Ostatnie wieczerze

Ostatnie wieczerze

Co Jezus i jego uczniowie jedli podczas Ostatniej Wieczerzy? Kościół, za Świętym Pawłem, przyjmuje, że był to chleb i wino, trudno jednak zrekonstruować prawdziwe menu tego posiłku. Niektórzy badacze Nowego Testamentu twierdzą nawet, że Ostatnia Wieczerza w ogóle się nie odbyła, a jej ewangeliczny opis powstał na podstawie późniejszych praktyk wczesnochrześcijańskich gmin, w których wspólne spożywanie posiłku miało upamiętnić zmarłego Jezusa.
Większość artystów przedstawiających Ostatnią Wieczerzę dość dowolnie dobiera potrawy, którymi miał być zastawiony stół w wieczerniku. Na  fresku Leonarda da Vinci, pokrywającym ścianę refektarza w kościele Santa Maria delle Grazie w Mediolanie, widać talerz pełen niewielkich ryb i jakąś inną potrawę ozdobioną plasterkami cytryny lub pomarańczy. Jacopo Bassano, wenecki renesansowy malarz, którego „Ostatnia Wieczerza" zdobi Galerię Borghese w Rzymie, umieścił na stole chleb, wino, pomarańcze i głowę jagnięcia na tacy. Inny współczesny mu malarz Palma Vecchio ukazał na półmiskach mięsiwa. Brian Wansink, dyrektor Food and  Brand Lab na Uniwersytecie Cornell w stanie Nowy Jork, przeanalizował 52 najsłynniejsze przedstawienia Ostatniej Wieczerzy namalowane między 1000 a 2000 r. i wyliczył, że ryba pojawia się na stole w 18 proc. dzieł, jagnię – w 14 proc., zaś wieprzowina w 7 proc.

Najbardziej zdumiewające jest pojawianie się wieprzowiny, bo ostatnia wieczerza Jezusa mogła przypominać żydowski seder, czyli kolację spożywaną podczas święta Paschy. Z tej okazji podawane są warzywa maror (gorzkie, symbolizujące udręki niewoli egipskiej), mieszanina miodu i orzechów (nawiązująca o  zaprawy używanej przez Żydów do wznoszenia budynków w Egipcie), pietruszka lub seler (które zanurzane w osolonej wodzie mają przypominać o łzach wylanych przez Żydów w niewoli), kawałki pieczonego jagnięcia lub kurczaka (na pamiątkę ofiary z baranka w jerozolimskiej świątyni) oraz jaja na twardo (również odnoszące się do ofiar składanych w  świątyni). Podaje się też macę, czyli chleb z ciasta bez zaczynu, oraz  koszerne wino. O wieprzowinie nie ma mowy. Historyk z Uniwersytetu Warszawskiego dr Łukasz Niesiołowski-Spano uważa, że wieprzowina na  przedstawieniach Ostatniej Wieczerzy to przeniesienie na obraz realiów świata współczesnego malarzom. Niewykluczone, że artyści próbowali w ten sposób podkreślić różnice między tradycją chrześcijańską i żydowską, w  której świnia należy do zwierząt niekoszernych. Niesiołowski-Spano dodaje, że tradycję paschalnej wieczerzy można prześledzić co najmniej od III wieku p.n.e. Pascha zastąpiła prawdopodobnie rytuały składania ofiary z dzieci, które w Palestynie przestały być praktykowane w VI wieku p.n.e., ale w innych regionach, na przykład w Kartaginie, przetrwały do czasów rzymskich. Pierwotnie Pascha była świętem rodzinnym, w którym głowa domu musiała złożyć w ofierze baranka. Chrześcijanie nadali temu świętu nowe zna- czenie, wykorzystując symbolikę zwierzęcia ofiarnego i ofiary z Jezusa.

Wraz z upowszechnieniem chrześcijaństwa i rozwojem cywilizacyjnym zmieniały się porcje posiłków na obrazach Ostatniej Wieczerzy. Prof. Wansink w magazynie „International Journal of Obesity" twierdzi, że  główne danie w ostatnim tysiącleciu „urosło" o 69,2 proc., porcje chleba o 23,1 proc., a same talerze – o 65,6 proc.

Motyw ostatniego posiłku jest znaczący nie tylko dla chrześcijan. Nie  tylko Jezus, ale także Budda wiedział, który posiłek będzie jego ostatnim – wynika z tekstu Mahaparinibbana Sutta, buddyjskiej sutry opisującej ostatnie trzy miesiące jego życia. Gdy miał 80 lat, ogłosił, że zbliża się do parinirwany, czyli opuszczenia ziemskiego ciała. Potem spożył kolację ofiarowaną mu przez kowala imieniem Cunda, jednak nie  wiemy, co jadł. Według jednych relacji była to potrawa z wieprzowiny, według innych trufle lub inne grzyby.

Tradycja podawania uroczystego ostatniego posiłku była znana niemal od zawsze. Skazanych na śmierć karmili zarówno Grecy, Rzymianie, jak i Aztekowie. W średniowiecznej Europie ofiarowanie skazańcowi ostatniego posiłku miało znaczenie symboliczne: przyjęcie jedzenia oznaczało, że więzień wybacza tym, którzy zamierzają go uśmiercić i wyrzeka się prawa do zemsty. Odmowa przyjęcia ostatniego posiłku była aktem niezgody. Wiadomo, że Joanna d’Arc przed spaleniem na stosie przyjęła tylko komunię. Odell Barnes, mimo wątpliwych dowodów skazany w 2000 r. w Teksasie na śmierć za  morderstwo, zażądał, by jako ostatni posiłek podano mu „sprawiedliwość, równość i pokój na świecie". Victor Feguer, skazany w 1963 r. w stanie Iowa za porwanie i zabicie lekarza, poprosił tylko o jedną oliwkę z  pestką. Przed dwoma laty w USA Philip Workman skazany na śmierć za  zamordowanie policjanta do końca utrzymywał, że jest niewinny (dowody jego winy Amerykańscy skazańcy mieli rozmaite pomysły na swój ostatni posiłek. James Reynolds przedstawił je na zdjęciach podważyło także kilku sędziów podczas procesu). Przed egzekucją 9 maja 2007 r. odrzucił ostatni posiłek i zaproponował, by w zamian jakiś bezdomny w Nashville otrzymał dużą, wegetariańską pizzę. Władze więzienia nie wyraziły na to zgody. Mike Radelman, który przez kilka lat dokumentował na stronie internetowej (www.deadmaneating.com) ostatnie posiłki skazańców, twierdzi, że w 80 proc. przypadków prosili o  cheeseburgera, stek i frytki albo ulubione słodycze. Można przypuszczać, że większość chciała zjeść w ostatnich chwilach życia potrawy, które jadali jako dzieci. Dla niektórych umierających ostatnia wieczerza jest okazją spełnienia najbardziej wyrafinowanych, a czasem zakazanych marzeń. Prezydent Francji Franćois Mitterrand niedługo przed śmiercią przestał przyjmować lekarstwa i zażyczył sobie dwa tuziny ostryg, kapłona w śmietanie oraz pieczonego ortolana – malutkiego ptaszka z  rodziny trznadlowatych, którego je się w jednym kawałku, razem z kośćmi i dziobem. Ortolan jest pod ochroną, a jego jedzenie jest nielegalne.

Ostatni posiłek w życiu wciąż inspiruje artystów. Chrystusową Ostatnią Wieczerzę malowali m.in. Paul Rubens (kilkakrotnie), Jacopo Tintoretto (kilkunastokrotnie), El Greco czy Salvador Dali. W Polsce współcześnie zmierzył się z nią Maciej Świeszewski, obsadzając w roli apostołów... przedstawicieli trójmiejskiej elity. Ostatnia Wieczerza bywała pretekstem do sportretowania przemian społecznych. Projekcja niemieckiego artysty Andreasa Sachsenmaiera „L’Ultima Cena", prezentowana w 2007 r. w poznańskiej Galerii ON, pokazuje zamiast apostołów piękne kobiety, które rozmawiają o fryzurach i kawie. Zamiast liturgii religijnej widzimy, jak to określił sam artysta, „liturgię konsumenta", w której rytualną rolę odgrywa konsumpcja. Ostatniemu wspólnemu posiłkowi Jezusa i jego uczniów nie odpuścił nawet świat reklamy. W  reklamie trutki na szczury, wyprodukowanej przez agencję Euro RSCG, apostołowie mieli głowy gryzoni. Granicą między sacrum i profanum grał też Andy Warhol, wzbudzając w połowie lat 80. XX w. oburzenie obrazem „Ostatnia Wieczerza (Camel/57)”: na sylwetki apostołów skopiowane z  fresku Leonarda Warhol naniósł logo papierosów Camel.

Fotograf Melanie Dunea poprosiła z kolei 50 najsłynniejszych kucharzy o skomponowanie wymarzonego ostatniego posiłku. Do opisów dodała portrety szefów kuchni. Tak powstał album „My Last Supper. 50 Great Chefs and Their Final Meals: Portraits, Interviews, and Recipes". Większość kucharzy, podobnie jak skazańcy, wybrało proste potrawy. Do rzadkości należały pomysły takie jak kawior, gęsia wątróbka czy trufle. Wybitni smakosze woleli zjeść pieczeń podobną do tej, jaką znali z dzieciństwa, lub uraczyć się średniej klasy winem, takim jak podczas pierwszej randki. Jamie Oliver stwierdził, że chciałby wielką misę spaghetti, a na deser pudding ryżowy. Nigella Lawson zaś pragnie odejść z tego świata, czując w ustach smak pieczonych kurcząt, duszonych ziemniaków, kremu ze szpinaku i  deseru z rabarbaru.

Płytę z filmem „Pasja – życie i śmierć Jezusa Chrystusa" można kupić z  tym wydaniem „Wprost"

Okładka tygodnika WPROST: 14/2010
Więcej możesz przeczytać w 14/2010 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 14/2010 (1418)

  • Na stronie - Rzeczpospolita Sprzeczna 28 mar 2010, 19:00 Zaprzeczeniem koniunkcji dwóch zdań jest alternatywa ich zaprzeczeń – głosi jedno z praw De Morgana. Gdyby dziewiętnastowieczny brytyjski matematyk tworzył w Polsce, nie udałoby mu się udowodnić nawet tego. Żyjemy bowiem w Rzeczypospolitej Sprzecznej, a na jej terenie... 6
  • Z życia koalicji, z życia opozycji 28 mar 2010, 19:00 Pamiętacie jeszcze denatę, to jest debatę kandydatów na kandydatów? Słabo? My też. Ale utkwił nam nerwowy tik, jaki pulsował od czasu do czasu na twarzy Radzia Sikorskiego, któremu prawybory zdecydowanie nie posłużyły. Podobno wielkim miłośnikiem tego tiku jest prezydent Lech... 8
  • Czy jesteśmy przywiązani do tradycji? 28 mar 2010, 19:00 Czy jesteśmy przywiązani do tradycji? Tradycja jest dzisiaj polem walki. Z jednej strony występują obrońcy uznanych wartości i dziedzictwa, które wymaga lojalności, z drugiej – padają argumenty o zakonserwowaniu, zamknięciu na zmiany i odrzuceniu współczesności. Podczas... 11
  • Konserwatywne lewactwo – nowa tradycja Europy 28 mar 2010, 19:00 Rozmowa z Rogerem Scrutonem, słynnym brytyjskim filozofem i pisarzem, profesorem Uniwersytetu Londyńskiego 16
  • Nieprzemakalny Pawlak 28 mar 2010, 19:00 – W resorcie gospodarki jest konflikt interesów – mówi „Wprost” minister do spraw walki z korupcją Julia Pitera. Chodzi o wiceminister gospodarki odpowiedzialną za energetykę Joannę Strzelec-Łobodzińską, która ma warte 180 tys. zł akcje Południowego... 18
  • Skaner 28 mar 2010, 19:00 18
  • Zakup „Wprost” zakończony 28 mar 2010, 19:00 Platforma Mediowa Point Group SA dokonała 100 proc. płatności za udziały w AWR „Wprost". Tym samym zakończyła rozpoczętą pod koniec ubiegłego roku transakcję kupna jednego z najbardziej opiniotwórczych tygodników w Polsce.... 18
  • Wstydliwy jak Polak 28 mar 2010, 19:00 Odpowiedzi w proc. na pytanie "Czego wstydzą się Polacy?" 18
  • Orzechowy interes 28 mar 2010, 19:00 Luka w prawie powodowała, że wystarczyło przyozdobić pole wsadzonymi w ziemię patykami, by uzyskać dopłatę w wysokości 1 tys. 800 zł od hektara za rzekomą uprawę orzecha włoskiego – wynika z raportu NIK, do którego dotarł... 19
  • Puls gospodarki 28 mar 2010, 19:00 Gruziński raj Stalin przewraca się w grobie. Prezydent Gruzji Micheil Saakaszwili chce upodobnić swój kraj do Stanów Zjednoczonych z końca XVIII wieku – ograniczyć do minimum władzę rządu i całkowicie uwolnić gospodarkę. Gruzja... 24
  • Przegląd prasy zagranicznej 28 mar 2010, 19:00 Śmierć syna obszarnika The TimesW Korei Północnej stracono ministra finansów i centralnego planowania oskarżanego o spowodowanie nadmiernego wzrostu inflacji oraz braków żywności. Pokazowy proces i egzekucja miały wzmocnić... 25
  • Mężczyźni w krótkich spodenkach 28 mar 2010, 19:00 Spór między dwoma kandydatami na kandydata do prezydentury był sukcesem medialnym, ale okazał się merytorycznie pusty. Nie chodziło w nim o nic więcej, niż by przypiąć konkurentowi łatkę, lekko go zdenerwować i wygrać. A żaden spec od politycznej kosmetyki, który redukuje... 28
  • Poczekalnia ojcobójców 28 mar 2010, 19:00 Każda partia ma swoją poczekalnię dla outsiderów. W PO siedzą w niej Jarosław Gowin i Janusz Palikot, w PiS – Paweł Poncyljusz i Adam Hofman, a na lewicy – Bartosz Arłukowicz. Z tego przedsionka są tylko dwa wyjścia: na bruk lub do gabinetu z władzą. Czy outsiderzy... 30
  • Iwaszkiewicz: sława czy chwała? 28 mar 2010, 19:00 „Niesprawiedliwość może triumfować w sławie, ale chwała zawsze jest po stronie sprawiedliwości” – to Iwaszkiewicz tytułem powieści „Sława i chwała” przypomniał mądrość Gaetano di Gaety, teologa z przełomu XV i XVI wieku. 30 lat po śmierci pisarza wraz z wydaniem jego... 32
  • Na moje kopyto - Tkajmy kontrsieć 28 mar 2010, 19:00 Impuls do napisania tego felietonu dały fragmenty stenogramów przesłuchań przed hazardową komisją śledczą oraz krótka notka w „Gazecie Wyborczej”. 34
  • Nauka to nie wszystko 28 mar 2010, 19:00 Doskonałe wykształcenie można zdobyć nie tylko na Harvardzie. Ale na jakim innym uniwersytecie student dostanie możliwość spotkania tylu światowych przywódców? I gdzie są tak przyjacielskie relacje między profesorami i studentami jak tu? 35
  • Zbierak złośliwy 28 mar 2010, 19:00 Na początku było zbieractwo.Człekokształtne, a zapewne także jużich przodkowie rozwijali kulturę zbieractwa. Wtedy nie było co prawda dolarów, euro, złotych czy SMS-ów, więc zbierali jagody, grzyby czy kamienie. Widać, ten system gospodarczy oparty na zbieractwie się... 36
  • Technoanalfabeta 28 mar 2010, 19:00 „Slim” po angielsku znaczy szczupły. Jakby na przekór temu Carlos Slim jest – mówiąc dyplomatycznie – przy kości, a jego portfel już bez ceregieli można określić jako bardzo gruby. Meksykanin jest – według amerykańskiego „Forbesa”... 38
  • Pieniądze z nieba 28 mar 2010, 19:00 Mam świetny pomysł na biznes i poszukuję inwestora – od podobnych słów zaczęła się historia takich gigantów, jak Apple, Amazon.com czy Google. Także w Polsce coraz więcej firm powstaje dzięki aniołom biznesu, inwestującym w młode, dobrze rokujące firmy. Jak dzięki nim... 42
  • Jak uszczęśliwić pracownika 28 mar 2010, 19:00 Jak uszczęśliwić pracownika Nie ma jednej sprawdzonej i skutecznej metody na zmotywowanie pracownika do wydajniejszej pracy. Jednemu wystarczy telefon komórkowy, podczas gdy jego kolegi nie zaspokoi nawet impreza integracyjna w Dubaju. Dla wszystkich jednak liczy się atmosfera... 46
  • Ekonomiczna schizofrenia 28 mar 2010, 19:00 Wskazując grupy, które skorzystały na globalnym kryzysie, nie można pominąć ekonomistów. Czuli się jak ryby w wodzie – udzielali światu lekcji ekonomii, kłócili się o to, kto jest winny recesji oraz reklamowali swoje teorie gospodarcze jako jedynie słuszne. Problem w... 48
  • Jan Paweł II nauczył nas wolności przez wiarę 28 mar 2010, 19:00 Pięć lat temu po śmierci Jana Pawła II świat w modlitwie czynił refleksję nad życiem, które przemieniło miliony ludzi. Dzisiaj ta refleksja nad życiem Jana Pawła II trwa nadal, ponieważ jego nauczanie i działalność są wskazówką do budowania przyszłości godnej człowieka. 52
  • Papież widział Europę zjednoczoną przez chrześcijaństwo 28 mar 2010, 19:00 Rozmowa z Rocco Buttiglionem, włoskim politykiem i europarlamentarzystą, byłym ministrem Włoch ds. europejskich 54
  • Papież, przyjaciel Żydów 28 mar 2010, 19:00 7 kwietnia 1994 r. Watykan stał się miejscem zdarzenia bez precedensu od czasów św. Piotra. W auli Pawła VI pod patronatem Jana Pawła II odbył się koncert upamiętniający tragedię Holocaustu. Na zaproszenie papieża zagrała Royal Philharmonic Orchestra, którą dyrygował... 56
  • Liberalizm wyrósł z chrześcijaństwa 28 mar 2010, 19:00 Rozmowa z Marcello Perą, włoskim filozofem i politykiem 58
  • Wiara przeciwko reżimowi 28 mar 2010, 19:00 W 1988 r. otrzymałem zaproszenie na Międzynarodową Konferencję Praw Człowieka zorganizowaną przez Komisję Interwencji i Praworządności „Solidarności”. Reżim komunistyczny chylił się wówczas ku upadkowi z dwóch przyczyn. Jedną były wysiłki Michaiła Gorbaczowa, by... 66
  • Ostatnie wieczerze 28 mar 2010, 19:00 Co Jezus i jego uczniowie jedli podczas Ostatniej Wieczerzy? Kościół, za Świętym Pawłem, przyjmuje, że był to chleb i wino, trudno jednak zrekonstruować prawdziwe menu tego posiłku. Niektórzy badacze Nowego Testamentu twierdzą nawet, że Ostatnia Wieczerza w ogóle się nie... 67
  • O bogach w białych kitlach, czyli medycyna jak sen 28 mar 2010, 19:00 Rozmowa z prof. Andrzejem Szczeklikiem z II Katedry Chorób Wewnętrznych Collegium Medicum UJ, lekarzem, naukowcem i pisarzem, autorem książek „Katharsis” i „Kore” 70
  • Cuda medycyny 28 mar 2010, 19:00 Czy z jedną półkulą mózgu można normalnie funkcjonować? Ile musi ważyć płód, by lekarze mogli go uratować? Czy kobieta, u której stwierdzono śmierć mózgu, może urodzić zdrowe dziecko? W medycynie, podobnie jak w życiu, nie wolno mówić, że coś jest niemożliwe. Przekonują o tym... 74
  • Apoteoza jaja 28 mar 2010, 19:00 Przez lata lekarze i żywieniowcy przestrzegali, że jaja to wróg zdrowia. Mówiono, że owszem, są smaczne i pożywne, ale są też bombą cholesterolową, groźną szczególnie dla osób w średnim wieku, bo cholesterol powoduje choroby układu krążenia. Polak posłusznie zaczął jadać tylko... 78
  • Klimat się ociepla, głupcze 28 mar 2010, 19:00 Jak można mówić, że klimat się ociepla, skoro zima była tak ostra? Czy naukowcy sfabrykowali dane, żeby obronić tezę o globalnym ociepleniu i własne posady? Czy cała klimatyczna kampania to spisek? Kto robi z nas głupców? Ktoś na pewno. 80
  • Antyprzywódca 28 mar 2010, 19:00 Kiedy szef brytyjskich konserwatystów David Cameron wygra wybory,zostanie „przywódcą wolnego świata”. Ale dla niego niestety nie jest to istotne. I to mnie przeraża. 83
  • Tusk powinien prosić o otwarcie archiwów 28 mar 2010, 19:00 Rozmowa z Antonym Beevorem, brytyjskim historykiem wojskowości, wykładowcą University of London, autorem bestsellerów takich jak „Berlin 1945. Upadek” i „Stalingrad” 84
  • Amerykanie powinni przeprosić Polaków za tuszowanie Katynia 28 mar 2010, 19:00 Rozmowa z Allenem Paulem, dziennikarzem, politologiem, autorem książki „Katyń” 86
  • Arne znaczy wynik 28 mar 2010, 19:00 Stany Zjednoczone mają jeden z gorszych systemów edukacji powszechnej na świecie, a zarazem najlepszy system studiów doktoranckich. Barack Obama obiecuje, że do roku 2020 całe amerykańskie szkolnictwo będzie najlepsze na świecie. Stać się to ma za sprawą Arnego Duncana 88
  • Hubarchitektura 28 mar 2010, 19:00 Do dachów przyklejają się pawilony. Na pałacach wyrastają małe domki. Czy to dlatego, że w przestrzeni miejskiej panuje ciasnota? Nie tylko. Ważniejsze jest to, że architektoniczna huba to moda prawdziwie zaraźliwa. 90
  • Wrażliwość bez płci 28 mar 2010, 19:00 Kobiet w polskiej historii sztuki jest niewiele. Ale współcześnie – całkiem sporo. Nowe pokolenie nie ma kompleksów, odnosi sukcesy i nie chce słyszeć o „sztuce kobiecej”. 93
  • Muzyka jak szept 28 mar 2010, 19:00 Rozmowa z Jordim Savallem, jednym z najwybitniejszych interpretatorów muzyki dawnej, który 31 marca wystąpi na festiwalu Misteria Paschalia 94
  • Druga twarz królów żenady 28 mar 2010, 19:00 Woody Allen i Larry David, który gra główną rolę w najnowszym filmie Allena, przeszli podobną ścieżkę kariery. Zanim zaczęli pracować dla telewizji, uprawiali komedię w wydaniu ekstremalnym: solo, na żywo i bez znieczulenia. Aby dobrze zrozumieć wchodzący 9 kwietnia na ekrany... 96
  • Błysk się skończył 28 mar 2010, 19:00 Wydałeś tysiąc euro na sweter? W porządku, pod warunkiem że sweter nie wygląda na swoją cenę. Podobnie jest z biżuterią, kremami ustawianymi na toaletce czy rowerem. Banalny luksus jest niemodny 98
  • Ładniejsza niż Paryż 28 mar 2010, 19:00 Odessa jest najprawdopodobniej jedynym miastem na świecie, w którym prima aprilis traktuje się serio. Co roku 1 kwietnia ulice miasta aż huczą od śmiechu, bo kto może przebiera się za klauna i bierze udział w Festiwalu Humoryna (czyli humoru). 102
  • Żądło 28 mar 2010, 19:00 Prawdziwi mężczyźni nie jedzą miodu. Prawdziwi mężczyźni żują pszczoły. I jeżdżą mazdą 3 MPS. 104
  • Dom z głową 28 mar 2010, 19:00 Przez wiele lat właściciele domów nie zwracali uwagi na ocieplenie dachu. Ich jedynym problemem było to, czy dach przecieka w czasie ulewnych deszczów. Wzrost kosztów ogrzewania spowodował, że zaczęli szukać sposobów na zmniejszenie rachunków za energię cieplną, elektryczną... 106
  • Ciepło i światło 28 mar 2010, 19:00 Remont lub ocieplenie dachu skośnego często wiąże się z wymianą już istniejącej stolarki okiennej lub montażem nowych okien połaciowych. Dzieje się tak najczęściej wówczas, kiedy właściciel budynku ze strychem decyduje się na adaptację tej części obiektu na cele mieszkalne. W... 110
  • Rozwiązanie problemu 28 mar 2010, 19:00 Wiele problemów i ciąży w dzisiejszym świecie nie jest jeszcze rozwiązanych.Reklamy telewizyjne przekonują nas, że są problemy, które dają się rozwiązać szybko, np. problem nietrzymania moczu czy braku gotówki. Gorzej gdy te dwa problemy trafią się komuś jednocześnie. Osobnik,... 113

ZKDP - Nakład kontrolowany