Bliski Zachód

Bliski Zachód

Dodano:   /  Zmieniono: 
Wyższa forma kolonializmu
Liga Narodów dokonała rozbioru Bliskiego Wschodu

Nie rozumiem całego tego zamieszania związanego z użyciem przez nas gazu. Uważam, że stosowanie gazów wobec niecywilizowanej ludności jest dozwolone - stwierdził w 1920 r. Winston Churchill, minister do spraw kolonii, po tym jak Brytyjczycy stłumili przy użyciu gazu paraliżującego powstanie Kurdów irackich. Dodatkowo, aby ukarać Kurdów za nieposłuszeństwo, użyto bomb fosforowych, niszcząc ich pola uprawne. Tak między innymi wyglądała praktyka tzw. systemu mandatowego, ustanowionego na Bliskim Wschodzie przez Ligę Narodów w okresie międzywojennym.
Teoria zaś przedstawiała się następująco: "Zapewnienie dobrobytu i rozwoju ludom, które niezdolne są jeszcze do samodzielnego rządzenia, stanowi święte posłannictwo cywilizacji... Najlepszym sposobem urzeczywistnienia tego jest powierzenie opieki nad tymi ludami narodom rozwiniętym, które ze względu na swe zasoby, doświadczenia i położenie geograficzne mogą najskuteczniej wziąć na siebie taką odpowiedzialność" - brzmiał fragment art. 22 paktu Ligi Narodów, który pierwszy raz w historii wprowadził wspomniany system mandatowy. Na jego podstawie mocarstwa europejskie, jako mandatariusze Ligi Narodów, zawładnęły de facto obszarem 3 mln km2, zamieszkanym przez ponad 20 mln ludzi. Można wręcz mówić o rozbiorze Zatoki Perskiej.

Na falach ropy
Turcja, nazywana "chorym człowiekiem Europy", interesowała mocarstwa europejskie już pod koniec XIX wieku. Szybko stała się polem walki o wpływy i korzyści handlowe. W 1899 r. Turcy przyznali Niemcom koncesję na budowę linii kolejowej z miasta Konya w południowo-zachodniej części kraju do Bagdadu. Trzy lata później podobną koncesję wydano na budowę linii na trasie Bagdad - Basra. Wzbudziło to niezadowolenie Wielkiej Brytanii. Obecność niemieckich firm stanowiła zagrożenie dla brytyjskich koncernów naftowych.
Gdy w listopadzie 1914 r. imperium osmańskie zaangażowało się w wojnę po stronie Niemiec, oddziały brytyjskie i indyjskie wylądowały na Bliskim Wschodzie i wkrótce go zajęły. Rządy Turków, którzy od 500 lat władali krajami arabskimi, chyliły się ku upadkowi. Sułtan został zmuszony do podpisania traktatu pokojowego w SŻvres w 1920 r. Imperium osmańskie utraciło prowincje arabskie i zostało ograniczone do Anatolii i skrawka Europy. Jego podział zapisano w tajnych traktatach już na początku wojny, ale upadek caratu w Rosji i ujawnienie treści tych porozumień przez bolszewików wywołały powszechne potępienie zamiarów mocarstw. Ostatecznie ziemie tureckie zostały podzielone na konferencji w San Remo 25 kwietnia 1920 r. Administrację Syrią i Libanem powierzono Francji, a zarządzanie Palestyną, Irakiem i Transjordanią Wielkiej Brytanii.
Najdłuższe i najtrudniejsze negocjacje w sprawie granic między Francją i Wielką Brytanią toczyły się o roponośne tereny wokół Mosulu. Wielka Brytania i Francja zdawały sobie sprawę, że - jak powiedział lord Curzon - "państwa ententy dopłynęły do zwycięstwa na falach ropy". W niepewnej sytuacji powojennej kontrola regionów bogatych w ten surowiec stanowiła nie lada gratkę. Ostatecznie Francja zgodziła się odstąpić Mosul Wielkiej Brytanii w zamian za Syrię i udział we wpływach z wydobycia ropy.

Dziel i rządź
Tworząc terytoria mandatowe, zignorowano etniczne i religijne zróżnicowanie ludności. Ówczesne granice w regionie wyglądają jak wyznaczone za pomocą linijki i cyrkla. W Iraku znaleźli się szyici, sunnici i Kurdowie. Rozgoryczenie mieszkańców tego kraju z powodu przyznania im statusu państwa mandatowego znalazło wyraz już w maju 1920 r. Szyici i sunnici zapomnieli o dzielących ich różnicach i wspólnie wystąpili przeciw Brytyjczykom. Wybuchło również powstanie Kurdów. Trudności ze stłumieniem buntu zmusiły Wielką Brytanię do przerzucenia do Iraku sił z Indii i Iranu. Rewolta była dla Brytyjczyków bardzo kosztowna. W jej wyniku Londyn zdecydował się zastąpić militarny reżim rządem arabskim, "wspieranym" przez brytyjskich administratorów.
W 1921 r. Anglicy wynieśli na tron potomka proroka Mahometa - Fajsala I z dynastii Haszymidów. Wcześniej krótko był on królem Syrii, ale wypędzono go, gdy administrowanie krajem przejęła Francja. Wywołało to natychmiastową zbrojną odpowiedź jego brata Abdullaha. Być może udałoby się mu przywrócić władzę Fajsalowi, przez co skrzętnie układane plany europejskich mocarstw ległyby w gruzach, gdyby nie propozycja Brytyjczyków. Zaoferowali oni Abdullahowi tron Transjordanii, a jego bratu Fajsalowi tron Iraku. W zamian Abdullah odstąpił od zbrojnej interwencji. Transjordania została wydzielona z wschodniej części Palestyny. Wielu badaczy twierdzi, że to państwo powstało tylko dla strategicznej wygody Wielkiej Brytanii. Emir Abdullah i członkowie rządu Transjordanii pozostali marionetkami w rękach Anglików.
Król Iraku Fajsal cieszył się autorytetem wśród ludności arabskiej, ale jednocześnie nie był na tyle silny, by się przeciwstawić Wielkiej Brytanii. Zyskał sobie przychylność Brytyjczyków podczas I wojny światowej, organizując rewlotę przeciw rządom tureckim. Żeby bardziej uzależnić od siebie Fajsala, Brytyjczycy stosowali zasadę dziel i rządź - wspierali szejków i przywódców poszczególnych plemion. Te zabiegi miały doprowadzić do tego, by monarchia była silniejsza od któregokolwiek z plemion, ale słabsza od ich koalicji. Taki układ sił zapewnił Brytyjczykom dominującą pozycję.
Na mocy traktatu podpisanego przez Wielką Brytanię i Irak w 1922 r. król Fajsal zobowiązał się do konsultowania z Brytyjczykami wszystkich spraw dotyczących ich interesów oraz polityki fiskalnej. Przedstawiciele Zjednoczonego Królestwa pełnili funkcje doradców i inspektorów w 18 irackich departamentach. Co więcej, Irak został zmuszony do pokrywania połowy kosztów ponoszonych przez brytyjską administrację.
Syria, którą administrowała Francja, też nie była jednolita kulturowo. Francuzi od początku umacniali swą pozycję, umiejętnie podsycając konflikty religijne. Podzielili terytorium mandatowe na sześć prowincji, biorąc pod uwagę różnice religijne i regionalne przywiązanie ludności. W 1926 r. utworzono Liban, który został niezależną republiką pod kontrolą Francji. Przez jego tereny przechodziły strategiczne dla Francuzów korytarze powietrzne łączące ich z kolonią w Indochinach.
Kuratela brytyjska i francuska w dużej mierze przyczyniła się wszakże do rozwoju edukacji na Bliskim Wschodzie. Znaczna część szkół średnich i wyższych w Syrii, Libanie i Palestynie znajdowała się w rękach europejskich i amerykańskich misji religijnych. Umacniało to wzorce europejskie wśród arabskiej młodzieży. Wzrosła też liczba kobiet uzyskujących wykształcenie średnie i wyższe, wiele z nich chodziło do szkół prowadzonych przez francuskie zakonnice. Pod koniec II wojny światowej Francuzi zostali zmuszeni do całkowitego wycofania się z Libanu i Syrii.
W czerwcu 1929 r. irakijscy nacjonaliści, którzy nie porzucili starań o niepodległość, rozpoczęli negocjacje z nowo wybranym rządem Partii Pracy w Londynie. Traktat podpisany w czerwcu 1930 r. przyznawał Irakowi pełną niezależność od 1932 r. Brytyjczycy zachowali bazy powietrzne koło Basry i Al-Habbanijji oraz prawo przemieszczania wojsk przez terytorium Iraku. Krótko przed śmiercią król Fajsal napisał: "Irakijczycy jako naród wciąż jeszcze nie istnieją. Obecnie mamy do czynienia z masą ludności pozbawionej jakiegokolwiek poczucia patriotyzmu, nie związanej żadną więzią, przyzwyczajonej do anarchii i skłonnej do powstania przeciw rządowi".
Ostatnim państwem mandatowym w regionie, które uzyskało niepodległość, była Transjordania. W marcu 1946 r. jako niezależne państwo otrzymała nazwę Królestwo Jordanii.
W ten sposób nietureckie państwa byłego imperium osmańskiego stały się całkowicie samodzielne. Wyjątkiem była Palestyna - trudności nastręczało pogodzenie sprzecznych interesów Arabów i Żydów. Ta sytuacja zmusiła Brytyjczyków do utrzymania bezpośredniej kontroli nad tym terytorium, a następnie do przekazania w 1947 r. swego mandatu ONZ. Później w Palestynie powstało państwo Izrael.
System mandatowy nie rozwiązał problemów regionu, ani nie stworzył stabilnej demokracji. Bez wątpienia jednak stał się sposobem na niemal bez-
krwawe rozwiązanie wielu sporów narodowościowych i zbliżenie systemów państw Bliskiego Wschodu do nowoczesnego modelu rządzenia. Większość historyków uważa, że mandaty Ligi Narodów stanowiły "wyższą formę kolonializmu". Oby dzisiejsi administratorzy Iraku o tym nie zapominali.
Więcej możesz przeczytać w 20/2003 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

-
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 20/2003 (1068)

  • Wprost od czytelników 18 maj 2003, 1:00 Listy od czytelników 3
  • Realny baraninizm 18 maj 2003, 1:00 Jedną z właściwości kwarków, jest to, że pozornie niemal swobodnie "pływają" one w jądrach atomowych. 3
  • Peryskop 18 maj 2003, 1:00 Rzeczpospolita Europejska Organizatorzy X Polskich Spotkań Europejskich Polska Fundacja im. Roberta Schumana Komitet Integracji Europejskiej przedstawicielstwo Komisji Europejskiej władze Warszawy Narodowy Bank Polski tygodnik "Wprost"... 8
  • Dossier 18 maj 2003, 1:00 ALEKSANDER KWAŚNIEWSKI, prezydent RP "Leszek Miller jest premierem z sukcesami, o których zapominamy za łatwo" Program III Polskiego Radia LECH WAŁĘSA, były prezydent RP Kto ma walizki duże, to pakować się i wyjeżdżać.... 9
  • Z życia koalicji 18 maj 2003, 1:00 SLD, przygotowując się do wyborów parlamentarnych, wynajął już pewną warszawską agencję reklamową. Nie, to nie pomyłka. Otóż wybory mają się odbyć jesienią! Taki jest podobno plan SLD: po wygranym referendum... 10
  • Z życia opozycji 18 maj 2003, 1:00 W święto 3 Maja Liga Polskich Rodzin rozpoczęła kampanię antyunijną przez duże "k". Najfajniejsze zacznie się za dwa tygodnie, kiedy liga pokaże swoje spoty w telewizji. Na razie muszą nam wystarczyć ulotki i plakaty. Przy... 11
  • M&M 18 maj 2003, 1:00 Nieprzystawanie trójkątów - feleiton Marka Majewskiego 12
  • Playback 18 maj 2003, 1:00 Jacques Chirac, prezydent Francji, Aleksander Kwaśniewski, prezydent RP, i Gerhard Schröder, kanclerz Niemiec 12
  • Balcerowicz rozbrojony 18 maj 2003, 1:00 70 pistoletów Glock 17 oraz 22 pistolety maszynowe Glauberyt przekazał policji Narodowy Bank Polski. 12
  • Fotoplastykon 18 maj 2003, 1:00 14
  • Poczta 18 maj 2003, 1:00 Listy od czytelników 16
  • Kadry 18 maj 2003, 1:00 17
  • Iracka lokomotywa 18 maj 2003, 1:00 Na odbudowie Irak możemy zarobić 2-3 miliardy dolarów 18
  • Porządek Baraniny 18 maj 2003, 1:00 Jeremiasz Barański (Baranina) odszedł z tego świata w chwili, gdy mógł zaszkodzić co najmniej kilkuset osobom w Polsce, a także w Austrii, Niemczech i Wielkiej Brytanii: od zwykłych policjantów, po polityków z pierwszych stron gazet. W procesie przed wiedeńskim sądem Baranina... 24
  • Euroapelomania 18 maj 2003, 1:00 Im więcej apeli o udział w euroreferendum, tym niższa frekwencja 30
  • Milczenie cieląt 18 maj 2003, 1:00 Polska może zapłacić gigantyczne odszkodowania z powodu opóźnień w przyjmowaniu unijnego prawa 32
  • Biało - Polacy 18 maj 2003, 1:00 Jak rozpoznać Żyda po twarzy, anarchistę po ubiorze - 10 tys. nastolatków "wyszkolą" tego lata w Polsce neonaziści. 34
  • Układ krwionośny 18 maj 2003, 1:00 Potwierdziły się obawy "Wprost" z 2000 r.: za nie istniejącą fabrykę osocza w Mielcu podatnicy zapłacą ponad 140 mln zł 38
  • Na Księżyc 18 maj 2003, 1:00 Pax Americana to błogosławiony dyktat umiejętności i sprawności 39
  • Nałęcz - Zapluty karzeł 18 maj 2003, 1:00 Pod względem brutalizacji polityki daleko nam jeszcze do II RP 39
  • Giełda i wektory 18 maj 2003, 1:00 Hossa Świat VolkstrabantPopularny niegdyś trabant pojawi się w nowym wcieleniu jako africar. Niemiecka firma Sachsenring Automobiltechnik (SARL) planuje opracowanie prototopu i rozpoczęcie produkcji auta w Afryce. SARL chce dać szansę... 40
  • CK Nafta! 18 maj 2003, 1:00 Jak najdrożej sprzedać skórę na rynku paliw? 42
  • Węgiel gordyjski 18 maj 2003, 1:00 Rosja szantażuje nas wypowiedzeniem wojny celnej 46
  • Guru Kołodki 18 maj 2003, 1:00 Z kogo składa się minister finansów 48
  • Keynes z lodówki 18 maj 2003, 1:00 Plan Kołodki i Hausnera, czyli jak dać ludziom więcej pieniędzy, odbierając im pieniądze 54
  • Wolność tygrysom! 18 maj 2003, 1:00 Czy Polska była europejskim tygrysem, czy tylko krową? 56
  • Spadochron made in USA 18 maj 2003, 1:00 Europejscy bankruci nie są skazani na samobójstwo 58
  • Ostatni lot? 18 maj 2003, 1:00 Koniec, czyli początek nowej ery podniebnych podróży 60
  • Upiorki przeszłości 18 maj 2003, 1:00 Zygmunt Bauman, Mieczysław F. Rakowski, Grzegorz W. Kołodko, czyli dlaczego rząd Millera osiągnął rekordowy - dziesięcioprocentowy - poziom poparcia 62
  • Supersam 18 maj 2003, 1:00 Rakieta dla koneserów Dotychczas auta Subaru znane były z dość banalnej karoserii i znakomitych silników. Samochodami tej marki jeździli najlepsi rajdowcy świata. Dziś za kierownicą subaru zasiada m.in. Fin Tommi Mäkinen.... 66
  • Szkolny apartheid 18 maj 2003, 1:00 Segregacja płci w szkołach podnosi poziom nauczania i dyscyplinę 68
  • Zebra w kratki 18 maj 2003, 1:00 Połowa polskich ogrodów zoologicznych to więzienia dla zwierząt 72
  • Bójmy się bać 18 maj 2003, 1:00 Cieszę się, że Małgorzata Domagalik ("Schwul, czyli pedał", nr 19) włączyła się do dyskusji o kampanii plakatowej ("Niech nas zobaczą") organizacji homoseksualnych. 74
  • Bikont do Makłowicza, Makłowicz do Bikonta - Koperek kontra pietruszka 18 maj 2003, 1:00 Drogi Robercie! Czy nie za duŻo tej pietruszki? Wszędzie pietruszka! Do każdej zupy, do każdej surówki, w każdej sałatce, na ziemniakach - sypiemy tę natkę jak Włosi parmezan. Tak, tak, wiem, Włosi także sypią masę pietruszki, podobnie jak i Francuzi, ale jednak na zmianę z... 76
  • Chiński holocaust zwierząt 18 maj 2003, 1:00 Po ulicach Pekinu jeżdżą samochody, z których nawołuje się do usypiania psów i kotów jako roznoszących wirus SARS 78
  • Bliski Zachód 18 maj 2003, 1:00 Wyższa forma kolonializmu 80
  • Know-how 18 maj 2003, 1:00 Na ratunek Ziemi Jeśli Ziemia pozostanie na swojej orbicie, będziemy zgubieni - twierdzą astrofizycy. Słońce pewnego dnia zamieni się w czerwonego olbrzyma, jak wszystkie gwiazdy o podobnej masie. Ziemia zostanie wówczas pochłonięta... 83
  • Choroba na receptę 18 maj 2003, 1:00 Co czwarty pacjent pada ofiarą lekarza 84
  • Erotyka mózgu 18 maj 2003, 1:00 Esencja męskości reguluje cykl płodności kobiet 88
  • Narkotyk odwykowy 18 maj 2003, 1:00 Ekstrakt z korzenia afrykańskiej rośliny leczy z narkomanii 92
  • Bez granic 18 maj 2003, 1:00 Sterani weterani "Weterani to podpora białoruskiego społeczeństwa" - przypominał prezydent Aleksander Łukaszenka w przemówieniu z okazji Dnia Zwycięstwa i 58. rocznicy zakończenia wielkiej wojny ojczyźnianej. Na... 96
  • Nibyland Polen 18 maj 2003, 1:00 W odczuciu niemieckich elit politycznych, RP wciąż pozostaje nibylandem niedorozwiniętego społeczeństwa nieudaczników. 98
  • Największe zboczenie świata 18 maj 2003, 1:00 Rozmowa z BERNARD-HENRIM LÉVYM, francuskim filozofem 102
  • Wiceprezydent świata 18 maj 2003, 1:00 Blair, wnuk Churchilla, syn Thatcher? 104
  • Trójka bez sternika 18 maj 2003, 1:00 We Wrocławiu ostatecznie zakończył się dla nas brukselski "pralinkowy szczyt" 108
  • Zepsuty karabin bolszewików 18 maj 2003, 1:00 Czy nowa awangarda rewolucji proletariackiej usiłowała stworzyć państwo w Kazachstanie? 110
  • Małysz i inni 18 maj 2003, 1:00 Sportowcy i twórcy obdarzeni autorytetem nie zawahali się go wykorzystać w słusznej sprawie 111
  • Menu 18 maj 2003, 1:00 Kraj Laureatki Pen Clubu "Za pomocą oszczędnych, lirycznych zdań, łudzących iluzją znajomych szczegółów - zastawiony stół, śpiące dziecko, nie posłane łóżko - jesteśmy nagle zanurzani w otchłań... 112
  • Żadnych granic 18 maj 2003, 1:00 Festiwal Eurowizji: Ich Troje kontra Tatu 114
  • Terminator XXI 18 maj 2003, 1:00 Filmowe hity na lato 118
  • Kino Tomasza Raczka 18 maj 2003, 1:00 Recenzje filmów: czas religii,Oszukać przeznaczenie 119
  • Praga Europy 18 maj 2003, 1:00 Czeską Pragę promują Mozart, Kafka, Gehry, Jagger i Willis 120
  • Płyty Kuby Wojewódzkiego 18 maj 2003, 1:00 Recenzje płyt 121
  • Królowa myszy 18 maj 2003, 1:00 Olga Boznańska twierdziła, że skrzywdzono Niemców, odbierając im Górny Śląsk i Pomorze 122
  • Sezon odjazdowy 18 maj 2003, 1:00 Pożytki z wyjeżdżania są rozliczne. Społeczeństwo, wyjechawszy na długi weekend, zrelaksowało się i już liczy dni do następnego. 124
  • Prezes z dyplomem 18 maj 2003, 1:00 Najlepsza, według prezesa Kwiatkowskiego, telewizja europejska, czyli TVP, ujawniła pewną słabość, mianowicie nie zatrudnia fachowych tłumaczy. Nie powiodło się więc przełożenie na język polski uzasadnienia nagrody otrzymanej od Europejskiej Unii Nadawców (EBU). 124
  • Organ Ludu 18 maj 2003, 1:00 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 20 (33) Rok wyd. 2 WARSZAWA, poniedziałek 12 maja 2003 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Ludowa Ojczyzna w sercach wielu z nas Jeszcze brzmią echa 1-majowego święta i 9-majowej parady Zwycięstwa. Z... 125
  • Che opyla kamerę 18 maj 2003, 1:00 Gdyby Che Guevara żył, przemycałby narkotyki i za kasę porywał ludzi. Czyli nie nadawałby się na idola, chyba że w Pruszkowie 126
  • Ranking szkół wyższych - Uniwersytet rynkowy 18 maj 2003, 1:00 Najlepsi to: UAM, Politechnika Wrocławska, AM Poznań, SGH, WSPiZ im. Kozińskiego. 204
  • Ranking szkół wyższych - Ranking masowego rażenia 18 maj 2003, 1:00 Wartość uczelni nie zależy od ocen profesorów, lecz studentów 218
  • Ranking szkół wyższych - Szkoła biznesu 18 maj 2003, 1:00 Po 1989 roku kuźnie kadr gospodarki socjalistycznej pospiesznie przemalowano na świątynie biznesu 223