Autostrada do kasy

Autostrada do kasy

Każda inwestycja publiczna to skok na kieszeń podatnika Czy jeden most może kosztować tyle, ile półtora takiego samego mostu, jeden tunel tyle, ile półtora takiego samego tunelu, jedna linia metra tyle, ile dwie takie same linie, jeden basen tyle, ile pięć takich samych basenów? Owszem, pod warunkiem że mamy do czynienia z publiczną inwestycją za pieniądze podatnika. Podobne "przeliczniki" obowiązują nie tylko nad Wisłą, ale wszędzie tam, gdzie wydaje się publiczne pieniądze. W Polsce jak ulał pasują choćby do budowy słynnej już autostrady A-1 z Gdańska na południe kraju. Kontrakt przewiduje, że kilometr tejże drogi będzie kosztował 5,6 mln euro (około 25 mln zł)! Zdaniem wszystkich ekspertów, także tych z Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad, jest to kwota zawyżona o ponad milion euro. Istnieje co najmniej sześć praw, które dowodzą, że każda inwestycja publiczna to po prostu skok na kieszeń podatnika.
Pierwsze prawo, czyli przecinanie wstęgi
"Uczestnictwo w ceremonii przecinania wstęgi z okazji zbudowania drogi, mostu, elektrowni, portu, lotniska, szkoły czy szpitala jest marzeniem większości polityków. Stwarza im to wspaniałą możliwość zaprezentowania się w telewizji i prasie jako kreatorzy przyszłego wzrostu gospodarczego" - pisze Lant Pritchett, amerykański ekonomista, w znakomitym tekście "Przemyśl swoje zyski i nakłady. Koszt inwestycji publicznych nie jest równowartością przyrostu kapitału" ("Mind Your PŐs and QŐs: The Cost of Public Investment is Not the Value of Public Capital", World Bank Working Paper No. 1660). Analiza nakładów na inwestycje publiczne i ich porównanie z wartością przyrostu majątku trwałego prowadzi autora do wniosku, że nakłady zawsze są większe (w krajach rozwijających się - nawet dwukrotnie). Oznacza to, że przy inwestowaniu publicznych pieniędzy pewna ich część "rozchodzi się bokiem".
Przykład z naszego podwórka - budowa autostrady A-1 - dobrze wpisuje się w pierwsze podstawowe prawo inwestycji publicznych. Mamy zamiar wydać 504 mln euro, uzyskując w zamian majątek o wartości co najwyżej 414 mln euro. Każda złotówka majątku kosztuje nas zatem 1,22 zł.

Drugie prawo, czyli koszty planowe
"Most Kotlarski jest drogi, ale piękny, a Kraków musi mieć piękne mosty" - tak prezydent Krakowa tłumaczył wydanie na budowę mostu 130 mln zł zamiast szacowanych przez ekspertów 90 mln zł. Mieszkańcy nazywali go "mostem donikąd", ponieważ długo nie budowano z niego zjazdów, a eksperci obliczyli, że przy jego budowie zużyto więcej stali, niż było to konieczne. "Aferą mostową" nazwano z kolei okoliczności budowy mostu Świętokrzyskiego w Warszawie. Za projekt zapłacono 9,7 mln zł, chociaż była firma, która chciała go wykonać o 2 mln zł taniej. 67 mln zł poszło na budowę dojazdów do mostu, których nikt nie przewidział przy planowaniu wydatków. Zakładano wydanie 70 mln zł, w kosztorysie było to już 97 mln zł, ostatecznie za most zapłacono 120 mln zł. Budować jak najdrożej - takie polecenie otrzymał jeden z szefów firmy budowlanej od warszawskich samorządowców pod koniec lat 90. W efekcie przeprowadzona przez nią rozbudowa parku wodnego Warszawianka kosztowała 120 mln zł zamiast planowanych 20 mln zł.
To standard. W uzasadnieniu niemal każdej inwestycji publicznej zawsze padają sakramentalne słowa: "Mamy zamiar wydać...". Deklaracja nie oznacza jednak, że tyle wydamy. Wydamy na pewno więcej. Już dzisiaj firma GTC śmiało oświadcza, że ruch na autostradzie A-1 będzie zbyt mały, by budowa się opłacała, i budżet do jej utrzymania będzie musiał dokładać 100-300 mln zł rocznie.
Podstawowym warunkiem namówienia obywateli, by coś sfinansowali ze swoich podatków, jest przedstawienie projektu jako bardzo taniego i niezwykle opłacalnego. W tym celu zdecydowanie zaniża się planowane koszty. Rzecz jasna po zatwierdzeniu projektu inwestor nie ma już żadnych bodźców, by oszczędzać przyznane fundusze. Dobrze wie, że po wydaniu tego, co zostało zapisane w preliminarzach, dostanie więcej albo podatnik pozostanie sam na sam z drogą, mostem czy szkołą "wykonanymi w 80 proc.".
Przykładem działania drugiego podstawowego prawa inwestycji publicznych są ateńskie igrzyska. Ich wielokrotnie analizowany budżet opiewał na 4,6 mld euro. Rzeczywiste koszty przekroczyły natomiast 10 mld euro.

Trzecie i czwarte prawo, czyli świnia z parasolem
Pośpiech nie jest dobrym doradcą przy analizie inwestycji publicznych. Dlatego raz jeszcze powróćmy do wypowiedzi przedstawicieli GTC, że "ruch na nowo budowanej autostradzie będzie zbyt mały, aby była ona opłacalna". Zbyt mały? To po co ją budujemy (oczywiście pomijając fakt przecięcia wstęgi)? Nie lepiej za jedną dziesiątą kosztów przekształcić istniejącą drogę w trasę szybkiego ruchu, jednocześnie przygotowując miejsce pod budowę drugiej nitki wtedy, kiedy "ruch nie będzie zbyt mały"?
I tak dochodzimy do trzeciego podstawowego prawa inwestycji publicznych. Prawa głoszącego, że większość majątku powstającego wskutek tych inwestycji jest nam potrzebna jak świni parasol. Prawo to ma także swoją bardziej naukową wersję. Vito Tanzi i Hamid Davoodi, ekonomiści z Międzynarodowego Funduszu Walutowego, w tekście pod pasującym do naszych rozważań tytułem "Drogi donikąd" przedstawili wyniki badań, które dowodzą, że efektywność inwestycji publicznych jest mniejsza niż prywatnych. A ponieważ cudów nie ma i każde zwiększenie inwestycji publicznych o złotówkę zmniejsza co najmniej o tyle samo inwestycje prywatne, logiczny staje się wniosek, że inwestycje publiczne obniżają efektywność inwestycji w gospodarce narodowej.
I tak sformułowaliśmy czwarte prawo, które brzmi: inwestycje publiczne obniżają efektywność gospodarki i zmniejszają tempo wzrostu gospodarczego (wzrost faktyczny jest mniejszy od możliwego do osiągnięcia).

Piąte prawo, czyli samozagłada
Im więcej jest inwestycji publicznych dzisiaj, tym więcej będzie ich w przyszłości. Piąte prawo mówi zatem o istnieniu samoczynnego mechanizmu, który grozi samozagładą gospodarki, jeżeli nie zostanie zahamowany. Skąd się bierze ów mechanizm? Każdy czytelnik bez wątpienia rozumie, że funkcjonowanie przedstawionych powyżej praw ma pewien związek z korupcją. Tym samym tropem poszli wspomniani Tanzi i Davoodi, badając zależność między poziomem korupcji i wielkością inwestycji. Okazało się, że jest to zależność podwójna: im większe inwestycje, tym większa korupcja, a im większa korupcja, tym większe inwestycje publiczne.
Pomijając uczone wywody i stosowane wyliczenia, jako dowód przytoczmy z omawianej pracy tylko jedno zdanie: "Jeżeli zwyczajowa commission (angielski eufemizm oznaczający łapówkę) wynosi 2 proc., to oczywiste jest, że commission związana z budową drogi czteropasmowej będzie dwa razy większa niż w wypadku drogi dwupasmowej".

Szóste prawo, czyli ukradkiem można więcej
Wszystkie badania dotyczące korupcji wskazują na istnienie szóstego podstawowego prawa inwestycji publicznych, głoszącego, że korupcja w wypadku tych inwestycji jest tym większa, im mniejsza jest ich przejrzystość. Tej przejrzystości brakuje niemal każdej dużej inwestycji publicznej w Polsce. Efekt? "Przekręt" - taką nazwę dla tunelu Wisłostrady w Warszawie uznała za najlepszą aż jedna czwarta uczestników plebiscytu ogłoszonego przez Zarząd Dróg Miejskich. Nie bez powodu. Tunel kosztował 220 mln zł zamiast planowanych 180 mln zł. To tylko jeden z przykładów, setki innych można znaleźć, wertując greckie, portugalskie, francuskie czy włoskie kroniki kryminalne. Dlatego droga poszukiwania "idealnej biurokracji", proponowana kiedyś przez Maksa Webera, jest fałszywa. Idealna "kracja" nie istnieje. Każda władza korumpuje, a władza sprawowana skrycie korumpuje najbardziej. Jeżeli więc nie chcemy być za bardzo okradani, musimy stale patrzeć na ręce politykom, by publiczne pieniądze wydawali jedynie po przeprowadzeniu jawnych i poddawanych kontroli społecznej przetargów.
To oczywiście korupcji i marnotrawstwa nie zlikwiduje, a jedynie nieznacznie ją zmniejszy. Likwidacja korupcji możliwa jest bowiem tylko wtedy, gdy zrezygnujemy z inwestycji publicznych i uświadomimy sobie, że wszystkie potrzeby społeczeństwa mogą być zaspokojone przez rynek, na którym funkcjonują wyłącznie prywatni przedsiębiorcy.
Okładka tygodnika WPROST: 43/2004
Więcej możesz przeczytać w 43/2004 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 43/2004 (1143)

  • Wprost od czytelników 24 paź 2004 LUDZIE Z KAPUSTY To dobrze, iż ktoś w końcu zaczyna się interesować stanem polskiej prokuratury, która z miejsca rzekomej sprawiedliwości permanentnie przemienia się w załatwialnię interesów osobistych niektórych... 3
  • Na stronie - Spokojnie, to tylko mafia 24 paź 2004 Coraz więcej wskazuje na to, iż capo di tutti capi naszych paliwowych mafiosów rezyduje w Moskwie Albo Polska czym prędzej przejmie władzę w naszej petromafii, albo petromafia ostatecznie przejmie władzę w Polsce - tak jak w latach 80. przejęła władzę we Włoszech. A jako że... 3
  • Skaner 24 paź 2004 Mam dość Polski! - "Wprost" rozmawia z płk. Władimirem Ałganowem 8
  • Dossier 24 paź 2004 Gdybym miał się spotykać z samymi uczciwymi ludźmi, miałbym mnóstwo wolnego czasu TVN 24 ALEKSANDER KWAŚNIEWSKI, prezydent RP Psychicznie i merytorycznie do rządzenia się przygotowuję. Tak na wszelki wypadek "Życie... 9
  • Sawka 24 paź 2004 10
  • Kadry 24 paź 2004 11
  • Playback 24 paź 2004 13
  • M&M 24 paź 2004 WOTUM KORYTUM PROLONGATUM Ufać albo nie ufać. Oto jest pytanie. Werdykt - ufać. W czas afer skąd to zaufanie? Cóż uchwaliła Sejmu większość znakomita? To wotum zaufania do swego koryta. 13
  • Poczta 24 paź 2004 Z życia koalicji W rubryce "Z życia koalicji" (nr 41) stwierdza się, że poseł Sebastian Florek wygrał w wyborach z posłem Tadeuszem Iwińskim, co zupełnie nie odpowiada prawdzie. W ostatnich wyborach do Sejmu we wrześniu 2001 r.... 13
  • Nałęcz - Śladem Piłsudskiego i Dmowskiego 24 paź 2004 Co opozycja zepsuje dziś, jutro sama będzie musiała naprawić Obrona interesów międzynarodowych, w tym pełnej podmiotowości i suwerenności, jest najważniejszą sprawą dla każdego państwa. Dlatego tam, gdzie liczy się racja stanu, na dalszy plan schodzą interesy partyjne i... 14
  • Ryba po polsku - Bajka o smoku i polskich dziewicach 24 paź 2004 Możemy się obyć bez wielu rzeczy, nawet bez ropy naftowej, ale wciąż nie możemy się jeszcze obyć bez Ałganowa. We wszystkich historiach ze smokami najmniej się zawsze mówiło o dusznych i moralnych cierpieniach dziewic. Smok, wiadomo, ryczy, pluje ogniem i pożera. Rycerz... 15
  • Z życia koalicji 24 paź 2004 Rząd Belki uratowany! Uff, co za ulga, gdzie my byśmy takich drugich cyrkowców znaleźli?! Widzieliśmy, jak po Sejmie jeszcze przed głosowaniem nerwowo przechadzał się minister sprawiedliwości Andrzej Kalwas. Uroczy człowiek.... 16
  • Z życia opozycji 24 paź 2004 Prawo i Sprawiedliwość uczyni z Polski raj na ziemi. Nabuduje od cholery autostrad, a także trzy miliony mieszkań. W zacnym planie PiS nie ma jednak wzmianki, ile z tych mieszkań przypadnie znanemu artyście Janowi Marii Jackowskiemu. LPR... 17
  • Fotoplastykon 24 paź 2004 18
  • Naftomafia walczy o władzę 24 paź 2004 Gdy 18 lipca 2003 r. doszło w Wiedniu do dwóch spotkań rosyjskiego szpiega Władimira Ałganowa z najbogatszym Polakiem Janem Kulczykiem, od referendum w sprawie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej minęło dopiero pięć tygodni. Za dziewięć miesięcy Polska miała się stać... 20
  • Państwowa ośmiornica 24 paź 2004 Włoskie państwo było zakładnikiem korupcyjno-mafijnego systemu, bo jego udziałowcami byli politycy i organy państwa. 10 miliardów złotych straciło państwo wskutek działalności mafii paliwowej. Nie chodzi o państwo polskie, lecz włoskie. Afera podobna do tej, jaką zajmuje się... 28
  • Koniec świata salonów 24 paź 2004 Towarzystwo cofa się jak Hitler - na wszystkich frontach Salon ustępuje. To już nie on decyduje o tym, jak uprawia się politykę, biznes czy dziennikarstwo. Najlepiej widać to w partyjnych sondażach. Do zwycięstwa prą siły, których na salony się nie wpuszcza: Prawo i... 32
  • Belka niemocy 24 paź 2004 Studenci i internauci orzekli: "Belka musi odejść", ale Sejm przedłużył dryfowanie rządu. Wzrost gospodarczy, wyższy eksport, wzrost produkcji - to główne, zdaniem zwolenników Marka Belki, atuty jego rządu. Gabinet marzeń, najlepszy rząd ostatniej dekady? Rzeczywistość jednak... 36
  • Bazylika rodzinna 24 paź 2004 Reporterzy "Wprost" i Polsatu odsłaniają kulisy dymisji księdza Eugeniusza Makulskiego z Lichenia Ledwie ksiądz Eugeniusz Makulski zakończył budowę bazyliki w Licheniu (została poświęcona w czerwcu 2004 r.), a już został odwołany z funkcji jej kustosza. Makulski był legendą -... 40
  • Wisła nad Jordanem 24 paź 2004 Polskość stała się częścią żydowskiej duszy Wielu Żydów urodzonych w Polsce zwraca się do władz Rzeczypospolitej o nadanie im bądź przywrócenie polskiego obywatelstwa. W ten sposób chcą nawiązać do wspólnego dziedzictwa. Już czwarte pokolenie polskich Żydów jest świadome... 44
  • Giełda 24 paź 2004 Hossa Świat Cykliczny Nobel Norweg Finn E. Kydland i Amerykanin Edward C. Prescott zostali tegorocznymi laureatami Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii. Za pracę wyjaśniającą, w jaki sposób na cykle koniunkturalne wpływają takie... 46
  • Autostrada do kasy 24 paź 2004 Każda inwestycja publiczna to skok na kieszeń podatnika Czy jeden most może kosztować tyle, ile półtora takiego samego mostu, jeden tunel tyle, ile półtora takiego samego tunelu, jedna linia metra tyle, ile dwie takie same linie, jeden basen tyle, ile pięć takich samych... 48
  • Chiny tankują 24 paź 2004 Na drogie paliwa skazali nas Chińczycy Ponad 50 dolarów za baryłkę ropy! I to nie koniec. Świat ciągle nie chce zrozumieć, że taniej już nie będzie, że będzie tylko drożej. Cena ropy stała się miernikiem stabilności... 52
  • Balcerowicz wprost 24 paź 2004 Rozsądne społeczeństwa trzymają pieniądz z dala od polityki O pieniądzu mówi się dużo i nierzadko błędnie. Na przykład często słyszymy: "Chciałbym mieć więcej pieniędzy", tymczasem w tym zdaniu nie chodzi o pieniądz, lecz o dochód, który jest zwykle (ale nie musi być) w... 58
  • 2 x 2 = 4 - Tyrania status quo 24 paź 2004 Jak najmniej zmieniać i jak najwięcej utrzymywać w rękach państwa - to polityka polskiej lewicy Tytuł tej znanej książki Miltona i Rose Friedmanów pasuje jak ulał do oceny rządów naszej kochanej lewicy w latach polskiej transformacji. Od samego początku, od roku 1990, nawet... 60
  • Supersam 24 paź 2004 Węsząca bramka Amerykański koncern General Electric opracował urządzenie o nazwie EntryScan3, które w kilka sekund potrafi sprawdzić, czy dana osoba miała kontakt z materiałami wybuchowymi lub narkotykami. Bramka jest w stanie... 62
  • Kto się boi IQ? 24 paź 2004 Testy inteligencji stały się bronią masowego rażenia w rękach zwolenników eugeniki Testy mierzące iloraz inteligencji to narzędzie zniewolenia jednostki - pisały kilka lat temu feministki. Testy IQ miały być bezużyteczne, bo tak naprawdę liczy się tzw. inteligencja... 64
  • Plac przemienienia 24 paź 2004 Grób Nieznanego Żołnierza znowu będzie częścią Pałacu Saskiego Niewiele jest miejsc w Warszawie tak wypełnionych historią jak plac Józefa Piłsudskiego. Kiedyś był to plac Saski, podczas okupacji Adolf Hitler Platz, a po wojnie plac Zwycięstwa. Od pół wieku pozostaje on... 70
  • Pajace futbolu 24 paź 2004 Trendy fryzury, kilogramy biżuterii i rozległe tatuaże są dla polskich piłkarzy ważniejsze od dobrej gry Moi piłkarze więcej czasu spędzają przed lustrem, wcierając żel we włosy, niż poświęcają się treningowi - narzekał niedawno Felix Magath, trener Bayernu Monachium.... 72
  • Bikont do Makłowicza, Makłowicz do Bikonta - Zupa na gwoździu 24 paź 2004 Drogi Przyjacielu! Wracam właśnie z lokalu, którego nazwy z litości nie wymienię, gdzie zamówiłem zupę ze świeżych grzybów. Kiedy w nazwie potrawy pojawiają się "świeże grzyby", to zawsze chodzi o podgrzybki. Wiadomo, że to nie to samo co prawdziwki, maślaki czy gąski, ale i... 76
  • Druga płeć - Za przeproszeniem 24 paź 2004 Włos się jeży, kiedy młode Polki pytane o bicie seksualnego rekordu odpowiadają: "Jak ktoś chce, to czemu nie" Namieszały tegoroczne noblistki, oj, namieszały. Już wydawało się, że świat zdołał zapomnieć o zeszłorocznej laureatce pokojowej Nagrody Nobla Szirin Ebadi, a tu... 77
  • Mata Hari Stalina 24 paź 2004 Rosyjska aktorka i polski arystokrata przygotowywali zamach na Hitlera W końcu 1920 r., gdy w Rosji radzieckiej szalał głód i epidemie będące następstwem wyniszczającej wojny domowej, Olga Czechowa, 23-letnia aktorka znana już z kilku ról filmowych, zdecydowała się opuścić... 78
  • Know-how 24 paź 2004 Nagrobek gwiazdy Dzięki połączonej pracy kosmicznych teleskopów: Spitzera, Hubble'a i Chandra, uczeni są bliscy rozszyfrowania tajemnicy supernowej Keplera, która rozbłysła na niebie przed 400 laty. To ostatnia gwiazda,... 81
  • Licho w Spielbergu 24 paź 2004 Polskę czeka epidemia choroby nadpobudliwości Co łączy byłego prezydenta USA Johna F. Kennedy`ego, twórcę magazynu biznesowego "Forbes" Malcolma Forbesa, malarza Salvadora Dalego, reżysera Stevena Spielberga, komika Billa Cosby`ego, koszykarza Michaela Jordana i piosenkarkę... 82
  • Młot na serce 24 paź 2004 Ciśnienie tętnicze 140/80, uznawane dotychczas za właściwe, jest wielkim zagrożeniem dla serca Bill Clinton miał tylko nieznacznie podwyższone ciśnienie tętnicze krwi (136/84 mm Hg), gdy lekarze wykryli u niego zaawansowaną miażdżycę. 58-letni były prezydent USA musiał się... 86
  • Klątwa Dżyngis-chana 24 paź 2004 Archeolodzy bliscy odkrycia grobu legendarnego wodza Mongołów? Dżyngis-chan, założyciel imperium mongolskiego w XIII wieku, przed śmiercią zrobił wszystko, by ukryć swój grób przed poszukiwaczami skarbów i rabusiami. Nadzieja na odkrycie po 800 latach miejsca jego pochówku... 88
  • Bez granic 24 paź 2004 Maskotka Jelcyn Dla was cały czas jestem talizmanem zwycięstwa" - rzucił w stronę rosyjskich tenisistek Borys Jelcyn. Pięć lat po przejściu na emeryturę były prezydent oddał się swojej największej miłości, czyli tenisowi. Stara... 90
  • Śmiertelna bierność 24 paź 2004 Jak zamerykanizować Europę? Pierwszym spotkaniem ministerialnym, w którym uczestniczyłem po objęciu urzędu w administracji prezydenta Reagana, był szczyt ministrów obrony państw NATO we Frankfurcie nad Menem w kwietniu 1981 r. Jak często w owej epoce, spierano się o... 92
  • Osama w prezencie 24 paź 2004 Niewielka przewaga, jaką uzyskał Kerry po debatach, może zniknąć w kolejnych sondażach Sztaby wyborcze wycofują już reklamy ze stanów, które w końcowym etapie kampanii uznaje się za stracone lub bezpieczne. Cała uwaga politycznych strategów skupi się na niezdecydowanych.... 96
  • Szczerbienie tryzuba 24 paź 2004 Rosjanie wybierają prezydenta Ukrainy By wyeliminować z gry Wiktora Juszczenkę, faworyta ukraińskich wyborów prezydenckich, użyto prawdopodobnie śmiertelnej trucizny - rycyny. Podano ją liderowi opozycji - jak twierdzą jego współpracownicy - podczas posiłku w samolocie. Były... 98
  • Gabinet pełen populistów 24 paź 2004 Litwa to barometr nastrojów politycznych w Europie Środkowej i Wschodniej Po Litwie partie populistyczne odniosą sukces w najbliższych wyborach w Polsce, w Czechach i na Węgrzech - mówi "Wprost" Vytautas Radzvilas, politolog, szef wileńskiego ośrodka analitycznego... 101
  • Wiele hałasu o nic 24 paź 2004 Rozmowa z Wolfgangiem Thiersem, przewodniczącym Bundestagu 102
  • Egipt tańczy z Al-Kaidą 24 paź 2004 Pod hasłem wojny z terroryzmem młody Mubarak chce wyrwać władzę z rąk ojca Egipt, jak mawiają Arabowie, jest zwierciadłem Bliskiego Wschodu, a cokolwiek tam się dzieje, dzieje się w całym świecie arabskim. Gdy 6 października 1981 r. w Kairze zamordowano prezydenta Anwara... 104
  • Menu 24 paź 2004 Krótko po Wolsku Felieton nobliwy Jako człowiek dojrzały w każdym szaleństwie poszukuję metody lub przynajmniej klucza. Mając go, mógłbym z dużym wyprzedzeniem trafnie przewidywać choćby laureatów głośnych... 106
  • Kino panicznego niepokoju 24 paź 2004 Alfred Hitchcock pokazywał morderstwa tak jak inni sceny miłosne Był najczęściej nominowanym i najczęściej pomijanym reżyserem w historii Oscarów. Aż sześć razy został przez jurorów załatwiony odmownie. Steven Spielberg ma na swoim koncie pięć nominacji, ale przynajmniej dwie... 108
  • Renegat rocka 24 paź 2004 Filmy dla uszu śpiewa Tom Waits głosem skorodowanym przez bourbona i papierosy Jego songi zaludniają prawie sami pokręceni bohaterowie - dziwacy, nieudacznicy, poobijani przez życie romantycy, a także nieboszczycy i duchy. Nowy album Toma Waitsa "Real Gone" wyróżnia się... 112
  • Magiczka z Cambridge 24 paź 2004 Susanna Clarke może przyćmić sławę J.K. Rowling Nigdy nie przeczytała "Harry'ego Pottera" J.K. Rowling, za to uwielbia XIX-wieczny świat powieści Jane Austen. Miłość do magii zaszczepił w niej C.S. Lewis, a umiłowanie księgi - Umberto Eco i Jorge Luis Borges. 45-letnia... 114
  • Krzyk ryb 24 paź 2004 Problemy aborcji i eutanazji zastępują w komiksach błahe historyjki przygodowe Komiks to sztuka wtórna i drugorzędna. A jeśli jest coś wart, to i tak nie ma to większego znaczenia, bo wiedzą o tym tylko fanatycy tego gatunku. Tak uważa większość krytyków w Polsce. Kiedy... 116
  • DVD Kamila Śmiałkowskiego 24 paź 2004 Szkoła rocka ***** Reżyseria: Richard Linklater W rolach głównych: Jack Black, Joan Cusack USA 2003 r. Zadziwiająco udana próba nakręcenia "Stowarzyszenia umarłych poetów" ery MTV. Wielka w tym zasługa Jacka... 117
  • Ueorgan Ludu 24 paź 2004 Znowu powstają komitety kolejkowe Ogromny run właścicieli PKO BP na pałace, biżuterię i inne dobra Ledwie skończyły się kolejki przed placówkami PKO BP, a już powstają kolejne. Tym razem nowi właściciele banku pojawiają się... 120
  • Skibą w mur - Cytrynowe jaja 24 paź 2004 Kicz jest jak inwalidzka renta czy dziwka na dworcu - łatwy w odbiorze Świat jest tak skonstruowany, że jednych kręci Michał Anioł, a innych Michał Wiśniewski. Jednych podniecają cienie w malarstwie Rembrandta, a innych cienie pod oczami modelek w klipach Snoop Dogga. Jedni... 122

ZKDP - Nakład kontrolowany