Papież, przyjaciel Żydów

Papież, przyjaciel Żydów

7 kwietnia 1994 r. Watykan stał się miejscem zdarzenia bez precedensu od czasów św. Piotra. W auli Pawła VI pod patronatem Jana Pawła II odbył się koncert upamiętniający tragedię Holocaustu. Na zaproszenie papieża zagrała Royal Philharmonic Orchestra, którą dyrygował amerykański Żyd Gilbert Levine. Obok Jana Pawła II usiadł ówczesny prezydent Włoch Oscar Luigi Scalfaro, a także naczelny rabin Rzymu Elio Toaff, który przeżył Holocaust.
Rabin przyprowadził do watykańskiej auli całą synagogę rzymską. Po raz pierwszy w murach Watykanu przebywało ponad dwustu Żydów, którzy nie  przyszli tam w celach turystycznych. Celebrowali 50. rocznicę powstania w warszawskim getcie. Jak zauważają biografowie Jana Pawła II, była to  wyjątkowa chwila w historii Kościoła katolickiego. Po koncercie Jan Paweł II jako pierwszy papież w dziejach wraz z Żydami odprawił modlitwę za zmarłych – kadisz – przy zapalonych sześciu świecach menory. Jan Paweł II uczcił ofiary Holocaustu w sposób, w jaki Kościół katolicki nigdy wcześniej tego nie zrobił. Po spotkaniu Jan Paweł II spotkał się z  rabinem Rzymu Toaffem. To on po pamiętnej wizycie polskiego papieża w  rzymskiej synagodze w 1986 r. poprosił, by Watykan nawiązał dyplomatyczne stosunki z Izraelem.

Wejście Ojca Świętego do synagogi przez wielu duchownych nie było wówczas rozumiane. W końcu nawet tak przyjazny Żydom papież jak Jan XXIII jedynie zatrzymał się obok synagogi, by pobłogosławić społeczność. A przecież to on w 1962 r. zwołał Sobór Watykański II, który po raz pierwszy w historii Kościoła katolickiego potępił antysemityzm. Przekroczenie progużydowskiej świątyni nie było dla Jana Pawła II łatwą decyzją. Dostojnicy kurialni byli zaskoczeni pomysłem. I doradzali papieżowi Polakowi, by poczekał, aż między Izraelem a Palestyńczykami zapanuje pokój. Papież nie chciał o  tym słyszeć. Z pomocą swojego przyjaciela z Wadowic Jerzego Klugera przezwyciężył przeszkody i kilka lat później nawiązał pełne stosunki dyplomatyczne z Izraelem. Ta niezwykła, wyjątkowa w historii papiestwa, trwająca 60 lat przyjaźń Żyda z papieżem zaowocowała całkowitą zmianą nastawienia Kościoła do Żydów.

Już w czasie Soboru Watykańskiego II kardynał Karol Wojtyła przekonywał, by zmienić te elementy liturgii Kościoła, które stanowiły przeszkodę w naprawie relacji z Żydami. Jednak dopiero wybór Wojtyły na następcę Świętego Piotra pozwolił mu na  podjęcie inicjatyw, które na zawsze zmieniły stosunki Żydów i katolików. Przełomem była pierwsza wizyta Jana Pawła II w ojczyźnie w 1979 r. W  Auschwitz papież w bardzo przejmujący sposób mówił o pomordowanych Żydach, zatrzymując się przed tablicą upamiętniającą ofiary, opisaną w  języku hebrajskim. „Jan Paweł II był głęboko poruszony, tak jakby to on doświadczył terroru hitlerowskiego, którym były dotknięte ofiary Holocaustu, i odczuwał ich ból jak swój własny" – napisał o tych wydarzeniach John Oesterreicher w opracowaniu wydanym przez Instytut Studiów Judeochrześcijańskich Uniwersytetu Seton Hall w 1983 r. W czasie pielgrzymki do Polski w 1991 r. Jan Paweł II wyjaśnił w przemówieniu do  żydowskiej społeczności w Warszawie: „Należę do pokolenia, dla którego relacje z Żydami były codziennością (…) i to wtedy ukształtowała się we  mnie postawa wspólnoty z Żydami".

Z a p r z e c z e n i e m t e j wspólnoty pozostawał antysemityzm obecny w Kościele, nad czym Jan Paweł II ubolewał. Z jego inicjatywy jedną z najciężej pracujących komisji w  kurii rzymskiej była komisja ds. religijnych kontaktów z Żydami. W 1998 r. jej przewodniczący kard. Edward Idris Cassidy ogłosił unikatowy dokument: „Pamiętamy: refleksje na temat Szoah". Jeszcze rok wcześniej na spotkaniu z członkami komisji w Castel Gandolfo Jan Paweł II przypomniał swoje przemówienie do żydowskiej społeczności w Warszawie, w  czasie którego nazwał żydowski naród „siłą sumienia we współczesnym świecie", a pamięć o Szoah – „ostrzeżeniem, świadectwem i cichym krzykiem" skierowanym do całej ludzkości. „Musimy pamiętać, jak bardzo brakowało równowagi w stosunkach katolików i Żydów” – mówił papież. „Fakt, że Szoah zdarzył się w Europie, w krajach cywilizacji chrześcijańskiej, rodzi pytanie o związki między nazistowskimi prześladowaniami a postawą chrześcijan wobec Żydów na przestrzeni wieków” – podkreślał Jan Paweł II. W tym samym roku, w którym został opublikowany dokument „Pamiętamy”, Ojciec Święty na spotkaniu z żydowską społecznością Strasburga raz jeszcze akcentował: „W waszej obecności, razem z wami ponownie ostro potępiam antysemityzm, który sprzeczny jest z zasadami chrześcijaństwa”. Podobnie sprzeczny z deklarowaną przez Watykan polityką dobrej woli był przez lata brak stosunków dyplomatycznych z Izraelem. Ale i tu Jan Paweł II zmienił historię: w 1994 r. na terenie Watykanu otwarta została placówka dyplomatyczna Izraela. 90 lat wcześniej, w 1904 r., papież Pius X mówił przywódcy Ruchu Syjonistów Teodorowi Herzlowi, że Watykan nie  może zachęcać do budowy państwa żydowskiego.

Od początku XX wieku żaden papież przed Janem Pawłem II nie wypowiedział publicznie ani słowa o  „państwie Izrael". Unikał tego nawet Paweł VI, który w 1964 r. odwiedził ten kraj. Natomiast Jan Paweł II już w październiku 1981 r. wysłał do  prezydenta Izraela telegram z życzeniami na Nowy Rok w święto Rosz Haszana. Nigdy wcześniej tego rodzaju dokument ze Stolicy Apostolskiej nie wpłynął na biurko prezydenta państwa żydowskiego. Ale w sercach Żydów zdecydowanie najmocniej zapisał się inny obraz: Jana Pawła II modlącego się przy Ścianie Płaczu w czasie pielgrzymki do Izraela w 2000 r. Samotna postać w białych szatach była swego rodzaju symbolem nieugiętości i determinacji w potępianiu nowego europejskiego antysemityzmu. Rabin David Dalin – historyk i politolog. Konserwatywny rabin, członek American Jewish Federation. Jest wykładowcą na rzymskokatolickim Uniwersytecie Ave Maria w USA. Opublikował kilkadziesiąt artykułów poświęconych relacjom chrześcijan i Żydów. Ostatnio wydał „Myth of  Hitler’s Pope. How Pope Pius XII Rescued Jews from the Nazis".

Okładka tygodnika WPROST: 14/2010
Więcej możesz przeczytać w 14/2010 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:

Czytaj także

 0