Bliski Zachód

Bliski Zachód

Dodano:   /  Zmieniono: 
Wyższa forma kolonializmu
Liga Narodów dokonała rozbioru Bliskiego Wschodu

Nie rozumiem całego tego zamieszania związanego z użyciem przez nas gazu. Uważam, że stosowanie gazów wobec niecywilizowanej ludności jest dozwolone - stwierdził w 1920 r. Winston Churchill, minister do spraw kolonii, po tym jak Brytyjczycy stłumili przy użyciu gazu paraliżującego powstanie Kurdów irackich. Dodatkowo, aby ukarać Kurdów za nieposłuszeństwo, użyto bomb fosforowych, niszcząc ich pola uprawne. Tak między innymi wyglądała praktyka tzw. systemu mandatowego, ustanowionego na Bliskim Wschodzie przez Ligę Narodów w okresie międzywojennym.
Teoria zaś przedstawiała się następująco: "Zapewnienie dobrobytu i rozwoju ludom, które niezdolne są jeszcze do samodzielnego rządzenia, stanowi święte posłannictwo cywilizacji... Najlepszym sposobem urzeczywistnienia tego jest powierzenie opieki nad tymi ludami narodom rozwiniętym, które ze względu na swe zasoby, doświadczenia i położenie geograficzne mogą najskuteczniej wziąć na siebie taką odpowiedzialność" - brzmiał fragment art. 22 paktu Ligi Narodów, który pierwszy raz w historii wprowadził wspomniany system mandatowy. Na jego podstawie mocarstwa europejskie, jako mandatariusze Ligi Narodów, zawładnęły de facto obszarem 3 mln km2, zamieszkanym przez ponad 20 mln ludzi. Można wręcz mówić o rozbiorze Zatoki Perskiej.

Na falach ropy
Turcja, nazywana "chorym człowiekiem Europy", interesowała mocarstwa europejskie już pod koniec XIX wieku. Szybko stała się polem walki o wpływy i korzyści handlowe. W 1899 r. Turcy przyznali Niemcom koncesję na budowę linii kolejowej z miasta Konya w południowo-zachodniej części kraju do Bagdadu. Trzy lata później podobną koncesję wydano na budowę linii na trasie Bagdad - Basra. Wzbudziło to niezadowolenie Wielkiej Brytanii. Obecność niemieckich firm stanowiła zagrożenie dla brytyjskich koncernów naftowych.
Gdy w listopadzie 1914 r. imperium osmańskie zaangażowało się w wojnę po stronie Niemiec, oddziały brytyjskie i indyjskie wylądowały na Bliskim Wschodzie i wkrótce go zajęły. Rządy Turków, którzy od 500 lat władali krajami arabskimi, chyliły się ku upadkowi. Sułtan został zmuszony do podpisania traktatu pokojowego w SŻvres w 1920 r. Imperium osmańskie utraciło prowincje arabskie i zostało ograniczone do Anatolii i skrawka Europy. Jego podział zapisano w tajnych traktatach już na początku wojny, ale upadek caratu w Rosji i ujawnienie treści tych porozumień przez bolszewików wywołały powszechne potępienie zamiarów mocarstw. Ostatecznie ziemie tureckie zostały podzielone na konferencji w San Remo 25 kwietnia 1920 r. Administrację Syrią i Libanem powierzono Francji, a zarządzanie Palestyną, Irakiem i Transjordanią Wielkiej Brytanii.
Najdłuższe i najtrudniejsze negocjacje w sprawie granic między Francją i Wielką Brytanią toczyły się o roponośne tereny wokół Mosulu. Wielka Brytania i Francja zdawały sobie sprawę, że - jak powiedział lord Curzon - "państwa ententy dopłynęły do zwycięstwa na falach ropy". W niepewnej sytuacji powojennej kontrola regionów bogatych w ten surowiec stanowiła nie lada gratkę. Ostatecznie Francja zgodziła się odstąpić Mosul Wielkiej Brytanii w zamian za Syrię i udział we wpływach z wydobycia ropy.

Dziel i rządź
Tworząc terytoria mandatowe, zignorowano etniczne i religijne zróżnicowanie ludności. Ówczesne granice w regionie wyglądają jak wyznaczone za pomocą linijki i cyrkla. W Iraku znaleźli się szyici, sunnici i Kurdowie. Rozgoryczenie mieszkańców tego kraju z powodu przyznania im statusu państwa mandatowego znalazło wyraz już w maju 1920 r. Szyici i sunnici zapomnieli o dzielących ich różnicach i wspólnie wystąpili przeciw Brytyjczykom. Wybuchło również powstanie Kurdów. Trudności ze stłumieniem buntu zmusiły Wielką Brytanię do przerzucenia do Iraku sił z Indii i Iranu. Rewolta była dla Brytyjczyków bardzo kosztowna. W jej wyniku Londyn zdecydował się zastąpić militarny reżim rządem arabskim, "wspieranym" przez brytyjskich administratorów.
W 1921 r. Anglicy wynieśli na tron potomka proroka Mahometa - Fajsala I z dynastii Haszymidów. Wcześniej krótko był on królem Syrii, ale wypędzono go, gdy administrowanie krajem przejęła Francja. Wywołało to natychmiastową zbrojną odpowiedź jego brata Abdullaha. Być może udałoby się mu przywrócić władzę Fajsalowi, przez co skrzętnie układane plany europejskich mocarstw ległyby w gruzach, gdyby nie propozycja Brytyjczyków. Zaoferowali oni Abdullahowi tron Transjordanii, a jego bratu Fajsalowi tron Iraku. W zamian Abdullah odstąpił od zbrojnej interwencji. Transjordania została wydzielona z wschodniej części Palestyny. Wielu badaczy twierdzi, że to państwo powstało tylko dla strategicznej wygody Wielkiej Brytanii. Emir Abdullah i członkowie rządu Transjordanii pozostali marionetkami w rękach Anglików.
Król Iraku Fajsal cieszył się autorytetem wśród ludności arabskiej, ale jednocześnie nie był na tyle silny, by się przeciwstawić Wielkiej Brytanii. Zyskał sobie przychylność Brytyjczyków podczas I wojny światowej, organizując rewlotę przeciw rządom tureckim. Żeby bardziej uzależnić od siebie Fajsala, Brytyjczycy stosowali zasadę dziel i rządź - wspierali szejków i przywódców poszczególnych plemion. Te zabiegi miały doprowadzić do tego, by monarchia była silniejsza od któregokolwiek z plemion, ale słabsza od ich koalicji. Taki układ sił zapewnił Brytyjczykom dominującą pozycję.
Na mocy traktatu podpisanego przez Wielką Brytanię i Irak w 1922 r. król Fajsal zobowiązał się do konsultowania z Brytyjczykami wszystkich spraw dotyczących ich interesów oraz polityki fiskalnej. Przedstawiciele Zjednoczonego Królestwa pełnili funkcje doradców i inspektorów w 18 irackich departamentach. Co więcej, Irak został zmuszony do pokrywania połowy kosztów ponoszonych przez brytyjską administrację.
Syria, którą administrowała Francja, też nie była jednolita kulturowo. Francuzi od początku umacniali swą pozycję, umiejętnie podsycając konflikty religijne. Podzielili terytorium mandatowe na sześć prowincji, biorąc pod uwagę różnice religijne i regionalne przywiązanie ludności. W 1926 r. utworzono Liban, który został niezależną republiką pod kontrolą Francji. Przez jego tereny przechodziły strategiczne dla Francuzów korytarze powietrzne łączące ich z kolonią w Indochinach.
Kuratela brytyjska i francuska w dużej mierze przyczyniła się wszakże do rozwoju edukacji na Bliskim Wschodzie. Znaczna część szkół średnich i wyższych w Syrii, Libanie i Palestynie znajdowała się w rękach europejskich i amerykańskich misji religijnych. Umacniało to wzorce europejskie wśród arabskiej młodzieży. Wzrosła też liczba kobiet uzyskujących wykształcenie średnie i wyższe, wiele z nich chodziło do szkół prowadzonych przez francuskie zakonnice. Pod koniec II wojny światowej Francuzi zostali zmuszeni do całkowitego wycofania się z Libanu i Syrii.
W czerwcu 1929 r. irakijscy nacjonaliści, którzy nie porzucili starań o niepodległość, rozpoczęli negocjacje z nowo wybranym rządem Partii Pracy w Londynie. Traktat podpisany w czerwcu 1930 r. przyznawał Irakowi pełną niezależność od 1932 r. Brytyjczycy zachowali bazy powietrzne koło Basry i Al-Habbanijji oraz prawo przemieszczania wojsk przez terytorium Iraku. Krótko przed śmiercią król Fajsal napisał: "Irakijczycy jako naród wciąż jeszcze nie istnieją. Obecnie mamy do czynienia z masą ludności pozbawionej jakiegokolwiek poczucia patriotyzmu, nie związanej żadną więzią, przyzwyczajonej do anarchii i skłonnej do powstania przeciw rządowi".
Ostatnim państwem mandatowym w regionie, które uzyskało niepodległość, była Transjordania. W marcu 1946 r. jako niezależne państwo otrzymała nazwę Królestwo Jordanii.
W ten sposób nietureckie państwa byłego imperium osmańskiego stały się całkowicie samodzielne. Wyjątkiem była Palestyna - trudności nastręczało pogodzenie sprzecznych interesów Arabów i Żydów. Ta sytuacja zmusiła Brytyjczyków do utrzymania bezpośredniej kontroli nad tym terytorium, a następnie do przekazania w 1947 r. swego mandatu ONZ. Później w Palestynie powstało państwo Izrael.
System mandatowy nie rozwiązał problemów regionu, ani nie stworzył stabilnej demokracji. Bez wątpienia jednak stał się sposobem na niemal bez-
krwawe rozwiązanie wielu sporów narodowościowych i zbliżenie systemów państw Bliskiego Wschodu do nowoczesnego modelu rządzenia. Większość historyków uważa, że mandaty Ligi Narodów stanowiły "wyższą formę kolonializmu". Oby dzisiejsi administratorzy Iraku o tym nie zapominali.
Więcej możesz przeczytać w 20/2003 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania tygodnika Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 20/2003 (1068)

  • Wprost od czytelników18 maj 2003, 1:00Listy od czytelników3
  • Realny baraninizm18 maj 2003, 1:00Jedną z właściwości kwarków, jest to, że pozornie niemal swobodnie "pływają" one w jądrach atomowych.3
  • Peryskop18 maj 2003, 1:00Rzeczpospolita Europejska Organizatorzy X Polskich Spotkań Europejskich Polska Fundacja im. Roberta Schumana Komitet Integracji Europejskiej przedstawicielstwo Komisji Europejskiej władze Warszawy Narodowy Bank Polski tygodnik "Wprost"...8
  • Dossier18 maj 2003, 1:00ALEKSANDER KWAŚNIEWSKI, prezydent RP "Leszek Miller jest premierem z sukcesami, o których zapominamy za łatwo" Program III Polskiego Radia LECH WAŁĘSA, były prezydent RP Kto ma walizki duże, to pakować się i wyjeżdżać....9
  • Z życia koalicji18 maj 2003, 1:00SLD, przygotowując się do wyborów parlamentarnych, wynajął już pewną warszawską agencję reklamową. Nie, to nie pomyłka. Otóż wybory mają się odbyć jesienią! Taki jest podobno plan SLD: po wygranym referendum...10
  • Z życia opozycji18 maj 2003, 1:00W święto 3 Maja Liga Polskich Rodzin rozpoczęła kampanię antyunijną przez duże "k". Najfajniejsze zacznie się za dwa tygodnie, kiedy liga pokaże swoje spoty w telewizji. Na razie muszą nam wystarczyć ulotki i plakaty. Przy...11
  • M&M18 maj 2003, 1:00Nieprzystawanie trójkątów - feleiton Marka Majewskiego12
  • Playback18 maj 2003, 1:00Jacques Chirac, prezydent Francji, Aleksander Kwaśniewski, prezydent RP, i Gerhard Schröder, kanclerz Niemiec12
  • Balcerowicz rozbrojony18 maj 2003, 1:0070 pistoletów Glock 17 oraz 22 pistolety maszynowe Glauberyt przekazał policji Narodowy Bank Polski.12
  • Fotoplastykon18 maj 2003, 1:0014
  • Poczta18 maj 2003, 1:00Listy od czytelników16
  • Kadry18 maj 2003, 1:0017
  • Iracka lokomotywa18 maj 2003, 1:00Na odbudowie Irak możemy zarobić 2-3 miliardy dolarów18
  • Porządek Baraniny18 maj 2003, 1:00Jeremiasz Barański (Baranina) odszedł z tego świata w chwili, gdy mógł zaszkodzić co najmniej kilkuset osobom w Polsce, a także w Austrii, Niemczech i Wielkiej Brytanii: od zwykłych policjantów, po polityków z pierwszych stron gazet. W procesie...24
  • Euroapelomania18 maj 2003, 1:00Im więcej apeli o udział w euroreferendum, tym niższa frekwencja30
  • Milczenie cieląt18 maj 2003, 1:00Polska może zapłacić gigantyczne odszkodowania z powodu opóźnień w przyjmowaniu unijnego prawa32
  • Biało - Polacy18 maj 2003, 1:00Jak rozpoznać Żyda po twarzy, anarchistę po ubiorze - 10 tys. nastolatków "wyszkolą" tego lata w Polsce neonaziści.34
  • Układ krwionośny18 maj 2003, 1:00Potwierdziły się obawy "Wprost" z 2000 r.: za nie istniejącą fabrykę osocza w Mielcu podatnicy zapłacą ponad 140 mln zł38
  • Na Księżyc18 maj 2003, 1:00Pax Americana to błogosławiony dyktat umiejętności i sprawności39
  • Nałęcz - Zapluty karzeł18 maj 2003, 1:00Pod względem brutalizacji polityki daleko nam jeszcze do II RP39
  • Giełda i wektory18 maj 2003, 1:00Hossa Świat VolkstrabantPopularny niegdyś trabant pojawi się w nowym wcieleniu jako africar. Niemiecka firma Sachsenring Automobiltechnik (SARL) planuje opracowanie prototopu i rozpoczęcie produkcji auta w Afryce. SARL chce dać szansę...40
  • CK Nafta!18 maj 2003, 1:00Jak najdrożej sprzedać skórę na rynku paliw?42
  • Węgiel gordyjski18 maj 2003, 1:00Rosja szantażuje nas wypowiedzeniem wojny celnej46
  • Guru Kołodki18 maj 2003, 1:00Z kogo składa się minister finansów48
  • Keynes z lodówki18 maj 2003, 1:00Plan Kołodki i Hausnera, czyli jak dać ludziom więcej pieniędzy, odbierając im pieniądze54
  • Wolność tygrysom!18 maj 2003, 1:00Czy Polska była europejskim tygrysem, czy tylko krową?56
  • Spadochron made in USA18 maj 2003, 1:00Europejscy bankruci nie są skazani na samobójstwo58
  • Ostatni lot?18 maj 2003, 1:00Koniec, czyli początek nowej ery podniebnych podróży60
  • Upiorki przeszłości18 maj 2003, 1:00Zygmunt Bauman, Mieczysław F. Rakowski, Grzegorz W. Kołodko, czyli dlaczego rząd Millera osiągnął rekordowy - dziesięcioprocentowy - poziom poparcia62
  • Supersam18 maj 2003, 1:00Rakieta dla koneserów Dotychczas auta Subaru znane były z dość banalnej karoserii i znakomitych silników. Samochodami tej marki jeździli najlepsi rajdowcy świata. Dziś za kierownicą subaru zasiada m.in. Fin Tommi Mäkinen....66
  • Szkolny apartheid18 maj 2003, 1:00Segregacja płci w szkołach podnosi poziom nauczania i dyscyplinę68
  • Zebra w kratki18 maj 2003, 1:00Połowa polskich ogrodów zoologicznych to więzienia dla zwierząt72
  • Bójmy się bać18 maj 2003, 1:00Cieszę się, że Małgorzata Domagalik ("Schwul, czyli pedał", nr 19) włączyła się do dyskusji o kampanii plakatowej ("Niech nas zobaczą") organizacji homoseksualnych.74
  • Bikont do Makłowicza, Makłowicz do Bikonta - Koperek kontra pietruszka18 maj 2003, 1:00Drogi Robercie! Czy nie za duŻo tej pietruszki? Wszędzie pietruszka! Do każdej zupy, do każdej surówki, w każdej sałatce, na ziemniakach - sypiemy tę natkę jak Włosi parmezan. Tak, tak, wiem, Włosi także sypią masę pietruszki, podobnie jak i...76
  • Chiński holocaust zwierząt18 maj 2003, 1:00Po ulicach Pekinu jeżdżą samochody, z których nawołuje się do usypiania psów i kotów jako roznoszących wirus SARS78
  • Bliski Zachód18 maj 2003, 1:00Wyższa forma kolonializmu80
  • Know-how18 maj 2003, 1:00Na ratunek Ziemi Jeśli Ziemia pozostanie na swojej orbicie, będziemy zgubieni - twierdzą astrofizycy. Słońce pewnego dnia zamieni się w czerwonego olbrzyma, jak wszystkie gwiazdy o podobnej masie. Ziemia zostanie wówczas pochłonięta...83
  • Choroba na receptę18 maj 2003, 1:00Co czwarty pacjent pada ofiarą lekarza84
  • Erotyka mózgu18 maj 2003, 1:00Esencja męskości reguluje cykl płodności kobiet88
  • Narkotyk odwykowy18 maj 2003, 1:00Ekstrakt z korzenia afrykańskiej rośliny leczy z narkomanii92
  • Bez granic18 maj 2003, 1:00Sterani weterani "Weterani to podpora białoruskiego społeczeństwa" - przypominał prezydent Aleksander Łukaszenka w przemówieniu z okazji Dnia Zwycięstwa i 58. rocznicy zakończenia wielkiej wojny ojczyźnianej. Na...96
  • Nibyland Polen18 maj 2003, 1:00W odczuciu niemieckich elit politycznych, RP wciąż pozostaje nibylandem niedorozwiniętego społeczeństwa nieudaczników.98
  • Największe zboczenie świata18 maj 2003, 1:00Rozmowa z BERNARD-HENRIM LÉVYM, francuskim filozofem102
  • Wiceprezydent świata18 maj 2003, 1:00Blair, wnuk Churchilla, syn Thatcher?104
  • Trójka bez sternika18 maj 2003, 1:00We Wrocławiu ostatecznie zakończył się dla nas brukselski "pralinkowy szczyt"108
  • Zepsuty karabin bolszewików18 maj 2003, 1:00Czy nowa awangarda rewolucji proletariackiej usiłowała stworzyć państwo w Kazachstanie?110
  • Małysz i inni18 maj 2003, 1:00Sportowcy i twórcy obdarzeni autorytetem nie zawahali się go wykorzystać w słusznej sprawie111
  • Menu18 maj 2003, 1:00Kraj Laureatki Pen Clubu "Za pomocą oszczędnych, lirycznych zdań, łudzących iluzją znajomych szczegółów - zastawiony stół, śpiące dziecko, nie posłane łóżko - jesteśmy nagle zanurzani w otchłań...112
  • Żadnych granic18 maj 2003, 1:00Festiwal Eurowizji: Ich Troje kontra Tatu114
  • Terminator XXI18 maj 2003, 1:00Filmowe hity na lato118
  • Kino Tomasza Raczka18 maj 2003, 1:00Recenzje filmów: czas religii,Oszukać przeznaczenie119
  • Praga Europy18 maj 2003, 1:00Czeską Pragę promują Mozart, Kafka, Gehry, Jagger i Willis120
  • Płyty Kuby Wojewódzkiego18 maj 2003, 1:00Recenzje płyt121
  • Królowa myszy18 maj 2003, 1:00Olga Boznańska twierdziła, że skrzywdzono Niemców, odbierając im Górny Śląsk i Pomorze122
  • Sezon odjazdowy18 maj 2003, 1:00Pożytki z wyjeżdżania są rozliczne. Społeczeństwo, wyjechawszy na długi weekend, zrelaksowało się i już liczy dni do następnego.124
  • Prezes z dyplomem18 maj 2003, 1:00Najlepsza, według prezesa Kwiatkowskiego, telewizja europejska, czyli TVP, ujawniła pewną słabość, mianowicie nie zatrudnia fachowych tłumaczy. Nie powiodło się więc przełożenie na język polski uzasadnienia nagrody otrzymanej od Europejskiej Unii...124
  • Organ Ludu18 maj 2003, 1:00TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 20 (33) Rok wyd. 2 WARSZAWA, poniedziałek 12 maja 2003 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Ludowa Ojczyzna w sercach wielu z nas Jeszcze brzmią echa 1-majowego święta i 9-majowej parady Zwycięstwa. Z...125
  • Che opyla kamerę18 maj 2003, 1:00Gdyby Che Guevara żył, przemycałby narkotyki i za kasę porywał ludzi. Czyli nie nadawałby się na idola, chyba że w Pruszkowie126
  • Ranking szkół wyższych - Uniwersytet rynkowy18 maj 2003, 1:00Najlepsi to: UAM, Politechnika Wrocławska, AM Poznań, SGH, WSPiZ im. Kozińskiego.204
  • Ranking szkół wyższych - Ranking masowego rażenia18 maj 2003, 1:00Wartość uczelni nie zależy od ocen profesorów, lecz studentów218
  • Ranking szkół wyższych - Szkoła biznesu18 maj 2003, 1:00Po 1989 roku kuźnie kadr gospodarki socjalistycznej pospiesznie przemalowano na świątynie biznesu223