Poza czernią i bielą

Poza czernią i bielą

To most, nie mur – mówi Wojciech Smarzowski o „Wołyniu”. I taki jest jego film. Odarty z publicystyki, wielowymiarowy epos historyczny, uniwersalna refleksja nad złem, którego eksplozję może wywołać iskra. Opowieść o rzezi zrealizowana z wiarą w człowieka.

Rok 1939. Wiejskie wesele na Kresach. Obok siebie żyją Polacy, Ukraińcy, Żydzi. Smarzowskiego znów interesuje świat, w którym nie ma łatwych odpowiedzi na pytanie o tożsamość, w którym mieszają się kultury i zwyczaje. Ale reżyser pokazuje skazy na micie wielonarodowej wspólnoty. Polski pan źle traktujący ukraińskiego chłopa, pogardliwe spojrzenia, Kościół katolicki walczący z prawosławnym wyznaniem, zawiść – bo Żyd w sklepie narzuca za dużą marżę. Codzienne zadry. Ale przecież tak rodzą się krzywdzące stereotypy. Aż zaczynają przysłaniać rzeczywistość.

Kolejne lata twórca śledzi oczami młodej wieśniaczki – zakochanej w Ukraińcu dziewczyny wydanej za sołtysa za „morgi”. Jednak w czasach wojny nie da się żyć obok wielkiej historii. Piekło dociera na Wołyń. Mężczyźni idą na wojnę, Sowieci przykładają brzytwy do gardeł kułaków. Niemcy mordują Żydów.

Są tu ci, którzy na fali przemian rosną. Bezwzględnie, bez litości. Inni tracą wszystko. Wszelki ład zostaje zburzony. Do głosu dochodzą strach, chciwość, resentymenty. Nadzieja na własne państwo budzi w Ukraińcach nienawiść. Rośnie nacjonalizm, który szybko łączy się z religią. Prawosławny ksiądz błogosławi narzędzia zbrodni. Pacierz odmówiony przez bohaterkę ma być dowodem na jej pochodzenie. Spirali okrucieństwa, podżeganego przez banderowców, nie da się zatrzymać. Rzeź pokazana jest – jak to u Smarzowskiego – bez znieczulenia. Ale również bez krztyny „pornografii przemocy”. Ten reżyser, słynący z perfekcjonizmu, nie pozwala sobie na łatwe oceny. Niczego nie maluje w czerni i bieli, pokazuje całą paletę postaw. Dba o to, by niemal każda, nawet drugo- czy trzecioplanowa postać, miała głębię, a jej działania były umotywowane. Obserwuje mechanizmy rządzące zbiorowością. Nie odwraca kamery od polskich odwetowców. Portretuje też tych, którzy nie dają się ponieść emocjom tłumu – sąsiadów ratujących sąsiadów. To coś więcej niż obrazy „dobrych Ukraińców”. Wnikliwa analiza odmiennych zachowań podyktowanych innym doświadczeniem, wrażliwością, mentalnością. Wreszcie – inną moralnością. Twórca portretuje ludzi postawionych przed nieludzkimi dylematami. Ojca świadomego, że ratując Żydów, jego córka naraża siebie i dzieci na śmierć. Chłopaka gotowego w imię miłości dokonać transakcji życie za życie. Ukraińca, który musi zrobić straszliwy bilans: czy zamordować polską żonę w obawie przed banderowcami, którzy inaczej mogą zabić całą rodzinę? Historia u Smarzowskiego okazuje się potwornie gorzka. Nie układa się w przypowieść z morałem. Nie pozwala na wyciąganie prostych wniosków. W filmie nie ma dat, informacji o miejscu akcji, plansz z liczbą ofiar. „To nie jest podręcznik historii” – mówi reżyser. I rzeczywiście. Zainspirowany zbiorem opowiadań „Nienawiść” Stanisława Srokowskiego stworzył głęboki, mądry film. „Wołyń” to wielkie ostrzeżenie przed wszelką ideologią, przemocą, manipulacją. Przed igraniem z emocjami ludzi, którzy noszą w sobie rany. Imponuje w filmie potężna, wieloletnia reżyserska praca. Jak zawsze u Smarzowskiego świetne kreacje tworzą aktorzy – debiutantka Michalina Łabacz, Arkadiusz Jakubik, Jacek Braciak. Fenomenalne są zdjęcia Piotra Sobocińskiego juniora – z dużym ziarnem, nieczyste, chropowate. Pełne niepokoju, z minutę na minutę coraz bardziej klaustrofobiczne. Jednak sztuka nie funkcjonuje w próżni. 

Razem z pierwszymi pokazami filmu w mediach wybuchła dyskusja, jaką rolę odegra on w polityce międzynarodowej. Przecież dzisiaj historia staje się obiektem nieustannej cynicznej gry. „Wołyń” jest zbyt ważnym obrazem, aby padł jej ofiarą. „Nie możemy budować pojednania na zamiataniu prawdy pod dywan” – mówi Wojciech Smarzowski. Zaczął pracę nad scenariuszem przed Majdanem i wojną na Ukrainie, ale również przed zmianą nastrojów w Europie. Zanim do głosu doszły nacjonalizm, populizm, prawica. Artysta wznosi się ponad obecne debaty. Nie robi filmu „antyukraińskiego” ani „antypolskiego”. 

Jego celem nie jest wskazywanie nikogo palcem i oskarżanie. Odwrotnie, tworzy dzieło w obronie ludzi. Takich jak jego bohaterowie: tych, którzy chcą żyć, kochać, pracować. Ale ich biografie złamała historia. Jak ten film zostanie wykorzystany? Na to już twórcy wpływu nie mają. Nie wolno ograniczać ich swobody w obawie o reakcje polityków, dla których sztuka okazuje się wyłącznie pretekstem do ataku, aktywistów nawet niepróbujących wczytać się w głęboki sens tej opowieści. Już teraz publicyści pytają: czy Ukraińcy są gotowi przyjąć prawdę o Wołyniu? Trudno w dzisiejszej Polsce nie odwrócić tego pytania. Czy my jesteśmy gotowi przyjąć prawdę o naszych winach? g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 40/2016
Więcej możesz przeczytać w 40/2016 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 1
  • cogito-ergo-sum   IP
    Historia udokumentowana (szczegółowy wykaz pomordowanych): Henryk Kamiński, Szczepan Siekierka: „Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946”, Wydawnictwo NORTOM, 2004; WWW.nortom.pl; e-mail: Nortom@nortom.pl; ul. Sanocka 15/17, 53-304 Wrocław

    Spis treści tygodnika Wprost nr 40/2016 (1756)

    • Polska (re)sortowa 2 paź 2016, 20:00 Czy jeden lider (bo wszak nie w pojedynkę) może przestawić administrację publiczną na takie tory, aby zaczęła działać efektywniej, na miarę czasów? Wicepremier Mateusz Morawiecki po ostatnich nominacjach zyskał nowe możliwości, aby... 3
    • Polska (re)sortowa 2 paź 2016, 20:00 Czy jeden lider (bo wszak nie w pojedynkę) może przestawić administrację publiczną na takie tory, aby zaczęła działać efektywniej, na miarę czasów? Wicepremier Mateusz Morawiecki po ostatnich nominacjach zyskał nowe możliwości, aby... 3
    • Świat żegna Peresa 2 paź 2016, 20:00 Na pogrzebie izraelskiego męża stanu Szimona Peresa stawiła się polityczna elita świata, od Baracka Obamy, poprzez przywódców Francji, Niemiec, Wielkiej Brytanii, Hiszpanii, Kanady, Unii Europejskiej, a nawet Palestyńczyków,... 6
    • Zdarzyło się jutro 2 paź 2016, 20:00 O Szałamasze to będzie piosenka, czyli rekonstrukcja w rytmie dumki. 13
    • Balcerowicz prawicy 2 paź 2016, 20:00 Jarosław Kaczyński chce, by Mateusz Morawiecki został Balcerowiczem prawicy. Jeśli wicepremier odniesie sukces, będzie to dla niego przepustka do najwyższych stanowisk w państwie. 16
    • Sprzężenie zwrotne 2 paź 2016, 20:00 Samorządowcy liczą, że plan Morawieckiego przyciągnie inwestorów oraz ułatwi inwestowanie im samym. 21
    • Premier Kaczyński 2 paź 2016, 20:00 Otoczenie Jarosława Kaczyńskiego przekonuje go, by znowu został premierem. Sam prezes PiS coraz poważniej to rozważa. 22
    • PiS-owski walec nas mobilizuje 2 paź 2016, 20:00 Przy tym, co dla swoich ludzi robi teraz Prawo i Sprawiedliwość, PSL to małe miki – mówi Władysław Kosiniak-Kamysz, prezes PSL. 26
    • MEN wycofuje się ze zmian 2 paź 2016, 20:00 Minister edukacji zapowiada więcej lekcji informatyki w liceum, niż proponowano kilka dni temu. Rezygnuje też z obowiązkowego egzaminu z historii po szkole podstawowej. Uczeń sam wybierze dodatkowy przedmiot. 30
    • Rzeź była zaplanowana 2 paź 2016, 20:00 Plan ukraińskiej czystki etnicznej na Polakach powstał w połowie lat 30. na Wyspach Liparyjskich i na Sycylii – ustalił prof. Grzegorz Motyka, historyk, konsultant historyczny filmu „Wołyń”. 32
    • Bunt kobiet 2 paź 2016, 20:00 Godne warunki na porodówkach, alimenty, parytety, wynagrodzenia takie, jakie mają mężczyźni – to tylko niektóre z tematów, o które od lat toczyły się głośne batalie. Teraz jednak coś pękło i kobiety ze swoimi postulatami wyszły na ulice. 36
    • e-Pionier: nietypowe wsparcie dla e-biznesu 2 paź 2016, 20:00 Składające się m.in. z programistów zespoły działające w tzw. akceleratorach będą tworzyć e-innowacje istotne społecznie lub gospodarczo. Do 2020 r. zostanie przeznaczone na ten cel ok. 100 mln zł z programu e-Pionier. 44
    • ZUS albo przewóz 9 paź 2016, 20:00 Ujednolicenie danin to dobra wiadomość dla przedsiębiorców, dla których comiesięczny ZUS był kulą u nogi. Ale gorsza dla tych, którzy zarabiają nieźle. 46
    • Wielu dla wielu 2 paź 2016, 20:00 Ekonomia współpracy zmienia dotychczasowe zasady gry. Zamiast centralizacji i efektu skali mamy decentralizację i efekt sieciowy. Właśnie ukazał się raport na temat ekonomii współpracy w Polsce. 48
    • Mężczyźni powinni się bać 2 paź 2016, 20:00 Polki przebiły już szklany sufit i mężczyźni będą musieli się z tym pogodzić – mówi Dorota Soszyńska, najbogatsza kobieta polskiej branży kosmetycznej. 50
    • Hossa Bessa 2 paź 2016, 20:00 Piłkarz kontra przedsiębiorca W październikowych wyborach na prezesa Polskiego Związku Piłki Nożnej Zbigniew Boniek zyskał zaskakującego kontrkandydata. O fotel szefa polskiej piłki będzie z nim rywalizować Józef Wojciechowski.... 52
    • 250 lat innowacji w produkcji monet 2 paź 2016, 20:00 Jednym ze strategicznych celów Mennicy Polskiej jest wykorzystywanie potencjału na rynkach zagranicznych. Spółka produkuje m.in. gruzińskie lari, kolumbijskie pesos czy armeńskie dramy. W portfolio ma również kontrakty z Kamerunem, Nową Zelandią czy Filipinami, jak i wieloma... 54
    • Czas na drugą rundę 2 paź 2016, 20:00 Dość nijaka pierwsza debata telewizyjna w prezydenckim pojedynku Trumpa i Clinton zostawia otwartą kwestię wyniku wyborów. Walka jest nadal zacięta, a kandydat republikanów szuka nawet pomocy u amerykańskiej Polonii. 56
    • Trump ma problem, Clinton jeszcze większy 2 paź 2016, 20:00 Mimo przegranej debaty telewizyjnej Donald Trump może jeszcze wygrać wybory – mówi prof. Allan Lichtman, który od 30 lat trafnie przewiduje wszystkie wyniki wyborów prezydenckich w USA. 57
    • Europa mówi Orbánem 2 paź 2016, 20:00 Referendum w sprawie przyjmowania imigrantów to dowód rzekomej ksenofobii Węgrów. Tyle że jego wynik byłby pewnie podobny w innych krajach Unii. 60
    • W obcym ciele 2 paź 2016, 20:00 Zapowiedź przeszczepu ludzkiej głowy szokuje, ale dla naukowców nie istnieją bariery, których nie będą chcieli przekroczyć. 62
    • Kilogramy ryzyka 2 paź 2016, 20:00 Otyłość sprzyja nie tylko chorobom stawów, serca i cukrzycy. Prowadzi również do nowotworów. To fakt potwierdzony naukowo. Jednak mało kto zdaje sobie z tego sprawę. 64
    • Robot dla urologa 2 paź 2016, 20:00 W ramach refundacji świadczeń nie jesteśmy w stanie zaoferować pacjentowi tego, co otrzymują pacjenci w innych krajach – mówi prof. Piotr L. Chłosta, prezes Polskiego Towarzystwa Urologicznego. 66
    • Know-How 2 paź 2016, 20:00 Oto twój spektakl Snapchat wprowadzi na rynek okulary spectacles pozwalające na robienie krótkich filmów wideo i szybkie zamieszczanie ich na koncie w aplikacji. Spectacles to okulary przeciwsłoneczne, w których oprawki wbudowana jest... 67
    • Konkurujemy z czasem 2 paź 2016, 20:00 Ludzie kochają telewizję, ale nie taką, jaka jest teraz. Jeśli telewizja przetrwa, to tylko w internecie – mówi „Wprost” Reed Hastings, założyciel i szef Netflixa. 68
    • Niech Pan nie wraca 2 paź 2016, 20:00 Narodowiec Doboszyński został w czasach stalinizmu skazany na śmierć za poglądy. Komuna chciała, by wyrok na niego był wyrokiem na całe ziemiaństwo. 70
    • Poza czernią i bielą 2 paź 2016, 20:00 To most, nie mur – mówi Wojciech Smarzowski o „Wołyniu”. I taki jest jego film. Odarty z publicystyki, wielowymiarowy epos historyczny, uniwersalna refleksja nad złem, którego eksplozję może wywołać iskra. Opowieść o rzezi zrealizowana z wiarą w człowieka. 76
    • Realista z wizją 2 paź 2016, 20:00 Wojciech Smarzowski jest obecnie jednym z najwybitniejszych polskich reżyserów. Ci, którzy śledzą jego twórczość, wiedzą, że tylko on mógł nakręcić film o Wołyniu. 78
    • Aktorzy (nie) prowincjonalni 2 paź 2016, 20:00 „Wsiąść do pociągu byle jakiego, nie dbać o bilet, no chyba że to bilet do teatru” – mogliby zaśpiewać teatromani. Słowo „prowincjonalny” w świecie teatru już dawno straciło swoje negatywne znaczenie. 80
    • Zobaczyć Neapol i zacząć żyć 2 paź 2016, 20:00 O palmę pierwszeństwa walczą Mediolan i Rzym. Ale wyrasta im groźny konkurent – omijany Neapol zachwyca. Spieszcie się go docenić, przewiduję modę na to miasto, a wraz z nią – najazd turystów. 84
    • Śpiewać porywająco 2 paź 2016, 20:00 Mamy fantastycznych muzyków i śpiewaków. Ale tkwi w nas kompleks, że jak coś jest zagraniczne, to lepsze – mówi Alicja Węgorzewska, śpiewaczka operowa, dyrektor Mazowieckiego Teatru Muzycznego. 87
    • A jednak się kręci 2 paź 2016, 20:00 Internet to wielki żarłacz mediów – albo je wchłania, albo unicestwia. Jest jednak dziedzina, którą ocalił, a nawet pozwolił jej się rozwinąć – teledyski. 88
    • Oczekuj wszystkiego 2 paź 2016, 20:00 Pracujące w nowoczesnym parku rozrywki roboty wpadają w szał – serial „Westworld” startuje w HBO. O sztucznej inteligencji, graniu w serialach i o swojej roli szefa parku opowiada nam Anthony Hopkins. Ł Kamil Śmiałkowsk 92
    • Bonda błądzi, Mróz grzeje 2 paź 2016, 20:00 Nowa książka Katarzyny Bondy obnaża wszelkie braki warsztatowe autorki nazywanej królową polskiego kryminału. Okazuje się, że królowa jest naga, a jej przypadek pokazuje też inną chorobę trawiącą nasz rynek wydawniczy, a mianowicie... 94
    • I dziewczyny mogą marzyć 2 paź 2016, 20:00 Na swojej trzeciej płycie żeński kwartet z Los Angeles zaskakuje przystępnością „rozmarzonego” rocka, który – nic nie tracąc z mistycznego wręcz charakteru ą la Kate Bush – proponuje też kalifornijski rockowy pazur w stylu... 96
    • Czeski smutny klaun 2 paź 2016, 20:00 Martin Myšička jest sfrustrowanym, niespełnionym i kłótliwym przedstawicielem wymierającego zawodu dziennikarza. Do tego właśnie rozstaje się z żoną, czyli ma wszystko, co niezbędne, aby się stać bohaterem filmu Petra Zelenki.... 97
    • Prezydentem być 2 paź 2016, 20:00 Wiceprezydent to człowiek, który ma najlepszą robotę w Stanach Zjednoczonych. Wszystko co musi robić, to każdego ranka po przebudzeniu pytać: Jak się ma prezydent? – jak stwierdził Will Rogers, prekursor stand-upu w Stanach Zjednoczonych. 98

    ZKDP - Nakład kontrolowany