Zakopiański blef

Zakopiański blef

Dodano:   /  Zmieniono: 
Potędze podhalańskiego mitu ulegli nawet hitlerowcy, próbując stworzyć Goralenvolk
Odponad stu lat góralszczyzna uchodzi za esencję polskości. Henryk Sienkiewicz w "Krzyżakach" kazał mówić bohaterom gwarą podhalańską, święcie przekonany, że jest to relikt staropolszczyzny. Tymczasem, zdaniem literata i etnografa Antoniego Kroha, który jako jeden z niewielu ośmielił się zajrzeć za podszewkę góralskiego mitu, "ludność Podtatrza od stuleci stanowiła mozaikę narodowościową". Historię tych terenów oprócz Słowian tworzyli Niemcy, Węgrzy, Żydzi, Cyganie i pasterze, którzy przywędrowali z południowych Karpat, czyli z dzisiejszej Rumunii. Górale nie chcą o tym pamiętać. Zapomnieli też, że "styl zakopiański", charakterystyczny strój, a nawet przyśpiewki zostały wymyślone w XIX wieku przez zafascynowanych Tatrami mieszczuchów z uniwersyteckim wykształceniem. Mimo że zawsze należała do nas niewielka część tych gór, to właśnie Polacy stali się twórcami legendy Tatr. Góralskie chaty na Mazurach i hity Brathanków śpiewane na imieninach u cioci w Szczecinie stały się elementem "staropolskiej" tradycji, która nigdy nie istniała.

Tatry, czyli Alpy
Pierwsi sławni górale to bohaterowie śpiewogry Jana Stefaniego "Cud mniemany, czyli krakowiacy i górale" z końca XVIII wieku. Romantycy widzieli w górach krainę duchów i smoków, aż w roku 1873 przyjechał do Zakopanego warszawski lekarz Tytus Chałubiński i rozkochał się w Tatrach na amen. To dzięki jego zabiegom skromna osada pasterska zyskała status uzdrowiska, które miało być przeciwwagą dla alpejskich kurortów. Z kolei górale podhalańscy stanowili dla polskiej inteligencji (zwłaszcza z zaboru rosyjskiego) idealny wzór "prapolskości". W ich kulturze jak w bursztynie miały się przechować relikty narodowego stylu, które gdzie indziej zatraciły się wskutek obcych wpływów. Górale byli jednocześnie bardziej swojscy od krwiożerczych Kozaków z kresów i pociągali egzotyką, której brakowało zwykłym chłopom z nizin. W odróżnieniu od tamtych nie kojarzyli się z pańszczyzną i niechętnym (lub wręcz wrogim) stosunkiem do narodowych powstań. Byli ubodzy, ale wolni i dumni ze swojej wolności.
Zakopane niemal z dnia na dzień stało się artystycznym i intelektualnym eldorado. Architektura Stanisława Witkiewicza, poezje Kazimierza Tetmajera, Jana Kasprowicza, Tadeusza Micińskiego i Władysława Orkana, muzyka Stanisława Moniuszki, Mieczysława Karłowicza i Karola Szymanowskiego wyniosły góralszczyznę do rangi narodowej świętości, która do dziś nie straciła swoich gorących zwolenników.
W "stylu zakopiańskim" zabudowane są dziś nie tylko tereny tatrzańskie. Kiedy wymyślał go Stanisław Witkiewicz (ojciec Witkacego), mieszkańcy Zakopanego mieli swój pomysł na to, jak ma wyglądać dom. Gdyby sięgnąć do prawdziwej tradycji, góralska chata musiałaby mieć dwie izby: "czarną" i "białą". W pierwszej było rzeczywiście czarno - od dymu z pieca pozbawionego komina. Druga była czysta, ale za to nie ogrzewana. Zimą w chacie mieszkała cała rodzina razem z drobnym inwentarzem. Przez to, że szyby były wpuszczane bezpośrednio w okiennice, nie dało się jej wietrzyć. Witkiewicz, architekt (samouk rodem ze Żmudzi), inspirował się modnym wówczas w Europie drewnianym budownictwem szwajcarsko-tyrolskim. Nawiasem mówiąc, z Tyrolu "pożyczono" również logo polskich Tatr - kwiat szarotki.
Pierwszym i najbardziej udanym dziełem Witkiewicza była willa Koliba (czyli szałas pasterski) przy ulicy Kościeliskiej w Zakopanem z 1893 r. Zaprojektował do niej również meble i przedmioty codziennego użytku. Zleceniodawcą był ziemianin z Ukrainy. W znajdującym się dzisiaj w budynku muzeum otwarto właśnie wystawę "Styl zakopiański w architekturze polskiej" (czynna do 14 września). Dzieło Witkiewicza kontynuowali liczni entuzjaści, m.in. Jan Witkiewicz-Koszyc (projektant Chaty dla Żeromskiego w Nałęczowie, a także willi w Wiśle, Konstancinie i Milanówku pod Warszawą), rzeźbiarz Jan Szczepkowski, grafik i drzeworytnik Władysław Skoczylas. "Styl zakopiański" zaczął się pojawiać na wszystkich ziemiach byłej Rzeczypospolitej. Motywy góralskie ozdobiły suknie dam, zastawy stołowe, kościelne ołtarze, wielkomiejskie kamienice, wiejskie dworki i stacje kolejowe. Pędzlem sławili Tatry i Podhale malarze tej miary, co Leon Wyczółkowski, Julian Fałat i Jan Stanisławski. "W góry! W góry, miły bracie! Tam swoboda czeka na cię" - nawoływał Wincenty Pol.

Janosik ze Szkocji
- Mity zawsze tworzą ludzie kultury i artyści. Dlatego żaden z nich nie wytrzymuje zderzenia z rzeczywistością - mówi Jarosław Skowroński, znawca historii Tatr. Kiedy w Europie zaczęła się moda na wędrowanie po górach, egzaltowani turyści swój zachwyt nad pięknem ośnieżonych szczytów przenieśli na pasterzy i mieszkańców pobliskich wsi. "Cóż za orłowe postaci! Nie darmo drżały niziny szeptające o nich: 'skrzydlaci'" - komplementował górali Władysław Orkan. Witkiewicz mówił wręcz o "genialnej rasie".
Nowo odkryci herosi musieli się odróżniać od zwykłych chłopów nie tylko zachowaniem, ale i kostiumem. I taki kostium szybko się pojawił. Kolorowy i bogato zdobiony strój góralski ma tyle wspólnego z tradycją, ile wdzianka bohaterów hollywoodzkich westernów z ubiorem prawdziwych kowbojów. Dawne mieszkanki Podhala nie nosiły wzorzystych chust i spódnic w kwiaty. Współcześni juhasi tańczący na ekranach telewizorów zbójnickiego również są ubrani nie tak jak ich przodkowie. Tamci nosili się mało efektownie - wręcz ubogo. Portki nie miały praktycznie żadnych obszyć i ozdób. Dopiero zastrzyk turystycznej gotówki w XIX wieku i tanie syntetyczne barwniki zmieniły ten stan. Mało kogo było wtedy stać na kierpce, więc górale najczęściej chodzili boso. Większość pieśni śpiewanych przez nich również jest świeżej daty. Do tekstów autorstwa Tetmajera "Hej, idem w las" czy "Krywaniu, Krywaniu" dobrano ludowe nuty, a po paru latach sami górale wierzyli już niewzruszenie, że to śpiewki odziedziczone po praojcach. Tekst "Góralu, czy ci nie żal" wyszedł spod pióra krakowskiego komediopisarza Michała Bałuckiego. Podobnie ze "starożytnymi legendami" - wiele z nich miało swe źródło w bujnej fantazji Sabały, zwanego przez współczesnych tatrzańskim Homerem.
W latach 70. powstał jeden z najbardziej popularnych seriali telewizyjnych - "Janosik". Wprawdzie nieustraszony zbójnik urodził się i działał po słowackiej stronie Tatr, ale naszym twórcom nie przeszkodziło to zrobić z niego rodzimego bohatera. Innych dowodów żywotności mitu wciąż dostarcza muzyka rozrywkowa. W ostatniej dekadzie hitami stały się skoczne przeboje Brathanków i zespołu Golec uOrkiestra. Wcześniej wielką popularność zdobyły stylizowane na góralską nutę piosenki Skaldów i wyśpiewane gwarą utwory "Potargano chałpa" i "Bo jo cie kochom" grupy De Press.

Góralski mit międzynarodowy
Mitologizowanie górali nie jest polskim wynalazkiem. W XIX-wiecznej Europie powszechnie wierzono, że w niedostępnych górskich wioskach - w przeciwieństwie do skażonych cywilizacją nizin - przechowały się dawne cnoty i tradycje. Podobnej apoteozy, co Podhalanie, doczekali się wówczas Tyrolczycy, Bawarczycy i Szkoci. Seweryn Goszczyński, jeden z twórców tarzańskiego mitu, w młodości rozczytywał się w książkach Waltera Scotta. Zapisał wówczas w "Dzienniku", że chciałby zrobić dla Tatr to samo, co tamten zrobił dla gór szkockich. Legendy i pieśni autorstwa Goszczyńskiego stały się później inspiracją dla Tetmajera.
Z czasem mit góralszczyzny przekroczył granice Podhala. Na własną legendę zapracował lud Pienin, w polskim jeszcze Lwowie zrodziła się moda na Huculszczyznę. Zakopane nie dało sobie jednak odebrać palmy pierwszeństwa. Nawet, kiedy zamieniło się w brzydkie, zatłoczone, chaotycznie zabudowane miasteczko, a na Krupówkach zaczął urzędować fałszywy niedźwiedź pozujący turystom do pamiątkowych fotografii. Zresztą, cóż się dziwić naiwnym ceprom z Warszawy, skoro w wyjątkowość ludu zamieszkującego Podtatrze uwierzyli nawet hitlerowcy, zupełnie na serio próbując stworzyć z niego niemiecki Goralenvolk.


Twórcy góralskiego mitu
  • Tytus Chałubiński (1820-1889)
  • Stanisław Witkiewicz (1851-1915)
  • Kazimierz Przerwa-Tetmajer (1865-1940)
  • Jan Krzeptowski-Sabała (1809-1894)
  • ks. Józef Tischner (1931-2000)
Więcej możesz przeczytać w 34/2003 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

-
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 34/2003 (1082)

  • Wprost od czytelników 24 sie 2003, 1:00 Bańka mydlana W felietonie "Bańka mydlana" (nr 26) Tomasz Nałęcz zdefiniował czytelnikom podatek liniowy jako "równe obciążenie zobowiązaniami podatkowymi wszystkich obywateli, niezależnie od uzyskiwanych... 3
  • Na stronie - Alternatywy III RP 24 sie 2003, 1:00 Polska z blokowiska na Ursynowie genialnie przedstawiona w serialu Stanisława Barei ma się dobrze, a nawet coraz lepiej. 3
  • Peryskop 24 sie 2003, 1:00 Dziewczyny do wzięcia Nicole Kidman Lisa Marie Presley Sharon Stone Britney Spears Angelina Jolie Sandra Bullock Meg Ryan Queen Latifah Jennifer Garner Cameron Diaz Coraz więcej gwiazd Hollywood jest do wzięcia. Od kilku tygodni wolna jest na... 8
  • Dossier 24 sie 2003, 1:00 abp Józef GLEMP prymas Polski "Złe zjawiska występują nie tylko u nas, mają swoje korzenie raczej poza krajem, my zaś dysponujemy dużym potencjałem duchowym: doświadczeni zaborami i okupacjami mamy nabyte predyspozycje do... 9
  • Poczta 24 sie 2003, 1:00 Swojska Osiecka W numerze 33 ukazała się sympatyczna (dziękujemy!), ale bałamutna (prostujemy!) notatka "Swojska Osiecka". Wynikało z niej, że sopocki Teatr Atelier im. Agnieszki Osieckiej stanowi centrum festiwalu (?)... 11
  • Kadry 24 sie 2003, 1:00 11
  • M&M 24 sie 2003, 1:00  NOWY POMYSŁ MINISTERSTWA EDUKACJI Nauczyciele płaczą, że to zgryz nie lada, iż muszą o korupcji uczniom opowiadać. A przecież dość najbliższe przykłady przywołać: Najbliższy uczniom przykład korupcji to szkoła. 12
  • Playback 24 sie 2003, 1:00 12
  • Brudasy chodzą pieszo 24 sie 2003, 1:00 W Bratysławie, stolicy Słowacji, kontrolerzy komunikacji miejskiej mają prawo wyprosić pasażera, który "niewystarczająco zadbał o higienę", czyli po prostu śmierdzi. Brudasom nie pomoże nawet ważny bilet. Pasażerowie... 12
  • Z życia koalicji 24 sie 2003, 1:00 Jest w Sejmie pewien fotel. Posłowie SLD opowiadają, że jest to fotel przeklęty. Kiedyś zasiadał w nim poseł Chaładaj, ale wywalono go z klubu za udział w sprawie podwójnych głosowań. Wygnanego posła zastąpił Andrzej... 14
  • Z życia opozycji 24 sie 2003, 1:00 Unia Wolności żyje! Wiadomości o Partii Ludzi o Czystych Wujcach dochodzą już nie tylko z sądów czy od organów ścigania, ale także z radia. W Trójce usłyszeliś-my Władysława Frasyniuka. Było to bardzo pouczające... 15
  • Fotoplastykon 24 sie 2003, 1:00 © Henryk Sawka 16
  • Koncern Czarzastego 24 sie 2003, 1:00 Koncern medialny Czarzastego miał powstać za pieniądze wyprowadzone z PZU Życie. 18
  • Polskie uszy Honeckera 24 sie 2003, 1:00 Polscy współpracownicy Stasi wciąż nie zostali rozliczeni. 22
  • Lotna armia globalna 24 sie 2003, 1:00 Polska w amerykańskiej sieci wojskowych baz szybkiego reagowania 26
  • Dziura strategiczna 24 sie 2003, 1:00 To nie zniecierpliwienie postawą rządu Gerharda Schrödera jest powodem wyprowadzki części oddziałów US Army z Niemiec i redukcji baz użytkowanych tam przez US Forces. 28
  • Przyczółek Polska 24 sie 2003, 1:00 W 2004 r. powstaną u nas pierwsze bazy US Army 28
  • Krzemowa pustynia 24 sie 2003, 1:00 Politycy likwidują polską naukę 30
  • Nałęcz - Śmiech to zdrowie 24 sie 2003, 1:00 Władza, która traci autorytet, traci również otoczkę humoru 33
  • Zawracanie gitary - Szejk Lewicowo-Demokratyczny 24 sie 2003, 1:00 Panowie, lepiej wziąć złoża ropy w Puszczy Noteckiej i chromolić wszystkich! 33
  • Giełda i wektory 24 sie 2003, 1:00 Hossa Świat McAtak McDonald's, próbując przełamać arabski bojkot amerykańskich produktów, wprowadził na egipski rynek McArabię, kanapkę składającą się z dwóch grillowanych kawałków kurczaka w cienkim... 34
  • Lokator pańszczyźniany 24 sie 2003, 1:00 12 milionów Polaków w kajdanach spółdzielni mieszkaniowych 36
  • Umrzeć ze śmiechu 24 sie 2003, 1:00 Przewodnik po największych polskich nonsensach prawnych 42
  • Z węgla na gaz 24 sie 2003, 1:00 Prezesa PGNiG, jednej z największych polskich firm, wybrano w trybie farsy To plany zawodowe, a nie zła sytuacja w górnictwie, jest powodem złożenia rezygnacji przez Marka Kossowskiego z funkcji wiceministra gospodarki" -... 45
  • Schröder w składzie porcelany 24 sie 2003, 1:00 Niemcy szukają czwartej drogi 46
  • Przystań biznesu 24 sie 2003, 1:00 Nadbałtyckie tygrysy zawstydzają "starą Europę" 48
  • Załatwione odmownie - Liberalne fałszywki 24 sie 2003, 1:00 W upaństwowionej gospodarce mamy do czynienia z upaństwowionym społeczeństwem 50
  • Supersam 24 sie 2003, 1:00 Już pięć modeli aut ma silniki o mocy 1000 KM i więcej 52
  • Rasa globalna 24 sie 2003, 1:00 Świat zdominuje jedna rasa: ludzie będą mieli zadarte nosy, wydatniejsze policzki oraz brązowo-żółtą skórę 54
  • Dobry klimat 24 sie 2003, 1:00 Klimatyzacja ratuje życie 58
  • Spływ kajakowy ze sztucerem 24 sie 2003, 1:00 Polska przebojem turystycznym Europy? 60
  • Bikont do Makłowicza, Makłowicz do Bikonta - Głos mają ryby 24 sie 2003, 1:00 Drogi Bobku! Piszę do Ciebie z Sopotu znad smażonej fląderki, która jeszcze dziś rano pływała w wodach Zatoki Gdańskiej, nie przejmując się sinicami, tymi, co przepłoszyły stąd masę letników. 62
  • Ekran osobisty - Urlop jak emigracja 24 sie 2003, 1:00 Nie chodzi nam już o odpoczynek, lecz o ucieczkę ze świata, w którym nie potrafimy dłużej żyć 63
  • Miecz proroka 24 sie 2003, 1:00 Z szyitami, bezwzględnymi mistrzami konspiracji, przyjdzie się zmierzyć w Iraku naszym żołnierzom 64
  • Know-how 24 sie 2003, 1:00 Terapia rakotwórcza Hormonalna terapia zastępcza stosowana przez kobiety po menopauzie aż dwukrotnie zwiększa ryzyko zachorowania na raka piersi - wykazały badania Cancer Research UK, największe tego typu testy na świecie. Dotychczas... 67
  • Na psychotropach dzieci 24 sie 2003, 1:00 Prozac przepisuje się nawet niemowlętom! 68
  • Rzeki na Saharze 24 sie 2003, 1:00 Satelity na usługach archeologów 72
  • Rak z rusztu 24 sie 2003, 1:00 Podczas grillowania wydziela się tyle dioksyn, ile trafia do atmosfery po wypaleniu 220 tys. papierosów! 74
  • Zaloty do lustra 24 sie 2003, 1:00 Przeważnie kochamy ludzi podobnych do nas 75
  • Bez granic 24 sie 2003, 1:00 Futbol wolności Futbol przeżywa w Afganistanie renesans. Na boiskach całego kraju w piłkę grają kilkuletnie dzieci, starsi mężczyźni, a nawet młode kobiety. "Kocham piłkę nożną, bo to najwspanialszy, królewski sport"... 76
  • KGB. Reaktywacja 24 sie 2003, 1:00 Putin ożywił Dzierżyńskiego 78
  • Zaćmienie Ameryki 24 sie 2003, 1:00 Spokojnie, to tylko awaria! 82
  • Trumna katów, ofiar i terrorystów 24 sie 2003, 1:00 W Berlinie pisze się od nowa historię Niemiec 84
  • Oceany niespokojne 24 sie 2003, 1:00 Współcześni piraci morscy to grube ryby biznesu trzęsące światowym handlem 87
  • Cytat dyplomatyczny - Polskie drogi 24 sie 2003, 1:00 Tak duży kraj tranzytowy jak Polska musi mieć sieć nowoczesnych dróg 89
  • Menu 24 sie 2003, 1:00 Polska Echo Pałasińskiej "Ekoreliefy" - takim tajemniczym tytułem opatrzona jest wystawa Marii Pałasińskiej, prezentowana w warszawskiej galerii Kordegarda. "Eko" to po włosku echo, choć kojarzy nam się również... 90
  • Zakopiański blef 24 sie 2003, 1:00 Potędze podhalańskiego mitu ulegli nawet hitlerowcy, próbując stworzyć Goralenvolk 92
  • Bestia Presleya 24 sie 2003, 1:00 50. urodziny rock and rolla 96
  • Płyty Kuby Wojewódzkiego 24 sie 2003, 1:00 SUPER FURRY ANIMALS Phantom Power Przy obcowaniu z powyższym albumem nie zanotowałem ani przypływu furii wszelakiej, ani tym bardziej wzmocnienia pałera. Szósta płyta Walijczyków to podobno psychodeliczny eklektyzm z... 97
  • Ewa kusicielka 24 sie 2003, 1:00 Ewa Krzyżewska mogła zostać drugą Sophią Loren Całkiem niedawno amerykańscy filmowcy, obejrzawszy "Zazdrość i medycynę", zarzucili mnie pytaniami o tę fascynująca aktorkę, która wystąpiła w głównej roli -... 98
  • Kino Tomasza Raczka 24 sie 2003, 1:00 Bruce wszechmogĄcy Reżyseria: Tom Shadyac W rolach głównych: Jim Carrey, Morgan Freeman, Jennifer Aniston USA 2003 Czy Bóg jest Murzynem? Takie pytanie ma prawo zadać sobie każdy, kto obejrzy "Bruce'a... 99
  • System Idiotele - Morda ich twarz 24 sie 2003, 1:00 Czy pamiętacie państwo, jak Lech Wałęsa rozwiązał Sejm? Badania opinii publicznej wykazały wtedy, że społeczeństwo nie zauważyło tego, ponieważ liczba pozytywnych ocen pracy parlamentu wyraźnie wzrosła. Mimo że nie działał, a... 100
  • Nowowizja - Kolej na yeti 24 sie 2003, 1:00 Nie mogło być gorzej! W samym środku sezonu ogórkowego unieważniono potwora z Loch Ness. Następny na liście do unieważnienia jest yeti. 100
  • Organ Ludu 24 sie 2003, 1:00 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 34 (47) Rok wyd. 2 WARSZAWA, poniedziałek 18 sierpnia 2003 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza "Raport otwarcia" dziedzictwem ludzkości Kolejny sukces rządu L. Millera! Głośno ostatnio jest... 101
  • Skibą w mur - Topless pod strażą! 24 sie 2003, 1:00 Straż miejska w Gdyni traktuje kobiety z gołym biustem tak samo jak groźnych ekshibicjonistów krążących po okolicznych lasach 102