Błędne koło Stasiuka

Błędne koło Stasiuka

Dodano:   /  Zmieniono: 2
Środkowoeuropejczycy uciekają od fatum Mitteleuropy
Byt określa świadomość, a geopolityka wpływa na kulturę. Zwłaszcza w państwach położonych między Rosją a Niemcami. Tutejsi twórcy zawsze mieli skłonność do przemawiania w imieniu swoich narodów. Wiadomo zaś, że przyjemniej jest występować w roli adwokata nie jednej, lecz kilkunastu nacji. Mit Europy Środkowej kiedyś pomagał przetrwać ciężkie czasy. Hołubili go emigranci i antykomunistyczni dysydenci. Na chwilę zanikł po 1989 r., ale teraz triumfalnie powraca, co widać najlepiej na księgarskich półkach. W sobotę we Wrocławiu odbyła się premierowa gala wręczenia Angelusa - Literackiej Nagrody Europy Środkowej.

Toast za Franciszka Józefa
Serbski pisarz Danilo Kis stwierdził u progu lat 90., że Europa Środkowa przypomina smoka z Alca z "Wyspy pingwinów" Anatola France'a, o którym wszyscy mówili, iż go widzieli, lecz nikt nie potrafił go opisać. I rzeczywiście, w zwierciadle literatury Europa Środkowa jawi się jako miejsce co najmniej dziwne. Jej krajobraz to pomieszanie industrialnych molochów i pustkowi, na których wilki wyją do księżyca. Typowy mieszkaniec marzy o mercedesie, a w szafie trzyma portret Lenina. Andrzej Stasiuk wziął do ręki cyrkiel, mapę i zawyrokował, że Europa Środkowa obejmuje okrąg o promieniu około 300 km, którego środek stanowi miejsce jego zamieszkania. W kółku Stasiuka mieści się część Białorusi i Ukrainy, Rumunia, Węgry, Słowacja, skrawek Czech i jedna trzecia Polski.
Trudniej wyznaczyć jedność regionu w sferze historycznej. Komunizm jest tylko ogniwem w łańcuchu doświadczeń tej części Europy. Przeszłość austro-węgierska, opiewana przez Stanisława Vincenza czy Juliana Stryjkowskiego, jest bez znaczenia dla Łotysza, Wielkopolanina czy Bułgara. Stasiuk może - jak to opisał w "Jadąc do Babadag" - pić zdrowie Franciszka Józefa z leciwym Węgrem, ale już z mieszkańcem Wilna - nie. Polsko-ukraińskich jatek nie przekują w harmonijną sąsiedzką wspólnotę ani malownicze opisy uganiania się po stepach na karych rumakach, którymi od XIX wieku raczy nas literatura, ani serdeczna przyjaźń Stasiuka i Andruchowycza.
Można jednak, wzorem romantyków, sięgnąć do sfery ducha i wydobyć stamtąd argumenty wyższego rzędu. Przykład dał Milan Kundera, ogłaszając w słynnym eseju "Zachód porwany" z 1984 r., że "Europa Środkowa nie jest państwem, lecz kulturą, losem".

Przeszłość nie umiera nigdy
Czeski pisarz żałuje dzisiaj, że coś takiego napisał, ale pałeczkę przejęli już młodsi. Jurij Andruchowycz w książce "Ostatnie terytorium" zgłasza potrzebę "geograficznej fatamorgany (...) modnej jeszcze wczoraj, a dziś już prawie wyrzyganej na intelektualnych przyjęciach" - Europy Środkowej, którą nazywa dzieckiem Milana Kundery, Czesława Miłosza i Györgyego Konrada. Pod tym wyznaniem mogliby się też podpisać Stasiuk, Dubravka Ugresić, Drago Jancar, Danilo Kis i legion innych modnych dziś literatów.
Mit w swej pierwotnej postaci był wymierzony w dominację Związku Radzieckiego i beznadziejnie uwikłany w historię. Przeszłość, o której nie sposób zapomnieć, która boli i dlatego powraca jak refren, gdy tylko mówimy coś o sobie, to jego pierwszy składnik. Środkowoeuropejczyk siedzi w swej historii (historii klęsk, rzecz jasna) po uszy, nie zważa na ahistoryzm Zachodu. W Europie Środkowej przeszłość nie umiera nigdy.
Drugim elementem mitu jest nostalgiczne wspomnienie wielonarodowych hybryd - Rzeczypospolitej szlacheckiej i monarchii Habsburgów. To nic, że w obu państwach do zgody i tolerancji było daleko. Mit musi być piękny, by uwodzić wyobraźnię.
Jeśli do tych dwóch elementów dodamy tezę Miłosza z "Rodzinnej Europy" o fenomenalnej zdolności tutejszej kultury do przyswajania obcych pierwiastków, dzięki czemu Środkowoeuropejczyk "gdziekolwiek jest, jest u siebie", podstawę mitu mamy gotową. Na niej jak grzyby po deszczu wyrastały różne historiozofie. Miłosz twierdził, że Środkowoeuropejczycy posiadają szczególną "mądrość dziejową", którą nabyli, żyjąc w komunistycznym kraju. Węgierski noblista Imre Kertész sugerował, że cechuje nas większa uczuciowość niż przedstawicieli Zachodu. Rumuński prozaik Norman Manea dowodził, że łączą nas intensywniejsze związki międzyludzkie, które nawet w przestrzeni publicznej ocierają się o namiętność.

Powrót do kurnika
Mit Europy Środkowej był lekiem na kompleks peryferii, zapóźnienie cywilizacyjne, wtórność w stosunku do Zachodu i nieudaną historię. Podkreślał naszą kulturową i polityczną podmiotowość oraz przeciwstawiał się rozpowszechnionemu w "wolnym świecie" przekonaniu, że w krajach bloku wschodniego po ulicach chadzają białe niedźwiedzie.
Po odzyskaniu niezależności politycznej każdy kraj Europy Środkowej zajął się realizowanym we własnym zakresie pochodem na Zachód i podkreślaniem, że stanowi jego integralną część, nie zaś fragment politycznej szarej strefy, czy - nie daj Boże - Rosji. Mit odrodził się na fali zainteresowania lokalnością oraz dzięki twórcom, którzy dostrzegli jego rynkowy potencjał. Najpierw wydawnictwo Pogranicze, a potem Czarne zaczęły publikować serie książek pisarzy środkowoeuropejskich. Stasiuk - największa gwiazda tej drugiej oficyny - dostał w zeszłym roku Nagrodę Literacką Nike. Odrodzony mit nie wszystkich jednak podnieca. Fascynuje Stasiuka, tak że wprost oczu oderwać nie może od "kurników, komórek na węgiel" i całej tej "środkowoeuropejskiej rozpierduchy". Fascynuje kilkudziesięciu innych pisarzy, ale już znacznie mniej obywateli, na których podwórkach kurniki owe stoją. Po opublikowaniu w prasie fragmentu "Jadąc do Babadag" o "rozdupczonym" rumuńskim industrialu z ambasady rumuńskiej napłynęły protesty. "Jak tak można?! - pytano - to nie jest prawdziwy obraz naszego kraju!". Zapewne prawdziwszy, a przynajmniej bardziej pożądany byłby ten ukazujący odmalowane fasady zabytków. Intelektualiści uważają jednak, że przybyszów z krajów dobrobytu bardziej niż zabytki może zainteresować nasza wielokulturowość i wartości duchowe. Niestety, spektakl rozgrywa się przy widowni odwróconej plecami do aktorów, a może nawet w pustej sali. Bo kiedy intelektualiści obawiają się, że jeśli nie będziemy mitycznymi Środkowoeuropejczykami, nie będziemy istnieć dla świata, rzeczywiści Środkowoeuropejczycy nie mają ochoty wystawiać na pokaz swoich "kurników i komórek". Wolą przykleić na nich plakat z Pamelą Anderson i w ten sposób próbować być, jeśli nie dla świata, to przynajmniej w świecie.
Więcej możesz przeczytać w 49/2006 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania tygodnika Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

Spis treści tygodnika Wprost nr 49/2006 (1251)

  • Na stronie - Okazja do okazji15 gru 2006, 15:00"Swoje chwalicie, cudzego nie znacie" - to aktualna wersja starego polskiego przysłowia3
  • Wprost od czytelników15 gru 2006, 15:00Zatoka niepokoju Prof. Mariusz Muszyński i Krzysztof Rak, autorzy artykułu "Zatoka niepokoju" (nr 43), będący jednocześnie członkami zarządu fundacji Polsko-Niemieckiej Pojednanie, trafnie, merytorycznie i rzetelnie opisali zagadnienie...3
  • Skaner15 gru 2006, 15:00MAGOWIE SIATKÓWKI Znów mamy wielki zespół siatkarski! Drużyna Argentyńczyka Raula Lozano gra równie wspaniale jak siatkarze w czasach legendarnego zespołu Huberta Wagnera - na medal. Wlazły, Zagumny, Świderski, Kadziewicz, Winiarski, Pliński,...8
  • Sawka czatuje15 gru 2006, 15:00Henryk Sawka (www.przyssawka.pl)10
  • Playback15 gru 2006, 15:00Minister spraw zagranicznych Anna Fotyga i premier Jarosław Kaczyński © A. JAGIELAK14
  • Ryba po polsku - Rżnięcie Rokity15 gru 2006, 15:00Tusk jednego tylko nie jest w stanie przewidzieć: że zostanie wyślizgany przez Kwaśniewskiego15
  • Z życia koalicji15 gru 2006, 15:00NIESZCZĘSNY KAZIO Marcinkiewicz przegrał z Bufetową. To tak, jakby pryszczaty flejtuch, który w życiu nie słyszał o dezodorancie, odbił ci dziewczynę. Można wpaść w depresję. ALE KAZIA - chociaż przegrał - nadal kocha cała Polska i wszyscy szukają...16
  • Z życia opozycji15 gru 2006, 15:00HURRA! WIWAT! PREZYDENTEM STOLICY ZOSTAŁA Hanna Gronkiewicz-Waltz. Jako ludzie, którzy na nią głosowali (co prawda 11 lat temu, ale tkwi to w nas do dziś), bardzo się z tego cieszymy. Razem z nami z sukcesu Bufetowej cieszy się cała Warszawa....17
  • Wprost przeciwnie - Weimar: reanimacja15 gru 2006, 15:00Polska - jak w latach 90. - ma szansę na zakotwiczenie u boku najsilniejszych państw europejskich18
  • Fotoplastykon15 gru 2006, 15:00Henryk Sawka (www.przyssawka.pl)19
  • Emeryci pańszczyźniani15 gru 2006, 15:00Rząd chce dokonać największej grabieży w IV RP20
  • Szturm na Warszawę15 gru 2006, 15:00Nadciąga nowa elita polskiej polityki24
  • Jarosławizm15 gru 2006, 15:00Premier Kaczyński chce pomagać Kościołowi wbrew jego misji i interesom28
  • Grupa osłaniająca Rywina15 gru 2006, 15:00Byli milicjanci, pracownicy telefonii komórkowej, utrudnili ustalenie składu grupy trzymającej władzę32
  • Nielot we mgle15 gru 2006, 15:00Żadna europejska stolica nie ma tak fatalnego lotniska jak Warszawa36
  • Wielka grabież Śląska15 gru 2006, 15:00Kilkadziesiąt aut wypełnionych zrabowanymi zabytkami trafia co tydzień z Polski do Niemiec38
  • Giełda15 gru 2006, 15:00Hossa Świat Fuzja na 6 gigawatów Za 22,5 mld USD hiszpańska Iberdrola przejmie Scottish Power, piąty największy brytyjski koncern energetyczny. W ten sposób powstanie trzecia największa tego typu firma na Starym Kontynencie, po francuskim EDF i...42
  • Łowczynie okazji15 gru 2006, 15:00Polki należą do najinteligentniejszych drapieżców na światowym rynku cenowych atrakcji44
  • Tygrysiątka biznesu15 gru 2006, 15:00100 najbardziej dynamicznych polskich średnich firm produkcyjnych - ranking D&B i "Wprost"52
  • Bomba sanitarna Kremla15 gru 2006, 15:00Kraje nieposłuszne wobec Moskwy natychmiast dotyka embargo na import żywności56
  • Supersam15 gru 2006, 15:0060
  • Polsko-brytyjski Look15 gru 2006, 15:00Jaki kraj najbardziej inspiruje młodych polskich projektantów? Wielka Brytania. Takie wrażenie odnieśli jurorzy i publiczność podczas finału konkursu New Look Design 2006, którego motywem przewodnim była podróż dookoła świata. Międzynarodowe jury...60
  • Pamięć Bonda15 gru 2006, 15:00  Kolejne części przygód Jamesa Bonda zawsze są świetną okazją do wypuszczenia gadżetów związanych z filmem. Tym razem firma Sony wprowadziła na rynek limitowaną edycję nośników pamięci MICRO VAULT 007. Zainstalowano w nich zwiastun filmu...60
  • Rakietą w gadułę15 gru 2006, 15:00Kto powiedział, że tylko mali chłopcy lubią się bawić w wojnę? W sklepie internetowym 2Future można kupić wyrzutnię miniaturowych rakiet, podłączaną do PC . W informacji o produkcie możemy przeczytać, że ma on zastosowanie biurowe. Kiedy...60
  • Lecznicze prasowanie15 gru 2006, 15:00Aromaterapię można stosować nawet w trakcie prasowania - dzięki wodom zapachowym do żelazek. Są to mieszanki roślinnych esencji zapachowych i wody destylowanej. Zrobiły furorę w USA, a teraz podbijają polski rynek. Wody zapachowe nie plamią ubrań,...60
  • Mistrzowie mistrzów15 gru 2006, 15:00Lozano, Beenhakker i Urlep dokonują cywilizacyjnego skoku w polskim sporcie62
  • Kielce City15 gru 2006, 15:00Stolica Świętokrzyskiego chciała być drugim Mediolanem, a staje się drugim Hanowerem66
  • Bukiet spraw zagranicznych15 gru 2006, 15:00Co miał na myśli George Bush, ofiarowując Lechowi Kaczyńskiemu butelkę merlota Duckhorn?70
  • Wodochód15 gru 2006, 15:00Litr wody na dwa przejechane kilometry - tyle "spalin" ma wydzielać najnowsze auto BMW74
  • Trzy dusze Rolata15 gru 2006, 15:00Przed wojną był dumny z tego, że jest Polakiem wyznania mojżeszowego, a nie polskim Żydem76
  • Pazurem - McŻycie15 gru 2006, 15:00Posmarujesz bułeczkę masełkiem oraz rzucisz na to plasterek świeżynki i jesteś złodziejem78
  • Know-how15 gru 2006, 15:00Fenomen Świętego Mikołaja Nieuzasadnione są obawy niektórych rodziców, że wiara w nierealne postaci i zdarzenia może doprowadzić do zaburzeń psychicznych u dziecka. Wręcz przeciwnie. Świat baśni korzystnie wpływa na rozwój intelektualny,...80
  • Ranking szpitali kardiologicznych i kardiochirurgicznych15 gru 2006, 15:00W operacjach serca mało inwazyjne zabiegi coraz częściej zastępują skalpel82
  • Mit bogini matki15 gru 2006, 15:00Teoria o złotym wieku matriarchatu ma najpewniej taką wartość historyczną jak bajka o szewczyku Dratewce90
  • Bez granic15 gru 2006, 15:00Boks prezydencki Meksykański prezydent elekt Felipe Calderón nie ma łatwego życia. Konserwatysta Calderón wygrał wybory niewielką większością głosów - 0,5 punktu procentowego. To spowodowało, że wynik wyborów jest kwestionowany przez lewicową...92
  • Pielgrzymka do ziemi niczyjej15 gru 2006, 15:00Oficjalnie laicka Turcja wciąż prześladuje chrześcijan94
  • Szczyt senatora15 gru 2006, 15:00W Rydze przywódcy NATO zaak-ceptowali koncepcję sojuszu jako żandarma światowej demokracji98
  • Moskiewski szwadron śmierci15 gru 2006, 15:00Czy Putin panuje jeszcze nad Rosją?102
  • Recenzor15 gru 2006, 15:00CD/DVD Śpiewający fortepian Współczesny polski jazz ma twarz Leszka Możdżera. I to nie ze względu na wzbudzające sensację ekscentryczne fryzury czy fikuśne oprawki okularów pianisty. To właśnie Możdżer sprowadzając pod strzechy ów rodzimy jazz,...104
  • Uwolnić Świętego Mikołaja15 gru 2006, 15:00Miły staruszek z workiem prezentów w Kościele Wschodnim jest czczony jako opiekun potrzebujących108
  • Błędne koło Stasiuka15 gru 2006, 15:00Środkowoeuropejczycy uciekają od fatum Mitteleuropy112
  • Koniec wielkiego żarcia15 gru 2006, 15:00Filmy, od których można stracić apetyt, próbują zmienić świat114
  • Nie kaprysił, kręcił15 gru 2006, 15:00Odszedł Leon Niemczyk - aktor na każdą okazję116
  • Wencel gordyjski - Od tańca do różańca15 gru 2006, 15:00Królowa czechosłowackich dansingów w kraju twórczego napięcia118
  • Ueorgan Ludu15 gru 2006, 15:00Nr 49 (215) Rok wyd. 5 WARSZAWA, poniedziałek 4 grudnia 2006 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Na zdjęciu: sprytna i bezwzględna szefowa - Zyta G., pseud. "Chrypa" Rozbijanie mafii Ujęto kolejnych członków mafii paliwowej, która zarabia m.in....120
  • Wprost plus15 gru 2006, 15:00Wykłady na Nowe Tysiąclecie Doktryna Szewacha Weissa Czasem trzeba pokazać wielką siłę, żeby uniknąć eskalacji siły - tak najkrócej można streścić koncepcję prof. Szewacha Weissa w kwestii stosunków Izraela z sąsiadami. Prof. Weiss, były ambasador...121
  • Skibą w mur - Jaja z pogrzebu15 gru 2006, 15:00Lekarze i ratownicy nie wpinają sobie czarnych kokardek w klapy, tylko robią swoje122