Wierzący z natury. Dlaczego dzieci tak łatwo przyswajają religie

Wierzący z natury. Dlaczego dzieci tak łatwo przyswajają religie

Wierzący z natury. Dlaczego dzieci tak łatwo przyswajają religie
Wierzący z natury. Dlaczego dzieci tak łatwo przyswajają religie / Źródło: East News
Można wątpić w to, czy jakiekolwiek istoty nadprzyrodzone istnieją – nie ma jednak wątpliwości co do tego, że istnieją ludzie, którzy w różnych bogów wierzą. A ludzi, w przeciwieństwie do istot boskich, można zaprosić do udziału w rozmaitych eksperymentach.

Krzysztof Kornas

Psychologowie przeprowadzili w ostatnich latach kilka pomysłowych badań poświęconych umysłowości dzieci, aby przekonać się, na podstawie jakich właściwości umysłu kształtują się pierwsze wyobrażenia o charakterze religijnym. Eksperymenty z udziałem dzieci są tak istotne, ponieważ pozwalają przyglądać się pracy umysłu ludzkiego w stanie bardziej „naturalnym”, zanim zostaną one poddane formalnej edukacji. Naukowcy podkreślają przy tym, że wyniki tych badań pozwalają dowiedzieć się czegoś nie tylko o religijności dzieci, lecz także o naturze religii w ogóle, jako zjawisku występującemu powszechnie wśród ludzi na całym świecie.

Ciała i umysły

Istnieje pewne ważne rozróżnienie, którego potrafimy dokonać już jako niemowlęta: już wtedy wiemy, że przedmioty nieożywione to co innego niż istoty żywe. Zespół Paula Blooma, psychologa, wykazał, że potrafią to nawet pięciomiesięczne dzieci. Zaobserwowano, że są one zaskoczone, kiedy widzą przedmiot, który – jak gdyby wedle własnej woli – na przemian się porusza, zatrzymuje czy zmienia kierunek albo który nie upada na ziemię (zawieszony na cienkim, niewidocznym drucie), kiedy wysunie się spod niego stół. Zdążyły się przyzwyczaić do działania grawitacji i do tego, że celowe zachowania charakteryzują tylko ludzi i zwierzęta – ich ruch nie wzbudza u niemowląt zdziwienia. Bloom wyjaśnia, że za tym rozróżnieniem stoją zalążkowe formy dwóch mechanizmów poznawczych: jeden z nich odpowiada za kontakt z innymi umysłami, a drugi – za rozumienie świata w perspektywie fizycznej. W świecie fizycznym z jakiegoś powodu dzieci uwzględniają jednak tylko ciała – umysł od początku wydaje się im czymś osobnym. Bloom określa tę różnicę mianem „zdroworozsądkowego dualizmu”: przekonania, że świat dzieli się na przedmioty materialne (w tym nasze ciała) i niematerialne umysły. Takie dualistyczne myślenie od najmłodszych lat wzmacniają u ludzi dodatkowo sny, kiedy mamy wrażenie, że znajdujemy się poza własnym ciałem, albo sytuacje, kiedy nasze ciała z jakiegoś powodu sprzeciwiają się naszej woli. 

Dlatego na podstawie wspomnianych eksperymentów i obserwacji można według Blooma zakładać, że dzieci nie uczą się tego dualizmu, tylko z natury postrzegają świat w ten sposób. Jako ciekawy przykład dualistycznego myślenia Bloom podaje zachowanie, które zaobserwował u swojego syna Maxa, kiedy ten miał sześć lat. Nie chcąc iść spać, Max zaprotestował: „Możesz kazać mi iść do łóżka, ale nie zmusisz mnie, żebym zasnął – to robi mój mózg!”. Kiedy zaintrygowany psycholog zaczął dopytywać syna o to, jakie jeszcze funkcje sześciolatek przypisuje swojemu mózgowi, odkrył coś interesującego. Max stwierdził, że mózg odpowiada np. za wrażenia zmysłowe, rozwiązywanie zadań matematycznych i planowanie. Nie przypisał mu jednak roli w „śnieniu, miłość do brata ani w udawaniu, że jest się kangurem”. To Max robił „sam” – mózg mu tylko „pomagał”. W kilku eksperymentach wykazano, że opisane rozumowanie jest charakterystyczne dla dzieci w tym wieku. Dzielenie świata na materialne rzeczy i niematerialne umysły można zauważyć także w tym, jak dzieci myślą o śmierci, a dokładniej – o życiu po śmierci. W ramach pewnego eksperymentu psycholog Jesse Bering zorganizował kiedyś dla przedszkolaków przedstawienie lalkowe. Miało ono dwoje bohaterów: aligatora i mysz, którą tenże aligator w przedstawieniu pożera. Badaczy interesowało to, co według dzieci staje się z myszą po śmierci. Zadawali im dwa rodzaje pytań: o fizyczny oraz psychiczny stan pożartego gryzonia.

Dzieci nie zgadzały się, że mysz może być chora, że może chcieć jej się pić, że jej mózg może jeszcze działać czy że wyrośnie na dużą mysz. Rozumiały, że jej ciała nie da się uratować. Jednocześnie uważały jednak, że mysz nadal kocha swoją mamę, lubi ser, a nawet że wie o tym, że nie żyje. Właśnie w takim dualistycznym myśleniu Bloom dopatruje się podstaw wyobrażeń o życiu po śmierci.

Wszystko musi mieć cel

Kolejna specyficzna cecha dziecięcej umysłowości dotyczy tego, jak u dzieci w wieku przedszkolnym kształtuje się rozumienie praw rządzących światem przyrody. Również w tym przypadku dzieci są z natury skłonne wierzyć wyjaśnieniom, które są charakterystyczne dla religijnego opisu świata. Psycholożka Deborah Kelemen chciała ustalić, jak dzieci rozumują o tym, skąd biorą się rozmaite zjawiska przyrodnicze i zwierzęta. W jednym wariancie eksperymentu spisywała tylko odpowiedzi, a w drugim proponowała dzieciom do wyboru dwa warianty: jedną odpowiedź naukową, a drugą mówiącą o celu istnienia danej rzeczy. Pytała np., dlaczego skały mają ostre krawędzie, dlaczego woda w jeziorze nie faluje albo dlaczego powstały ptaki. Dzieci zdecydowanie częściej podawały lub wybierały wyjaśnienia mówiące o celach istnienia różnych rzeczy: według nich krawędzie skał są ostre dlatego, żeby zwierzęta mogły się podrapać, kiedy coś je swędzi, woda w jeziorze jest nieruchoma dlatego, żeby zwierzęta mogły się w niej spokojnie ochłodzić, nie będąc wyrzucane na brzeg, a ptaki powstały, żeby pięknie śpiewać. Kelemen najbardziej spodobała się odpowiedź pewnego dziecka na pytania o to, dlaczego istnieją góry: „Dlatego, żeby Ziemia nie odleciała przez brak obciążenia”. 

Na podstawie tych badań wyraźnie widać, że już od czwartego roku życia dzieci preferują wyjaśnienia oparte na celowości. Według Kelemen dzieje się tak, ponieważ w tym wieku zaczynają one zauważać, że wiele otaczających je rzeczy zostało przez kogoś stworzonych w jakimś celu. Między innymi dlatego tak łatwo jest im wtedy przyjąć, że mogą istnieć istoty nadprzyrodzone, które stworzyły świat i mają wobec niego pewne plany. Kelemen przypuszczała, że opisany powyżej typ wyjaśnień przez całe życie pozostaje najbardziej intuicyjnym sposobem myślenia o zjawiskach przyrodniczych – nawet wśród naukowców. Również oni przyjmują czasami takie wyjaśnienia, jak to, że „drzewa produkują tlen, aby zwierzęta mogły oddychać”, albo że „Słońce jest gorące, ponieważ ciepło jest korzystne dla rozwoju istot żywych”. Zespół Kelemen ustalił to w badaniu, do którego zaproszono chemików, fizyków i specjalistów w dziedzinie nauk o Ziemi z czołowych amerykańskich uniwersytetów. Wprawdzie naukowcy rzadziej odwoływali się do powyższych wyjaśnień niż grupa niespecjalistów, z którymi porównywano ich odpowiedzi, ale tylko wtedy, gdy mogli się spokojnie zastanowić. Kiedy musieli odpowiadać na pytania pod presją czasu, okazywało się, że dużo łatwiej było im się zgodzić z wyjaśnieniami utożsamiającymi funkcje elementów przyrody z powodami ich istnienia. Według Kelemen działo się tak dlatego, że tracili wtedy możliwość „cenzurowania się” za pomocą swojej wiedzy o prawach przyrody i kontrolę przejmowała intuicja, szukając w naturze celowości – jak w dzieciństwie.

Księżniczka alicja

Jesse Bering, psycholog, zasłynął wśród badaczy religii dzięki księżniczce Alicji – zmyślonej nadprzyrodzonej istocie, która odegrała ważną rolę w dwóch jego eksperymentach. W pierwszym wzięły udział dzieci w wieku od trzech do dziewięciu lat. Zachęcono je do zabawy, obiecując zwycięzcom niezwykle cenioną przez kilkulatki walutę – naklejki. Najpierw dziecko miało odgadnąć, w którym z dwóch pudełek ukryto piłkę. W krótkim czasie przeznaczonym na dokonanie wyboru wolno mu było zmienić decyzję. Prawda była jednak taka, że piłka była w obu pudełkach, a naukowcy z góry decydowali o tym, czy dziecko wskaże „właściwe” z nich. Po upływie czasu na decyzję uczestnikom pokazywano zawartość tylko jednego pudełka: jeśli „przegrały”, otwierano to, którego nie wybrały, a jeśli „wygrały” – tylko wybrane. Część badanych otrzymywała dodatkowe informacje. Dowiadywali się, że w pokoju jest z nimi przyjazna magiczna księżniczka Alicja, która potrafi być niewidzialna. 

Pokazywano im przedstawiający ją obrazek, który wisiał na drzwiach, i mówiono, że księżniczka pomoże im wybrać właściwe pudełko, dając im znaki, jeśli dokonają złego wyboru. Następnie, kiedy dzieci wybierały źle, obrazek spadał z drzwi albo lampka w pokoju zaczynała mrugać. Oczekiwano, że dzieci, które zinterpretują to jako znaki od Alicji, zmienią decyzję. Okazało się jednak, że tylko najstarsi (w wieku od siedmiu do dziewięciu lat) wybierali wtedy inne pudełko. W przypadku dzieci, którym nie mówiono o księżniczce, obrazek i lampa nie powodowały zmiany wyboru. Naukowcy uzyskali dowód na to, że dzieci nie doszukują się w tym wieku dodatkowych znaczeń w zwykłych zdarzeniach, jeśli nie wskaże im się wcześniej jakiejś istoty nadprzyrodzonej. Ciekawsze było jednak to, że dzieci w wieku od pięciu do sześciu lat, niezależnie od tego, czy poinformowano je o magicznej księżniczce czy nie, nie wybierały innego pudełka po dziwnych zdarzeniach w pokoju. Dzieci, którym powiedziano o Alicji, zgadzały się, że to ona zrzuciła obrazek i bawiła się lampką, ale była ona dla nich tylko niewidzialną osobą, która robi dziwne rzeczy. Nie dostrzegały żadnych „znaków”. Trzyi czterolatki również zaskoczyły badaczy: obie grupy albo ignorowały obrazek i lampkę, albo podawały racjonalne wyjaśnienia, mówiąc np., że obrazek nie był dobrze przymocowany do drzwi. Bering zwracał jednak uwagę na to, że w ich wieku mogły one interpretować „niewidzialność” jako „nieobecność”. Jednakże najwięcej kłopotów sprawiła badaczom grupa tych pięcioi sześciolatków, którym powiedziano o księżniczce. Z pewnością rozumiały one niewidzialność Alicji, bo przypisywały jej zrzucenie obrazka i zabawę lampką. Nie potrafiły one jednak dopatrzyć się w tych zdarzeniach znaków. Wyniki tych badań wskazywały na to, że między szóstym a siódmym rokiem życia w rozwoju poznawczym dzieci dzieje się coś, co pozwala im postrzegać zwykłe zdarzenia jako komunikaty dotyczące ich własnych zachowań. Pewną ciekawą zmianę, która zachodzi około siódmego roku życia, zauważył psycholog Josef Perner. W tym wieku dzieci zaczynają myśleć w bardziej skomplikowany sposób o umysłach innych ludzi. Nie ograniczają się już tylko do brania pod uwagę tego, co myśli druga osoba, lecz zastanawiają się, co inni ludzie myślą o tym, o czym myśli ktoś inny! Dopiero wtedy mogą wiedzieć, że księżniczka Alicja wie, że one nie wiedzą, gdzie ukryta jest piłka. Drugi eksperyment, w którym pojawiła się księżniczka, Bering przeprowadził we współpracy z psychologiem Jaredem Piazzą. 

Badacze chcieli sprawdzić, czy dzieci w wieku od pięciu do dziewięciu lat pozostawione w pokoju same, ale „pod obserwacją” tej przyjaznej, niewidzialnej istoty, będą mniej skłonne do oszukiwania. Zadanie polegało na rzucaniu do tarczy piłeczkami z rzepami zza wyznaczonej linii (nagrodą również były naklejki). Kiedy dzieci zostawiano same i nie mówiono im o księżniczce, oszukiwały najczęściej, przyczepiając piłeczki do tarczy z bliska. Pięcioi sześciolatki nie oszukiwały, kiedy myślały, że Alicja je obserwuje. Podobnie było w przypadku większości starszych dzieci, aczkolwiek kilkoro z nich oszukiwało „na oczach” księżniczki, chociaż dopiero po tym, jak dotknęły krzesła, na którym rzekomo siedziała, poruszały nad nim rękoma i mówiły do Alicji, aby przekonać się, że na pewno jej tam nie ma. W większości jednak te dzieci, które deklarowały, że wierzą w księżniczkę, oszukiwały znacznie rzadziej niż te, które nie dały się przekonać.

Nauka a światopogląd

Opisane badania pokazują, jak podatnym gruntem dla wyobrażeń religijnych jest dziecięcy umysł. Wiemy, że dzieci od niemowlęctwa odróżniają bierne przedmioty od aktywnych podmiotów (ludzi, zwierząt) posiadających umysły. Nieco później zaczynają myśleć, że te umysły mogą funkcjonować niezależnie od ciał, a w przyrodzie wszystko powstało w jakimś celu. Łącząc te dwie rzeczy, łatwo jest im natomiast uwierzyć w niewidzialną istotę nadprzyrodzoną, która pomaga im i pilnuje, by zachowywały się właściwie. Każdy z wymienionych naukowców jest świadomy, że u niektórych wierzących badania religijności budzą obawy, ponieważ szukanie jej psychologicznych podstaw postrzegają oni jako próbę podważenia swojej wiary. Naukowcy podkreślają jednak pewien ważny fakt: z tego, że poznajemy mechanizmy psychiczne odpowiedzialne za to, że w dzieciństwie tak łatwo przychodzi ludziom uwierzyć w historie, jakie opowiadają różne religie, nie wynika oczywiście, że którakolwiek z religii jest lub nie jest prawdziwa. O prawdziwość tego czy innego wyznania można się spierać na gruncie filozofii – opisane badania tych dyskusji nie rozstrzygną. Autorzy tych eksperymentów zwracają uwagę na coś innego. Według nich mogą one pomóc zrozumieć, dlaczego tak wielu ludzi wierzy w Boga lub bogów i dzięki temu ułatwić dialog między ludźmi o różnych poglądach. A w rezultacie mogą choćby częściowo wyjaśnić to ogólnoludzkie zjawisko, jakim jest religia, odwołując się nie do poszczególnych kultur i wyznań, lecz do cech wspólnych psychice wszystkich ludzi, niezależnie od tego, jaki stosunek do religii mogą mieć oni indywidualnie – wnioski światopoglądowe każdy może wyciągać z tych badań sam. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 44/2016
Więcej możesz przeczytać w 44/2016 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 44/2016 (1760)

  • Dlaczego piszemy o Durczoku 30 paź 2016, 20:00 Do czasu zakończenia procesów, jakie byłym i obecnym dziennikarzom „Wprost”, a także wydawcy tygodnika, wytoczył Kamil Durczok, nie chcieliśmy na naszych łamach pisać na jego temat. Choć od czasów naszych głośnych publikacji z lutego 2015 r. poznaliśmy wiele nowych faktów na... 3
  • CETA, blamaż UE 30 paź 2016, 20:00 To miała być stosunkowo mało kontrowersyjna umowa handlowa z najbardziej europejskim spośród pozaeuropejskich krajów świata. Jej cel wydawał się jasny: znieść bariery celne i przygotować Europę na nieuchronne zderzenie ze światową konkurencją. A przecież to nic innego jak... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 30 paź 2016, 20:00 Tak czy owak Sławek Nowak Sławomir Nowak został szefem ukraińskiego Ukrawtodoru, państwowej agencji drogowej Ukrainy. I w dodatku przyjął ukraińskie obywatelstwo, co spowodowało, że na polityka wylała się fala krytyki ze strony... 6
  • Zdarzyło się jutro 30 paź 2016, 20:00 MOŻE BY NAM WRESZCIE ktoś wytłumaczył, o co chodzi z tym CETA? Jedyny ludzki argument przedstawiła Maja Bohosiewicz, która twierdzi, że jak to wejdzie, to kobiety będą rodzić ośmiornice. To by się nawet jakoś zgadzało z polityką... 14
  • Kłamstwa Durczoka. „Wprost” przerywa milczenie 30 paź 2016, 20:00 Wobec medialnej ofensywy nieprawdy, jaką w ostatnich dniach rozpoczął Kamil Durczok, „Wprost” czuje się w obowiązku przerwać milczenie i ujawnić, w których miejscach były dziennikarz TVN mówi nieprawdę. 16
  • Lwica Nowoczesnej 30 paź 2016, 20:00 W Sejmie wyróżnia się lewicowymi poglądami. Popiera aborcję na życzenie, zwalcza mowę nienawiści, jest wielką miłośniczką Zygmunta Baumana. To dzięki niej Nowoczesna staje się wiarygodna dla lewicowego elektoratu. 20
  • Pustka po śmierci ojca 30 paź 2016, 20:00 Czasem przychodzą takie ułamki sekund, kiedy całym sobą czujesz brak ojca, takie walnięcie, tąpnięcie, pustkę, żal. Są i takie, kiedy robię jakąś głupotę i myślę sobie: „Boże, dobrze, że tego ojciec nie widział” – zwierza się Paweł Kukiz. 24
  • SPROSTOWANIE 30 paź 2016, 20:00 W artykule pt.: „GUS utracił wiarygodne dane o stanie państwa” autorstwa Artura Grabka, opublikowanym w dniu 20 czerwca 2016 r. w numerze 25/2016 tygodnika „Wprost”, zostały zamieszczone następujące nieprawdziwe i nieścisłe... 27
  • Lepsza edukacja za podpis na volksliście 30 paź 2016, 20:00 Edukację mniejszości narodowych trawi patologia. Rodzice składają fałszywe deklaracje, które dają ich dzieciom możliwość darmowej nauki drugiego języka obcego, a szkołom dostęp do większych pieniędzy. 28
  • Przybysz o aborcji. Podkopana solidarność kobiet 30 paź 2016, 20:00 Czarny protest połączył kobiety o różnych poglądach i wrażliwości. Kontrowersyjne wyznanie piosenkarki Natalii Przybysz dotyczące aborcji może pogrzebać solidarność polskich kobiet. 30
  • Kto się boi Halloween 30 paź 2016, 20:00 Halloween to zabawa podkręcana przez marketing. W sklepach już od dawna można kupić sztuczną krew, wampirze szczęki i plastikowe pająki. A jednak budzi kontrowersje natury czysto duchowej. 34
  • Ekonomia społeczna 30 paź 2016, 20:00 Dzięki Funduszom Europejskim powstają firmy, które rozwiązywanie ludzkich problemów stawiają na pierwszym miejscu, a wynik finansowy na drugim. 37
  • Ostatni makijaż 30 paź 2016, 20:00 Jesteśmy jak położne, tylko na drugim biegunie życia. One przyjmują człowieka na świat, a my oddajemy. – mówią Morgane i Ryszard Mazurkowie, balsamiści ze specjalizacją w chirurgii pośmiertnej. 38
  • Kto zapłaci za prawnika 30 paź 2016, 20:00 27 października weszły w życie wprowadzone przez Zbigniewa Ziobrę, ministra sprawiedliwości, nowe stawki wynagrodzeń radców prawnych i adwokatów. Dotyczą one m.in. zwrotu kosztów w wygranych procesach i prawników z urzędu. 40
  • Jak gwiazdy zarabiają na swoich teatrach 30 paź 2016, 20:00 Po zakręceniu kurka z państwowymi pieniędzmi prywatne teatry zaczęły biedować. Ale Janda, Karolak, Żebrowski i spółka wiedzą, jak bez milionowych dotacji ze swoich teatrów zrobić dobry biznes. 42
  • Sprzedawcy mieszkań liczą zyski 30 paź 2016, 20:00 Deweloperom sprzyja program Mieszkanie dla młodych, łagodna ostatnia zima, niskie stopy procentowe (tanie kredyty!). Podsumowaliśmy wyniki wiodących graczy na tym rynku. 46
  • Sukces w pigułce 4 wrz 2017, 1:00 Mieszkańcy Europy Środkowo-Wschodniej mają potrzebę samoleczenia, bo dostęp do lekarzy jest ograniczony – mówi Michał Nitka, prezes Teva w Polsce, i zapowiada dalszą ekspansję giganta farmaceutycznego. 48
  • Pierwsi w biznesie 30 paź 2016, 20:00 Wrocławscy czempioni nagrodzeni Orłami „Wprost”. 51
  • Złupieni w sieci 30 paź 2016, 20:00 W internecie nadal łatwo paść ofiarą oszustwa, bo tak trzeba nazwać działania nieuczciwych sprzedawców. 52
  • Gdzie pracuje się najlepiej 30 paź 2016, 20:00 Globalna firma badawcza, konsultingowa i szkoleniowa Great Place to Work po raz kolejny przygotował ranking najlepszych pracodawców na świecie. Amerykańskie badanie prowadzone jest od 1981 r. Przeprowadzono je wśród 6 tys. pracodawców,... 54
  • Europa zamyka drzwi przed imigrantami 30 paź 2016, 20:00 Likwidacja „dżungli” z Calais to dowód na klęskę polityki imigracyjnej starej Unii. 56
  • Brexit: prawa Polaków gwarantowane 30 paź 2016, 20:00 Demontaż imigranckiej dżungli w Calais to sposób na rozwiązanie kryzysu migracyjnego w Europie czy jego zaostrzenie? Kryzys migracyjny podważył poczucie bezpieczeństwa w Europie i zaufanie do klasy politycznej. To potencjalne źródło... 60
  • Urzędnicy i rodzina 30 paź 2016, 20:00 Norweski urząd do spraw ochrony dzieci miał chronić je przez przemocą i molestowaniem. W rękach nadgorliwych urzędników stał się przekleństwem wielu uczciwych rodziców. 64
  • I będą sunąć po szosach elektryki 30 paź 2016, 20:00 Rządowy plan elektromobilności jest bardzo ambitny. Ale warunki, by elektryczne auta przyjęły się w Polsce są. Zresztą sprzedaż takich pojazdów powoli rośnie. 66
  • Volkswagen kreuje przyszłość motoryzacji 30 paź 2016, 20:00 Volkswagen cały czas poszerza ofertę samochodów zasilanych prądem. Do 2025 r. marka planuje rocznie sprzedawać milion samochodów elektrycznych. Jesteśmy świadkami i uczestnikami dużej zmiany w motoryzacji, która właśnie się rozpoczyna. 69
  • BMW włącza iPerformance 30 paź 2016, 20:00 Gdyby zapasy ropy miały się skończyć szybciej, niż przewidywano, koncern BMW jest na to gotowy. Stawia na napęd elektryczny i auta hybrydowe. 70
  • Wypożyczenie na życzenie 30 paź 2016, 20:00 Ledowe siedziska, podświetlane bary, ślubne aranżacje – to tylko niektóre perełki z oferty Colors of Design, firmy specjalizującej się w wynajmie mebli i scenografii eventowej. 71
  • Samowystarczalny 30 paź 2016, 20:00 Mitsubishi Outlander PHEV jest niemal całkowicie samowystarczalny. Ma elektryczny napęd i własne zasilanie – aż trudno uwierzyć, że nikt na to wcześniej nie wpadł. 72
  • Dostęp do leczenia potrzebny od zaraz 30 paź 2016, 20:00 Powikłania cukrzycy związane z zaburzeniami krążenia to pierwsza przyczyna zgonów w Polsce. Bez skutecznych nowoczesnych terapii nie powstrzymamy pandemii XXI w. 74
  • Know How 30 paź 2016, 20:00 Chiński bezramkowiec CHIŃSKA FIRMA XIAOMI POKAZAŁA COŚ, CO OD LAT POJAWIAŁO SIĘ NA DESKACH KREŚLARSKICH TELEFONÓW PRZYSZŁOŚCI, CO W ZAPOWIEDZIACH MA MIEĆ IPHONE 8. Chińczycy byli jednak szybsi. MioMix to jeden z pierwszych telefonów,... 77
  • Wierzący z natury. Dlaczego dzieci tak łatwo przyswajają religie 30 paź 2016, 20:00 Można wątpić w to, czy jakiekolwiek istoty nadprzyrodzone istnieją – nie ma jednak wątpliwości co do tego, że istnieją ludzie, którzy w różnych bogów wierzą. A ludzi, w przeciwieństwie do istot boskich, można zaprosić do udziału w rozmaitych eksperymentach. 78
  • Bohater bezbronny 30 paź 2016, 20:00 Desmond Doss potraktował Dekalog poważnie, czym naraził się w armii na prześladowania z powodu odmowy noszenia broni. Mimo to został jednym z największych bohaterów wojny na Pacyfiku. 82
  • Kazik: Polska – rozdarcie trudne do zaszycia 30 paź 2016, 20:00 Kultowi lada dzień stuknie 35 lat, ale formacja Kazika Staszewskiego nie zwalnia tempa. Właśnie wyszła ich 15. płyta – „Wstyd”. Kolejna, której zespół nie musi się wstydzić. 86
  • Bagiński mierzy się z legendami 30 paź 2016, 20:00 Kiedy w 2003 r. Tomasz Bagiński został nominowany do Oscara, Polska dowiedziała się, że ma animatora na światowym poziomie. Teraz reżyser wraca z filmem „Operacja Bazyliszek”. 90
  • Dobra zmiana Świetlickiego 30 paź 2016, 20:00 Marcin Świetlicki „Drobna zmiana” Marcin Świetlicki to nie tylko autor świetnych wierszy. To, co w przypadku tego artysty budzi wielki szacunek, to jego autentyczna niezależność. W świecie polskiej literatury, gdzie każdy z kimś... 94
  • Z dala od karaoke 30 paź 2016, 20:00 Kolejny dowód na to, że Bowie wcale nas nie opuścił. Kanon piosenek Davida w wersjach artystów występujących w nowojorskiej wersji musicalu z początku tego roku jest albo bardzo podobny do jego wykonań, albo kreatywnie zinterpretowany... 96
  • M jak morderca 30 paź 2016, 20:00 Czy ja naprawdę zabiłem te kobiety?” – pyta domniemany wampir z Zagłębia w celi. Między kolejnymi przesłuchaniami traci zmysły. Właśnie o takim świecie opowiada Pieprzyca. O rzeczywistości, w której wszyscy żyją w fałszu i... 97
  • Małe żałoby 30 paź 2016, 20:00 MAŁGORZATA OHME Pamiętam taki dzień w szkole podstawowej, gdy do klasy weszła nasza wychowawczyni i powiedziała nam, że naszemu koledze zmarła mama. Zrobiło się bardzo cicho, mam wrażenie, że przestaliśmy oddychać. Mieliśmy wtedy... 98
  • ZABURZENIE, KTÓREGO nie dostrzegamy 30 paź 2016, 20:00 ZABURZENIA WIDZENIA OBUOCZNEGO SĄ POWSZECHNE, ALE CZĘSTO NIEZDIAGNOZOWANE. OBJAWY SĄ MYLONE Z... ADHD. JAK ROZPOZNAĆ PROBLEM I JAK GO LECZYĆ – OPOWIADA SZYMON ZIELONKA, OPTOMETRYSTA I TERAPEUTA WIDZENIA Z TOWARZYSTWA OCHRONY WZROKU. 103
  • Wzrok, KRÓL ZMYSŁÓW 30 paź 2016, 20:00 POTRZEBNA JEST HIGIENA OCZU – NA CO DZIEŃ I DŁUGOTERMINOWA – APELUJE PROF. DR HAB. N. MED. IWONA GRABSKA-LIBEREK, PREZES POLSKIEGO TOWARZYSTWA OKULISTYCZNEGO. 104
  • Innowacje w leczeniu plamki żółtej 30 paź 2016, 20:00 Jaskra, zwyrodnienie plamki żółtej, zaćma to najpoważniejsze choroby wieku dorosłego, prowadzące do utraty widzenia. Ich wczesne wykrycie daje szansę na szybkie podjęcie leczenia i ocalenie wzroku – mówi prof. Krystyna Czechowicz-Janicka, dyrektor medyczny i naukowy Instytutu... 106
  • Przejrzeć NA OCZY 30 paź 2016, 20:00 DZIŚ OPERACJE ZAĆMY PRZYWRACAJĄ SENIOROM WIDZENIE NA POZIOMIE 80-90 PROC. SPRAWNOŚCI WZROKU 20-LETNIEJ OSOBY – MÓWI DR HAB. MED. BARTŁOMIEJ KAŁUŻNY Z BYDGOSKIEJ KLINIKI OKULISTYCZNEJ OFTALMIKA. 108
  • NOWY PUNKT widzenia 30 paź 2016, 20:00 Polacy coraz gorzej widzą – alarmują specjaliści z sieci doktor marchewka, którzy diagnozują wady wzroku u ponad 90 proc. Badanych osób. Przybywa też niedowidzących dzieci. 110
  • KORYGOWANIE KRÓTKOWZROCZNOŚCI? Najlepiej nocą! 30 paź 2016, 20:00 O krótkowzroczności u dzieci, o tym, jak ją rozpoznać i jak zahamować jej postęp, rozmawiamy z magdaleną dudą, optometrystką z centrum okulistycznego nowy wzrok. 112
  • Soczewki K�SY LUX 30 paź 2016, 20:00 Nie ma oku�rów uniwersalnych, które sprawdzą się zarówno podczas jazdy samochodem, jak i przy pracy przy komputerze. O rozwiązaniach, które oferuje rynek optyczny, mówi przemysław bolek, dyrektor sprzedaży w seiko optical polska. 114
  • KIEDY BRAKUJE łez 30 paź 2016, 20:00 Teraz także polscy pacjenci mogą skorzystać z nowoczesnej aparatury do leczenia i diagnostyki zespołu suchego oka – mówi prof. Zbigniew zagórski, założyciel ośrodków chirurgii oka. 116
  • ZOBACZ świat BEZ WAD 30 paź 2016, 20:00 Współczesna okulistyka daje wiele możliwości leczenia wzroku i korekcji wad. Przy użyciu 117

ZKDP - Nakład kontrolowany