Błędne koło Stasiuka

Błędne koło Stasiuka

Dodano:   /  Zmieniono: 2
Środkowoeuropejczycy uciekają od fatum Mitteleuropy
Byt określa świadomość, a geopolityka wpływa na kulturę. Zwłaszcza w państwach położonych między Rosją a Niemcami. Tutejsi twórcy zawsze mieli skłonność do przemawiania w imieniu swoich narodów. Wiadomo zaś, że przyjemniej jest występować w roli adwokata nie jednej, lecz kilkunastu nacji. Mit Europy Środkowej kiedyś pomagał przetrwać ciężkie czasy. Hołubili go emigranci i antykomunistyczni dysydenci. Na chwilę zanikł po 1989 r., ale teraz triumfalnie powraca, co widać najlepiej na księgarskich półkach. W sobotę we Wrocławiu odbyła się premierowa gala wręczenia Angelusa - Literackiej Nagrody Europy Środkowej.

Toast za Franciszka Józefa
Serbski pisarz Danilo Kis stwierdził u progu lat 90., że Europa Środkowa przypomina smoka z Alca z "Wyspy pingwinów" Anatola France'a, o którym wszyscy mówili, iż go widzieli, lecz nikt nie potrafił go opisać. I rzeczywiście, w zwierciadle literatury Europa Środkowa jawi się jako miejsce co najmniej dziwne. Jej krajobraz to pomieszanie industrialnych molochów i pustkowi, na których wilki wyją do księżyca. Typowy mieszkaniec marzy o mercedesie, a w szafie trzyma portret Lenina. Andrzej Stasiuk wziął do ręki cyrkiel, mapę i zawyrokował, że Europa Środkowa obejmuje okrąg o promieniu około 300 km, którego środek stanowi miejsce jego zamieszkania. W kółku Stasiuka mieści się część Białorusi i Ukrainy, Rumunia, Węgry, Słowacja, skrawek Czech i jedna trzecia Polski.
Trudniej wyznaczyć jedność regionu w sferze historycznej. Komunizm jest tylko ogniwem w łańcuchu doświadczeń tej części Europy. Przeszłość austro-węgierska, opiewana przez Stanisława Vincenza czy Juliana Stryjkowskiego, jest bez znaczenia dla Łotysza, Wielkopolanina czy Bułgara. Stasiuk może - jak to opisał w "Jadąc do Babadag" - pić zdrowie Franciszka Józefa z leciwym Węgrem, ale już z mieszkańcem Wilna - nie. Polsko-ukraińskich jatek nie przekują w harmonijną sąsiedzką wspólnotę ani malownicze opisy uganiania się po stepach na karych rumakach, którymi od XIX wieku raczy nas literatura, ani serdeczna przyjaźń Stasiuka i Andruchowycza.
Można jednak, wzorem romantyków, sięgnąć do sfery ducha i wydobyć stamtąd argumenty wyższego rzędu. Przykład dał Milan Kundera, ogłaszając w słynnym eseju "Zachód porwany" z 1984 r., że "Europa Środkowa nie jest państwem, lecz kulturą, losem".

Przeszłość nie umiera nigdy
Czeski pisarz żałuje dzisiaj, że coś takiego napisał, ale pałeczkę przejęli już młodsi. Jurij Andruchowycz w książce "Ostatnie terytorium" zgłasza potrzebę "geograficznej fatamorgany (...) modnej jeszcze wczoraj, a dziś już prawie wyrzyganej na intelektualnych przyjęciach" - Europy Środkowej, którą nazywa dzieckiem Milana Kundery, Czesława Miłosza i Györgyego Konrada. Pod tym wyznaniem mogliby się też podpisać Stasiuk, Dubravka Ugresić, Drago Jancar, Danilo Kis i legion innych modnych dziś literatów.
Mit w swej pierwotnej postaci był wymierzony w dominację Związku Radzieckiego i beznadziejnie uwikłany w historię. Przeszłość, o której nie sposób zapomnieć, która boli i dlatego powraca jak refren, gdy tylko mówimy coś o sobie, to jego pierwszy składnik. Środkowoeuropejczyk siedzi w swej historii (historii klęsk, rzecz jasna) po uszy, nie zważa na ahistoryzm Zachodu. W Europie Środkowej przeszłość nie umiera nigdy.
Drugim elementem mitu jest nostalgiczne wspomnienie wielonarodowych hybryd - Rzeczypospolitej szlacheckiej i monarchii Habsburgów. To nic, że w obu państwach do zgody i tolerancji było daleko. Mit musi być piękny, by uwodzić wyobraźnię.
Jeśli do tych dwóch elementów dodamy tezę Miłosza z "Rodzinnej Europy" o fenomenalnej zdolności tutejszej kultury do przyswajania obcych pierwiastków, dzięki czemu Środkowoeuropejczyk "gdziekolwiek jest, jest u siebie", podstawę mitu mamy gotową. Na niej jak grzyby po deszczu wyrastały różne historiozofie. Miłosz twierdził, że Środkowoeuropejczycy posiadają szczególną "mądrość dziejową", którą nabyli, żyjąc w komunistycznym kraju. Węgierski noblista Imre Kertész sugerował, że cechuje nas większa uczuciowość niż przedstawicieli Zachodu. Rumuński prozaik Norman Manea dowodził, że łączą nas intensywniejsze związki międzyludzkie, które nawet w przestrzeni publicznej ocierają się o namiętność.

Powrót do kurnika
Mit Europy Środkowej był lekiem na kompleks peryferii, zapóźnienie cywilizacyjne, wtórność w stosunku do Zachodu i nieudaną historię. Podkreślał naszą kulturową i polityczną podmiotowość oraz przeciwstawiał się rozpowszechnionemu w "wolnym świecie" przekonaniu, że w krajach bloku wschodniego po ulicach chadzają białe niedźwiedzie.
Po odzyskaniu niezależności politycznej każdy kraj Europy Środkowej zajął się realizowanym we własnym zakresie pochodem na Zachód i podkreślaniem, że stanowi jego integralną część, nie zaś fragment politycznej szarej strefy, czy - nie daj Boże - Rosji. Mit odrodził się na fali zainteresowania lokalnością oraz dzięki twórcom, którzy dostrzegli jego rynkowy potencjał. Najpierw wydawnictwo Pogranicze, a potem Czarne zaczęły publikować serie książek pisarzy środkowoeuropejskich. Stasiuk - największa gwiazda tej drugiej oficyny - dostał w zeszłym roku Nagrodę Literacką Nike. Odrodzony mit nie wszystkich jednak podnieca. Fascynuje Stasiuka, tak że wprost oczu oderwać nie może od "kurników, komórek na węgiel" i całej tej "środkowoeuropejskiej rozpierduchy". Fascynuje kilkudziesięciu innych pisarzy, ale już znacznie mniej obywateli, na których podwórkach kurniki owe stoją. Po opublikowaniu w prasie fragmentu "Jadąc do Babadag" o "rozdupczonym" rumuńskim industrialu z ambasady rumuńskiej napłynęły protesty. "Jak tak można?! - pytano - to nie jest prawdziwy obraz naszego kraju!". Zapewne prawdziwszy, a przynajmniej bardziej pożądany byłby ten ukazujący odmalowane fasady zabytków. Intelektualiści uważają jednak, że przybyszów z krajów dobrobytu bardziej niż zabytki może zainteresować nasza wielokulturowość i wartości duchowe. Niestety, spektakl rozgrywa się przy widowni odwróconej plecami do aktorów, a może nawet w pustej sali. Bo kiedy intelektualiści obawiają się, że jeśli nie będziemy mitycznymi Środkowoeuropejczykami, nie będziemy istnieć dla świata, rzeczywiści Środkowoeuropejczycy nie mają ochoty wystawiać na pokaz swoich "kurników i komórek". Wolą przykleić na nich plakat z Pamelą Anderson i w ten sposób próbować być, jeśli nie dla świata, to przynajmniej w świecie.
Więcej możesz przeczytać w 49/2006 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania tygodnika Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 2

Spis treści tygodnika Wprost nr 49/2006 (1251)

  • Na stronie - Okazja do okazji 15 gru 2006, 15:00 "Swoje chwalicie, cudzego nie znacie" - to aktualna wersja starego polskiego przysłowia 3
  • Wprost od czytelników 15 gru 2006, 15:00 Zatoka niepokoju Prof. Mariusz Muszyński i Krzysztof Rak, autorzy artykułu "Zatoka niepokoju" (nr 43), będący jednocześnie członkami zarządu fundacji Polsko-Niemieckiej Pojednanie, trafnie, merytorycznie i rzetelnie opisali... 3
  • Skaner 15 gru 2006, 15:00 MAGOWIE SIATKÓWKI Znów mamy wielki zespół siatkarski! Drużyna Argentyńczyka Raula Lozano gra równie wspaniale jak siatkarze w czasach legendarnego zespołu Huberta Wagnera - na medal. Wlazły, Zagumny, Świderski, Kadziewicz, Winiarski,... 8
  • Sawka czatuje 15 gru 2006, 15:00 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 10
  • Playback 15 gru 2006, 15:00 Minister spraw zagranicznych Anna Fotyga i premier Jarosław Kaczyński © A. JAGIELAK 14
  • Ryba po polsku - Rżnięcie Rokity 15 gru 2006, 15:00 Tusk jednego tylko nie jest w stanie przewidzieć: że zostanie wyślizgany przez Kwaśniewskiego 15
  • Z życia koalicji 15 gru 2006, 15:00 NIESZCZĘSNY KAZIO Marcinkiewicz przegrał z Bufetową. To tak, jakby pryszczaty flejtuch, który w życiu nie słyszał o dezodorancie, odbił ci dziewczynę. Można wpaść w depresję. ALE KAZIA - chociaż przegrał - nadal kocha cała Polska i... 16
  • Z życia opozycji 15 gru 2006, 15:00 HURRA! WIWAT! PREZYDENTEM STOLICY ZOSTAŁA Hanna Gronkiewicz-Waltz. Jako ludzie, którzy na nią głosowali (co prawda 11 lat temu, ale tkwi to w nas do dziś), bardzo się z tego cieszymy. Razem z nami z sukcesu Bufetowej cieszy się cała... 17
  • Wprost przeciwnie - Weimar: reanimacja 15 gru 2006, 15:00 Polska - jak w latach 90. - ma szansę na zakotwiczenie u boku najsilniejszych państw europejskich 18
  • Fotoplastykon 15 gru 2006, 15:00 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 19
  • Emeryci pańszczyźniani 15 gru 2006, 15:00 Rząd chce dokonać największej grabieży w IV RP 20
  • Szturm na Warszawę 15 gru 2006, 15:00 Nadciąga nowa elita polskiej polityki 24
  • Jarosławizm 15 gru 2006, 15:00 Premier Kaczyński chce pomagać Kościołowi wbrew jego misji i interesom 28
  • Grupa osłaniająca Rywina 15 gru 2006, 15:00 Byli milicjanci, pracownicy telefonii komórkowej, utrudnili ustalenie składu grupy trzymającej władzę 32
  • Nielot we mgle 15 gru 2006, 15:00 Żadna europejska stolica nie ma tak fatalnego lotniska jak Warszawa 36
  • Wielka grabież Śląska 15 gru 2006, 15:00 Kilkadziesiąt aut wypełnionych zrabowanymi zabytkami trafia co tydzień z Polski do Niemiec 38
  • Giełda 15 gru 2006, 15:00 Hossa Świat Fuzja na 6 gigawatów Za 22,5 mld USD hiszpańska Iberdrola przejmie Scottish Power, piąty największy brytyjski koncern energetyczny. W ten sposób powstanie trzecia największa tego typu firma na Starym Kontynencie, po francuskim... 42
  • Łowczynie okazji 15 gru 2006, 15:00 Polki należą do najinteligentniejszych drapieżców na światowym rynku cenowych atrakcji 44
  • Tygrysiątka biznesu 15 gru 2006, 15:00 100 najbardziej dynamicznych polskich średnich firm produkcyjnych - ranking D&B i "Wprost" 52
  • Bomba sanitarna Kremla 15 gru 2006, 15:00 Kraje nieposłuszne wobec Moskwy natychmiast dotyka embargo na import żywności 56
  • Supersam 15 gru 2006, 15:00 60
  • Polsko-brytyjski Look 15 gru 2006, 15:00 Jaki kraj najbardziej inspiruje młodych polskich projektantów? Wielka Brytania. Takie wrażenie odnieśli jurorzy i publiczność podczas finału konkursu New Look Design 2006, którego motywem przewodnim była podróż dookoła świata.... 60
  • Pamięć Bonda 15 gru 2006, 15:00   Kolejne części przygód Jamesa Bonda zawsze są świetną okazją do wypuszczenia gadżetów związanych z filmem. Tym razem firma Sony wprowadziła na rynek limitowaną edycję nośników pamięci MICRO VAULT 007. Zainstalowano w nich... 60
  • Rakietą w gadułę 15 gru 2006, 15:00 Kto powiedział, że tylko mali chłopcy lubią się bawić w wojnę? W sklepie internetowym 2Future można kupić wyrzutnię miniaturowych rakiet, podłączaną do PC . W informacji o produkcie możemy przeczytać, że ma on zastosowanie biurowe.... 60
  • Lecznicze prasowanie 15 gru 2006, 15:00 Aromaterapię można stosować nawet w trakcie prasowania - dzięki wodom zapachowym do żelazek. Są to mieszanki roślinnych esencji zapachowych i wody destylowanej. Zrobiły furorę w USA, a teraz podbijają polski rynek. Wody zapachowe nie... 60
  • Mistrzowie mistrzów 15 gru 2006, 15:00 Lozano, Beenhakker i Urlep dokonują cywilizacyjnego skoku w polskim sporcie 62
  • Kielce City 15 gru 2006, 15:00 Stolica Świętokrzyskiego chciała być drugim Mediolanem, a staje się drugim Hanowerem 66
  • Bukiet spraw zagranicznych 15 gru 2006, 15:00 Co miał na myśli George Bush, ofiarowując Lechowi Kaczyńskiemu butelkę merlota Duckhorn? 70
  • Wodochód 15 gru 2006, 15:00 Litr wody na dwa przejechane kilometry - tyle "spalin" ma wydzielać najnowsze auto BMW 74
  • Trzy dusze Rolata 15 gru 2006, 15:00 Przed wojną był dumny z tego, że jest Polakiem wyznania mojżeszowego, a nie polskim Żydem 76
  • Pazurem - McŻycie 15 gru 2006, 15:00 Posmarujesz bułeczkę masełkiem oraz rzucisz na to plasterek świeżynki i jesteś złodziejem 78
  • Know-how 15 gru 2006, 15:00 Fenomen Świętego Mikołaja Nieuzasadnione są obawy niektórych rodziców, że wiara w nierealne postaci i zdarzenia może doprowadzić do zaburzeń psychicznych u dziecka. Wręcz przeciwnie. Świat baśni korzystnie wpływa na rozwój... 80
  • Ranking szpitali kardiologicznych i kardiochirurgicznych 15 gru 2006, 15:00 W operacjach serca mało inwazyjne zabiegi coraz częściej zastępują skalpel 82
  • Mit bogini matki 15 gru 2006, 15:00 Teoria o złotym wieku matriarchatu ma najpewniej taką wartość historyczną jak bajka o szewczyku Dratewce 90
  • Bez granic 15 gru 2006, 15:00 Boks prezydencki Meksykański prezydent elekt Felipe Calderón nie ma łatwego życia. Konserwatysta Calderón wygrał wybory niewielką większością głosów - 0,5 punktu procentowego. To spowodowało, że wynik wyborów jest kwestionowany... 92
  • Pielgrzymka do ziemi niczyjej 15 gru 2006, 15:00 Oficjalnie laicka Turcja wciąż prześladuje chrześcijan 94
  • Szczyt senatora 15 gru 2006, 15:00 W Rydze przywódcy NATO zaak-ceptowali koncepcję sojuszu jako żandarma światowej demokracji 98
  • Moskiewski szwadron śmierci 15 gru 2006, 15:00 Czy Putin panuje jeszcze nad Rosją? 102
  • Recenzor 15 gru 2006, 15:00 CD/DVD Śpiewający fortepian Współczesny polski jazz ma twarz Leszka Możdżera. I to nie ze względu na wzbudzające sensację ekscentryczne fryzury czy fikuśne oprawki okularów pianisty. To właśnie Możdżer sprowadzając pod strzechy ów... 104
  • Uwolnić Świętego Mikołaja 15 gru 2006, 15:00 Miły staruszek z workiem prezentów w Kościele Wschodnim jest czczony jako opiekun potrzebujących 108
  • Błędne koło Stasiuka 15 gru 2006, 15:00 Środkowoeuropejczycy uciekają od fatum Mitteleuropy 112
  • Koniec wielkiego żarcia 15 gru 2006, 15:00 Filmy, od których można stracić apetyt, próbują zmienić świat 114
  • Nie kaprysił, kręcił 15 gru 2006, 15:00 Odszedł Leon Niemczyk - aktor na każdą okazję 116
  • Wencel gordyjski - Od tańca do różańca 15 gru 2006, 15:00 Królowa czechosłowackich dansingów w kraju twórczego napięcia 118
  • Ueorgan Ludu 15 gru 2006, 15:00 Nr 49 (215) Rok wyd. 5 WARSZAWA, poniedziałek 4 grudnia 2006 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Na zdjęciu: sprytna i bezwzględna szefowa - Zyta G., pseud. "Chrypa" Rozbijanie mafii Ujęto kolejnych członków mafii paliwowej, która... 120
  • Wprost plus 15 gru 2006, 15:00 Wykłady na Nowe Tysiąclecie Doktryna Szewacha Weissa Czasem trzeba pokazać wielką siłę, żeby uniknąć eskalacji siły - tak najkrócej można streścić koncepcję prof. Szewacha Weissa w kwestii stosunków Izraela z sąsiadami. Prof.... 121
  • Skibą w mur - Jaja z pogrzebu 15 gru 2006, 15:00 Lekarze i ratownicy nie wpinają sobie czarnych kokardek w klapy, tylko robią swoje 122