Bajka o Ziemi Obiecanej

Bajka o Ziemi Obiecanej

Rozmowa z Israelem Finkelsteinem, archeologiem, autorem książki „The Bible Unearthed” – Biblia bez tajemnic
„Wprost": Czy wyjście z Egiptu, które chrześcijanie wspominają podczas Wielkanocy, a Żydzi na jego pamiątkę obchodzą Paschę, w ogóle się zdarzyło?
Israel Finkelstein: Biblijny opis wyjścia z Egiptu nie dotyczy jednego wydarzenia. Łączy elementy z różnych okresów historycznych. Trudno więc ustalić czas, w którym miałoby do tego dojść. Najbardziej spójne szczegóły geograficzne związane z tym wydarzeniem pochodzą z VII wieku p.n.e. Znajdują się tam nazwy takich regionów jak Goszen, od Geshem, nazwy arabskiej dynastii, panującej w V i VI wieku p.n.e. w delcie Nilu. Wszystkie egipskie imiona wspomniane w opowiadaniu o Józefie były popularne wyłącznie w VII i VI wieku p.n.e. Na ten okres wskazuje też opisywany w Biblii lęk faraona przed inwazją ze Wschodu – wtedy Egiptowi zagrażali Persowie. Nie byłby on uzasadniony w sytuacji Egiptu przed VII wiekiem p.n.e. Co więcej, wszystkie główne miejsca, którym nadano nazwy podczas wędrówki Izraela, były zasiedlane tylko w VII wieku p.n.e., a niektóre wyłącznie wtedy. W opisie Exodusu zauważalne jest jednak także nawiązanie do wypędzenia Hyksosów z Egiptu w XVI wieku p.n.e. Wszystkie znane z przeszłości historie związane z wyzwoleniem się spod dominacji Egiptu zostały połączone w całość na dworze króla Judy, Jozjasza, pod koniec VII wieku p.n.e. Wtedy opowieść o wyjściu Izraelitów z Egiptu przybrała ostateczną formę. Nie opisuje ona faktów historycznych, ale jest nawoływaniem, by królestwo Judy oparło się dominacji Egiptu. – Mitem jest też historia podboju Ziemi Obiecanej?
– Tak, bo nigdy się nie zdarzyła. Archeologia nie znajduje żadnych dowodów na jej potwierdzenie. Większość obszarów wymienianych w tej opowieści w tamtym okresie nie była zamieszkana. Nie było więc czego podbijać. Były tam tylko wzgórza i skały. Jerycho nie było twierdzą, nie miało murów obronnych. Wątpliwe, czy w ogóle byli tam jacyś osadnicy. Dokumenty historyczne, którymi są pisma asyryjskie z czasów króla Ahaba, sugerują, że historia przypominająca opisywany w Biblii podbój Ziemi Obiecanej mogła się zdarzyć pod koniec XIII stulecia p.n.e. Wtedy na tych terenach panowali Egipcjanie. O tym Biblia jednak nie wspomina.
– Czy to oznacza, że Jozue, który kontynuował Mojżeszowe dzieło wprowadzenia narodu wybranego do Ziemi Obiecanej, w ogóle nie istniał?
– Tego nie powiedziałem. Może jest on uosobieniem wspomnień o jakimś wielkim dowódcy wojskowym z przeszłości. Tekst o nim opowiada o tym, co wydarzyło się w XIII wieku p.n.e, a zostało opisane w VII wieku, czyli 600 lat później. I to przez ludzi, którzy nie mieli dostępu do archiwów prasowych. W czasie kiedy miało do tego dojść, nigdzie nie została zapisana ani jedna litera alfabetu. Nie można więc myśleć, że historia ta jest oparta na faktach. Może zawierać jedynie ustnie przekazywane wspomnienia.
– Jeśli nie było podboju, to skąd się wzięli Izraelici w Ziemi Obiecanej?
– W muzeum w Kairze jest przechowywana płyta z czarnego granitu, na której słowo „Izrael" pojawia się po raz pierwszy w formie pisemnej. Zdanie brzmi: „Izrael zostanie zniszczony, lecz przetrwa jego nasienie". Napisał je syn Ramzesa II, który w 1207 r. p.n.e. wyruszył z ekspedycją wojskową do Kanaanu i podbił Aszkelon oraz Gezer. Egipt był wtedy silnym państwem, którego władca rządził żelazną ręką. W XIV wieku przed Chrystusem funkcjonowały opowieści o lokalnych władcach plemiennych, którzy prosili faraona, żeby pomógł im w walce z sobą nawzajem. Prosili o 50 żołnierzy – tylu miało wystarczyć, żeby zaprowadzić porządek. Jak więc kilkudziesięciu żołnierzy mogło podbić cudze ziemie? Nie było żadnego podboju z użyciem wojska. Odkrycia archeologiczne wskazują, że członkowie narodu wybranego pochodzili z lokalnych wspólnot plemiennych. Zasiedlali Ziemię Obiecaną cykliczne, bo w okresach głodu plemiona pędziły życie wędrownych pasterzy, a w czasie dostatku osiedlały się na stałe.
– Czemu miało służyć pojawienie się tego fragmentu w Biblii?
– Żeby zrozumieć historię podboju Ziemi Obiecanej, musimy się przyjrzeć królestwu Judy w VII wieku. Powstało ono w X wieku, po rozpadzie królestwa Izraela na dwa odrębne państwa. Królestwo Judy, położone na południu było uboższe. Jego mieszkańcy nigdy nie wyzbyli się roszczeń terytorialnych do królestwa północnego. Umieszczenie w Biblii historii o podboju miało uzasadnić ich roszczenia do terenów zajmowanych przez państwo północne. Te terytoria są nasze – twierdzili oni – bo wiele lat temu panował nad nimi jeden z naszych królów, Dawid, i tylko my mamy historyczne prawo do tych terenów. Podstawą do stworzenia biblijnej opowieści były podania ludowe przekazywane z pokolenia na pokolenie, lokalne tradycje i legendy. W okresie panowania Jozjasza skrybowie zebrali je i połączyli w jedną historię. Nie było dla nich ważne, czy kiedykolwiek istniał Jozue. Najistotniejsze było przesłanie: w czasach Jozuego te ziemie były nasze. Zajmując je, przywracamy porządek historii i odnawiamy wspaniałą monarchię Dawida, który był pierwszym władcą tych ziem.
– Czy monarchia Dawida i Salomona z X wieku p.n.e w ogóle istniała?
– Istniała jedynie w marzeniach Izraelitów. Nie ma żadnych dowodów archeologicznych na to, że w X wieku na tamtych terenach znajdowało się potężne królestwo. Opisy jego potęgi to jednak wydarzenie bez precedensu. Nie ma innego miasta na świecie, które mimo nędznej infrastruktury zostało tak rozsławione jak Jerozolima. Nawet w czasach swojej świetności była niczym w porównaniu z miastami Asyrii, Babilonu czy Egiptu. Była typową górską wioską, miała jedynie małą świątynię. To wszystko. Nie znaleziono tam żadnej wspaniałej budowli w stylu babilońskiej Bramy Isztar wzniesionej przez Nabuchodonozora ani monumentalnych ruin. Nawet rozsławiona świątynia nie może konkurować ze świątyniami w Egipcie. Zresztą wbrew powszechnemu przekonaniu Izraelici nie modlili się w Jerozolimie. Mieli świątynie w Samarii i w Betel. Dopóki królestwo północne było silne, dopóty Juda była mała i ostrożna – i na polu militarnym, i na arenie międzynarodowej.
– A Dawid i Salomon byli przynajmniej postaciami historycznymi?
– Istnieje wiele badań, które temu przeczą, ale ja sądzę inaczej. Na bazaltowej steli odkrytej w miejscu starożytnego miasta Dan na północy Izraela odkryto inskrypcję z IX w. p.n.e., która wspomina południowe królestwo o nazwie „Dom Dawida". To przesłanka przemawiająca za tym, że te postacie istniały. Wszystkie dowody archeologiczne jednak przeczą temu, że panowali oni nad wielkim imperium.
– A co z państwem północnym, królestwem Izraela?
– Odkrycia archeologiczne pokazują, że Izrael był dużym, świetnie prosperującym państwem i odgrywał ważną rolę aż do swego upadku w VIII wieku. Był korzystnie położony geograficznie, na wybrzeżu, koło Fenicji, Asyrii i Syrii. Był zróżnicowany demograficznie. Byli tam rezydenci i robotnicy z zagranicy – Kanaanici i Fenicjanie. W dolinie Jordanu zamieszkiwali Aramejczycy. Zawierano mieszane małżeństwa. Izrael prowadził jednak nieustanne wojny z Asyryjczykami i w 722 r. p.n.e. został przejęty przez Asyrię. W ówczesnej rzeczywistości Asyria miała większe znaczenie na świecie niż obecnie Stany Zjednoczone. Pod koniec VII wieku p.n.e. terytorium Asyrii było tak ogromne, że jej władcy w końcu przestali nad nim panować. Asyria rozpadła się niemal w jednej chwili, tak jak w 1989 r. na naszych oczach runął mur berliński. W tym czasie królestwo Judy nabierało znaczenia. Pewnego dnia król Jozjasz obudził się, rozejrzał dookoła i zobaczył, że nie ma już ani Asyrii, ani Izraela. Wtedy jego urzędnicy postanowili zrealizować ich pomysły religijne i terytorialne. Zaczął się rozwijać monoteizm. Panowała zasada: jedno państwo, jeden Bóg, jedna stolica, jedna świątynia, jeden król.
– Powoływano się wówczas na patriarchów Izraela, takich jak Abraham, Izaak, Jakub. Czy to rzeczywiste postacie?
– Opowieści o patriarchach to folklor o ojcach-założycielach, który autor biblijny w VII wieku p.n.e. utrwalił dla potomnych, żeby wzmocnić ich związek z historycznym dziedzictwem. Większość naukowców akceptuje ten pogląd. Czy ci ludzie istnieli? Nie wiem. Opowieści o nich miały przekazywać zasady życia i utwierdzać naród Izraela w przekonaniu, że Juda jest centrum świata.
– A jeśli okazałoby się, że patriarchów nie było, to co?
– Święcie wierzę w całkowity rozdział tradycji od badań naukowych. Sam żywię ciepłe uczucia do Biblii i jej wspaniałych opowieści. Kiedy moje córki były małe, nigdy podczas Paschy nie słyszały o tym, że nie było wyjścia z Egiptu. Kiedy miały 25 lat, opowiedziałem im inną historię. Wiara, tradycja i badania naukowe to trzy różne rzeczywistości, które mogą istnieć równolegle. Nie widzę między nimi wielkiej sprzeczności.
– W Hebronie znajduje się grobowiec patriarchów. Czy to nie dowód na to, że jednak istnieli?
– To budowla wzniesiona w czasach Heroda, setki lat po okresie patriarchów opisywanych w Biblii. Bez wątpienia znajdują się tam starożytne groby. Nawet archeolog zadaje sobie jednak pytanie, co Biblia chciała przekazać w Księdze Rodzaju, opisując, jak Abraham kupił pieczarę znajdującą się „na polu Makpela w pobliżu Mamre w kraju Kanaan". Styl narracji tej księgi zdradza wpływy okresu asyryjskiego i babilońskiego, od VIII do VII wieku przed Chrystusem. Opowiadanie o kupnie pieczary prawdopodobnie zostało napisane w okresie powrotu z niewoli babilońskiej, w pierwszej połowie VI wieku p.n.e. Jej celem było wychwalanie królestwa Judy i przekonywanie, że ojcowie narodu zostali pochowani na terenie Judy, a nie Izraela. Co ciekawe, wtedy w wyniku najazdu Persów granice na tych ziemiach zostały zmienione i Hebron pozostał poza granicami Judy. W tym kontekście grobowiec patriarchów jest Ziemią Obiecaną. Naród wybrany mieszkał na terenie Judy, ale z daleka widział Hebron i snuł marzenia o spełnieniu swoich terytorialnych ambicji.
– Czy Biblia może być przewodnikiem po historii?
– Są w niej fragmenty, które zawierają ważne informacje historyczne, głównie dotyczące okresu między VIII a VI wiekiem p.n.e. Są także fragmenty, szczególnie te opisujące, jak tworzył się naród Izraela, które są tylko mitami. Aby oddzielić w Biblii historię od mitu, posługujemy się nowoczesną archeologią i oczywiście tekstami pozabiblijnymi. Pozwalam odkryciom archeologicznym mówić ich własnych językiem. Ale to nie zmienia mojego nastawienia do Biblii. Jestem zachwycony Biblią jako dziełem literackim. Traktuję ją jako ważny element mojego dziedzictwa kulturowego jako Żyda oraz jako członka szerszej społeczności, cywilizacji judeochrześcijańskiej. Fakt, że biblijnych opowieści nie można traktować jak podręcznika historii, nie umniejsza ich wartości. Przeciwnie, im lepiej rozumiem ideologię i teologię biblijnego autora, tym bardziej teksty Biblii mnie fascynują.

Nie-boski rękopis
Wbrew pozorom Biblia nie jest jedna. Literatura hebrajska rozwinęła się w drugiej połowie X w. p.n.e. – twierdzi prof. Anna Świderkówna w książce „Prawie wszystko o Biblii". Tradycje biblijne istniały znacznie wcześniej w przekazach ustnych i dziełach literackich. Dopiero pod koniec V w. lub na początku IV w. p.n.e. ostateczną formę przyjął Pięcioksiąg Mojżeszowy, czyli Tora. Potem powstały Księgi Proroków. Trzecia, ostatnia część Biblii, tzw. Pisma, pojawiła się w III w. p.n.e. Nie wszyscy Żydzi, także w czasach Jezusa, uważali za natchnioną całą Biblię. Saduceusze odrzucali Pisma, a Samarytanie uznawali jedynie świętość Tory. Pierwszy kanon biblijny powstał dopiero około 90 lub 100 r. naszej ery. Oryginalne teksty biblijne były tworzone w trzech językach: hebrajskim, aramejskim i greckim. Ich autorstwo nie jest pewne, podobnie jak autorstwo innych starożytnych dzieł. „Iliada" Homera powstała w VIII p.n.e., a jej najstarszy rękopis, zawierający całość poematu, pochodzi z X w. naszej ery. Starożytny tragik Eurypides jest
z kolei znany dopiero z XII-wiecznych rękopisów. Najstarszy, dostępny badaczom rękopis Biblii hebrajskiej pochodzi z początku X w.

Israel Finkelstein,
profesor archeologii na uniwersytecie w Tel Awiwie. Uchodzi za najbardziej kontrowersyjnego archeologa zajmującego się badaniem historii Izraela. Jego odkrycia postawiły na głowie najwcześniejszą historię Żydów. Łączy archeologię z filologią, pokazując, jak odkrycia archeologiczne mogą prowadzić do nowych interpretacji biblijnych tekstów i jak Biblia może nadawać znaczenie odkryciom archeologów. Współautor
książek o historii Izraela, m.in. „From Nomadism to Monarchy", „Inscribed in Clay" i „David And Salomon: In Search of the Bibile’s Sacred Kings And the Roots of the Western Tradition”.

 

Okładka tygodnika WPROST: 12/2008
Więcej możesz przeczytać w 12/2008 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 1
  • walisie@wp.pl   IP
    Pani Moniko
    Pismo WPROST czytam co tydzień i oceniam jego poziom dosyć wysoko. Proszę w związku z powyższym o przybliżenie mi Pani punktu widzenia na genezę świąt Wielkanocnych w rozumieniu chrześcijańskim. Jakby wątek Egipski w tej tradycji jest nie najczęściej wspominany w rodzinie czy Kościele, ale jestem otwary na Pani doświadczenia i źródła ich pochodzenia.
    Z poważaniem.
    Piotr

    Spis treści tygodnika Wprost nr 12/2008 (1317)

    • Na stronie - Wielkanocne orędzie Tuska 16 mar 2008, 22:00 Polacy najlepiej wiedzą, że nikt lepiej niż oni sami nie zrobi tego, co rząd im obieca 3
    • Policja śledziła szefów tajnych służb? 16 mar 2008, 22:00 CBA 8
    • Skaner 16 mar 2008, 22:00 8
    • Prezydent blokuje ambasadorów 16 mar 2008, 22:00 Nominacje 9
    • Amerykański rząd piętnuje Polskę 16 mar 2008, 22:00 Raport 9
    • Allo Allo Berlin? 16 mar 2008, 22:00 Serial 9
    • „Papaya” Dudziak podbija świat 16 mar 2008, 22:00 Muzyka 9
    • Dossier 16 mar 2008, 22:00 „Moim zdaniem, po prostu się skundlił!"TADEUSZ DROZDA dla „Super Expressu" o Tomaszu Lisie„Wyborcy rozstrzygnęli, kto z nas kłamał, odsyłając Romana Giertycha do kancelarii adwokackiej w Kórniku czy innych... 10
    • PYTANIA NIEPOLITYCZNE - Nie turlam jajek po grobach 16 mar 2008, 22:00 Rozmowa z KONSTANTYM MIODOWICZEM, etnografem i posłem PO 10
    • Ludzie 16 mar 2008, 22:00 Hannawald mistrzem woka Sven Hannawald został wicemistrzem świata w wyścigach na woku. Podczas nieoficjalnych mistrzostw świata w Niemczech zawodnicy musieli zjechać na tej chińskiej patelni po rynnie toru bobslejowego i wybić się na jak... 11
    • Polskie Madonny 16 mar 2008, 22:00 Kariery 11
    • Działo XXI wieku 16 mar 2008, 22:00 Wojsko 12
    • Zakaz klonowania zwierząt 16 mar 2008, 22:00 Europarlament 12
    • Indeks skazanych 16 mar 2008, 22:00 Więzienia 12
    • Polka dyryguje Manchesterem 16 mar 2008, 22:00 Muzyka 14
    • Wysocka odejdzie z „Wiadomości” 16 mar 2008, 22:00 Media 14
    • Duńczycy jak wycieraczki 16 mar 2008, 22:00 Skandynawia 14
    • Sawka czatuje 16 mar 2008, 22:00 14
    • Poczta 16 mar 2008, 22:00 Dola posłaMieszkanie opisane w artykule „Dola posła" (nr 8), położone w Warszawie przy ul. Krochmalnej, nie jest moją własnością. Jego właścicielami są moi rodzice, którzy zakupili je w 1993 r. Od ponad 20 lat jestem natomiast... 16
    • Playback 16 mar 2008, 22:00 Minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski i premier Donald Tusk 16
    • Wprost przeciwnie - Kaszanka w armii 16 mar 2008, 22:00 Polacy już nie potrzebują Ameryki, bo obronią nas Luksemburg, Belgia i Hiszpania, a zwłaszcza Niemcy 18
    • Fotoplastykon 16 mar 2008, 22:00 . 19
    • Z życia koalicji 16 mar 2008, 22:00 Wiadomo już, co to jest przełom. Otóż przełom to wewnętrzne przekonanie Donalda Tuska, że doszło do przełomu. Tak premier zdefiniował przełom po rozmowie z prezydentem George’em Bushem. To prawdziwy przełom, że wiemy już, co to... 20
    • Z życia opozycji 16 mar 2008, 22:00 Aleksander Kwaśniewski oznajmił, że nie wierzy w Lewicę i Demokratów. Oznajmił to w miarę płynnie, nie bełkocząc specjalnie. Trzeba niestety stwierdzić, że z politycznego zmysłu prezia niewiele zostało, bo każdy średnio... 21
    • O co walczą buldogi biznesu 16 mar 2008, 22:00 Polityczny parasol ochronny jest potrzebny obecnym władcom mediów do zachowania wpływów 22
    • Zapytaj Wprost - Maria Kaczyńska - Jestem za in vitro 16 mar 2008, 22:00 Na 20 pytań czytelników internetowego wydania „Wprost” odpowiada MARIA KACZYŃSKA, pierwsza dama RP. 26
    • Mity prezydenckie 16 mar 2008, 22:00 Dlaczego Rafał Dutkiewicz nie zastąpi Lecha Kaczyńskiego 30
    • Kret w rządzie 16 mar 2008, 22:00 Przez kilka lat w kancelarii premiera mógł działać niemiecki szpieg 32
    • Postać tygodnia - Elżbieta Radziszewska 16 mar 2008, 22:00 Radzia konserwatystka 34
    • Rewolucja domowa 16 mar 2008, 22:00 Polacy chcą mieszkać na wsi i na przedmieściach wielkich miast 36
    • Rzeczpospolita nieufnych 16 mar 2008, 22:00 Polska raczej zmierza w kierunku Grecji, niż wymarzonej Irlandii 42
    • Trójka bez sternika 16 mar 2008, 22:00 44
    • Burzenie kominów 16 mar 2008, 22:00 Kto pójdzie do roboty "na komin", gdy na rynku może zarobić więcej 44
    • Unia francuska 16 mar 2008, 22:00 Paryż narzucił unii marginalizację polityki wschodniej 44
    • Kaczyński w rozkroku 16 mar 2008, 22:00 Panu Bogu świeczkę, a diabłu ogarek – w ten sposób PiS traktuje sprawę ratyfikacji traktatu lizbońskiego. W partii są zarówno osoby, które choć chcą silnej Polski, to są zdecydowanie proeuropejskie, jak i politycy sceptycznie... 44
    • Ryba po polsku - Ubaw telewizyjny 16 mar 2008, 22:00 Świat rozrywki i zabawy przeniósł się do polityki 45
    • Giełda 16 mar 2008, 22:00 46
    • Allegro na Allegro 16 mar 2008, 22:00 Allegro, za którego pośrednictwem sprzedaje się miliony przedmiotów, też zostało sprzedane. Za prawie 5,5 mld złotych! To rekordowa transakcja w polskim Internecie. 250 przedmiotów po blisko 50 zł musiałby sprzedać każdy z 7,5 mln... 46
    • Rosyjski „raj" 16 mar 2008, 22:00 Podatek VAT w Rosji powinien zostać obniżony do 10 proc. w ciągu kilku lat – powiedział Borys Gryzłow, lider proprezydenckiej partii Jedna Rosja. Według Gryzłowa, podatek powinien być liniowy. Obniżenie stawki, zdaniem polityka, w... 46
    • Al super Gore 16 mar 2008, 22:00 Al Gore odebrał w Warszawie Super Wektor, nagrodę Konfederacji Pracodawców Polskich. Czym były wiceprezydent USA i ubiegłoroczny laureat pokojowego Nobla zasłużył sobie na uznanie KPP? Obudzeniem uśpionego przez lata, jak mówi Gore,... 46
    • Okienka dla analfabetów 16 mar 2008, 22:00 Windows dla analfabetów chcą stworzyć specjaliści indyjskiego oddziału Microsoftu. Powód? Połowa dorosłych mieszkańców tego kraju nie potrafi czytać ani pisać. W obsłudze komputera ma im pomóc interfejs oparty jedynie na... 46
    • Panowie na roli 16 mar 2008, 22:00 Ponadtrzynastoprocentowy wzrost dochodów polskich rolników w 2007 r. to prawie trzy razy więcej niż średnia w Unii Europejskiej. W porównaniu z rokiem 2000 nasi rolnicy zarabiają ponad dwa razy więcej. Największy wzrost dochodów –... 46
    • Karta biorąca 16 mar 2008, 22:00 Ile kosztuje korzystanie z karty kredytowej? Eksperci Expandera porównali koszty obsługi kart Visa Silver w Banku Pekao, Polbanku i Banku Zachodnim WBK przy dokonywaniu typowych operacji w sumie na kwotę 8,5 tys. zł (zakupów, wypłat w... 46
    • Polska bomba inflacyjna 16 mar 2008, 22:00 Ceny rosną u nas najszybciej w Europie 48
    • Wehikuł Nowickiego 16 mar 2008, 22:00 Jak minister środowiska został milionerem 54
    • Narkomani gospodarki 16 mar 2008, 22:00 Ranking "Wprost": najbardziej uzależnione od surowców kraje świata 58
    • Dyskretny urok milionerów 16 mar 2008, 22:00 Za korupcję odpowiadają politycy, a nie biznesmeni ? uważają Polacy 62
    • Bogaty jak chrześcijanin 16 mar 2008, 22:00 Mędrcy Kościoła katolickiego stworzyli podstawy nowoczesnej ekonomii długo przed Adamem Smithem 66
    • 2x2=4 - Kto uszkodził zegarek? 16 mar 2008, 22:00 Przewaga systemowa i funkcjonalna USA w stosunku do reszty świata gwałtownie zmalała 71
    • Know - How 16 mar 2008, 22:00 72
    • Śmierć kata 16 mar 2008, 22:00  KOMENTARZŚmierć kataZbigniew Wojtasiński, Szef działu Nauka i ZdrowieOchrona klimatu coraz silniej wpływa na nasze życie. Nie chodzi już tylko o to, by jeździć oszczędnymi samochodami. Aby zmniejszyć efekt cieplarniany, lord Adair... 72
    • Placebo alkoholu 16 mar 2008, 22:00 Nie trzeba pić alkoholu, by się dobrze bawić w towarzystwie. Wystarczy mieć przekonanie, że się go pije. Udowodnili to uczeni z University of Washington. Podczas badań niektórym osobom serwowali wódkę z tonikiem, a innym jedynie tonik z... 72
    • Alfa spod ciemnej gwiazdy 16 mar 2008, 22:00  Prawie 75 proc. dyrektorów naczelnych firm to tzw. mężczyźni typu Alfa. Są to osoby o cechach przywódczych, obdarzone charyzmą, zdolne wywierać wpływ na otoczenie nawet wtedy, gdy nie zajmują wysokich stanowisk i nie rzucają się... 72
    • Siedem nowych grzechów 16 mar 2008, 22:00 Listę nowych grzechów ogłosił biskup Gianfranco Girotti, regens Penitencjarii Apostolskiej w Watykanie. W wywiadzie dla „L’Osservatore Romano" napiętnował zło, które „coraz częściej jest czynione nie tylko wobec... 72
    • Mózg polityczny 16 mar 2008, 22:00 Konserwatyści są z Marsa, a lewicowcy z Wenus 74
    • Bajka o Ziemi Obiecanej 16 mar 2008, 22:00 Rozmowa z Israelem Finkelsteinem, archeologiem, autorem książki „The Bible Unearthed” – Biblia bez tajemnic 78
    • Niebiańska róża 16 mar 2008, 22:00 Kwiaty będą miały barwę dostosowaną do koloru oczu, ubrania, a nawet mebli 82
    • Potop z bieguna 16 mar 2008, 22:00 Czwarta część Antarktydy może spłynąć do morza 84
    • Obozy Sikorskiego 16 mar 2008, 22:00 Naczelny wódz i premier okazał się małostkowy, pamiętliwy i nienawistny wobec wszystkiego, co wiązało się z formacją piłsudczyków 86
    • Górna półka - Tryptyk ze zdrajcą (w tle) 16 mar 2008, 22:00 Polscy pisarze nie interesują się naszą historią i nie sięgają poza opłotki własnych, zwykle PRL-owskich, biografii. Jeśli już wykraczają poza tę tematykę, to tylko po, by bujać w obłokach przyszłości. Kontynuatorów wspaniałej... 90
    • Mali wielcy 16 mar 2008, 22:00  Dmitrij Miedwiediew ma małe szanse wyjść z cienia Władimira Putina również z powodu wzrostu. Jak podał portal www.shortsupport.org, mierzy on 162 cm, czyli 8 cm mniej niż Putin. Niewysocy włodarze Kremla to już chyba reguła... 92
    • Dowód miłości 16 mar 2008, 22:00  To był prawdopodobnie najdłuższy podkop w historii więziennictwa – chilijska policja odnalazła 85-metrowy tunel, którym więźniowie z zakładu karnego nieopodal stołecznego Santiago zamierzali się wydostać na wolność.... 92
    • Bez granic 16 mar 2008, 22:00   94
    • Cytat tygodnia 16 mar 2008, 22:00 „Ojcze Święty, jeśli potrzebujesz pomocy speca od finansów, od czerwca jestem do dyspozycji Waszej Świątobliwości "Minister finansów Badenii-Wirtembergii Gerhard Stratthaus w czasie audiencji u Benedykta XVI, zapowiadając swoje... 94
    • Biznesmeni w mundurach 16 mar 2008, 22:00 Rosyjska armia postanowiła sama podreperować swój budżet. W tym celu zamierza pozbyć się części majątku, sprzedając m.in. niektóre rezydencje, grunty, a nawet całe miasta, dotychczas służące jako garnizony. Według dziennika... 94
    • Polska partia amerykańska 16 mar 2008, 22:00 W kampanii wyborczej w USA nikt nie zabiega o głosy Polonii 96
    • Praski anty-Tusk 16 mar 2008, 22:00 Premier Mirek Topolánek ma wciąż pod górkę, ale Czechy zaczynają mieć z górki 100
    • Rosyjski wojownik 16 mar 2008, 22:00 Rosja pod rządami Miedwiediewa będzie miała dość siły, by stwarzać stałe napięcie i utrudniać życie Zachodowi 104
    • Koniec świata w Gazie 16 mar 2008, 22:00 Palestyńczycy, wzorem Kosowa, grożą jednostronnym utworzeniem własnego państwa 108
    • Porwanie Europy - Trzy konie unii 16 mar 2008, 22:00 Sarkozy obecnie kokietuje Londyn, bo Niemców już pozbawił złudzeń o potędze 110
    • Pasaż 16 mar 2008, 22:00 112
    • Sprawiedliwe kosmetyki 16 mar 2008, 22:00 Choć hasła „naturalne" i „ekologiczne" zawsze zwiększały sprzedaż, dziś są jeszcze ważniejsze. Kosmetyki naturalne robią furorę, a ich producenci prześcigają się w uzyskiwaniu certyfikatów potwierdzających... 112
    • Makijaż klifowy 16 mar 2008, 22:00 Niemiecka marka Dr. Hauschka, jak na producenta kosmetyków naturalnych przystało, szczyci się certyfikatami. Przede wszystkim świadectwem „kontrolowany kosmetyk naturalny" niemieckiej organizacji BDIH. Nowa kolekcja makijażu Dr.... 112
    • Ekoafrodyzjak 16 mar 2008, 22:00 Natessance to marka, która szczególnie dba o naturalność i ekologiczność swoich kosmetyków. Producent wystrzega się składników pochodzenia zwierzęcego, petrochemicznego, parabenów, substancji modyfikowanych genetycznie, silikonu,... 112
    • Dieta kosmetyczna 16 mar 2008, 22:00 Magdalena Beyer, autorka bajki dla dzieci „Szczurek Du", stworzyła nową markę kosmetyczną. Preparaty Fridge by yDe kupuje z lodówki i mają termin ważności 2,5 miesiąca, bo nie zawierają konserwantów ani alkoholu. Panie,... 112
    • Grejpfrut na pomarańcze 16 mar 2008, 22:00 Francuska marka Nuxe słynie ze stosowania wyciągów z rzadko spotykanych, egzotycznych roślin. W 2007 r. Nuxe zajął na rynku francuskim pierwsze miejsce w kategorii kosmetyków wyszczuplających, m.in. dzięki kremowi-żelowi Tonific Minceur.... 112
    • Mineralna miłość 16 mar 2008, 22:00 Kosmetyki mineralne robią ostatnio zawrotną karierę. Fanką mineralnego makijażu jest aktorka Cameron Diaz, która przekonuje, że kosmetyki składające się wyłącznie z minerałów są zbawienne dla cery. Modzie na minerały uległa też... 112
    • Laser 16 mar 2008, 22:00 116
    • Wydarzenie tygodnia: Rihanna na Torwarze 16 mar 2008, 22:00 Kto19 marca na warszawskim Torwarze po raz drugi w Polsce wystąpi Rihanna, jedna z najgorętszych gwiazd pop ostatnich kilku lat. Ma zaledwie 20 lat, ale na koncie trzy bestsellerowe albumy i aż dwanaście światowych przebojów, w tym piosenkę... 116
    • Trójka na piątkę – Bestsellery dla dzieci 16 mar 2008, 22:00 „Alicja w obrazkach" Gianni Rodari, Anna Laura Cantone, EgmontPrzepiękne ilustracje to największy atut tej książeczki. Tytułowa Alicja ma niewiele wspólnego z bohaterką z krainy czarów. Za to panuje tu fabularne pomieszanie z... 116
    • Termometr kulturalny 16 mar 2008, 22:00 Ani ziębi, ani grzeje 116
    • Porażka Czesi 16 mar 2008, 22:00 Mróz 116
    • Gdyby Hitler został artystą 16 mar 2008, 22:00 Wrze 116
    • Kuchnia zwariowana 16 mar 2008, 22:00 Najbardziej "odjechane" restauracje w Polsce 118
    • Spin doktor rocka 16 mar 2008, 22:00 Anton Corbijn, ojciec wizerunku U2 i Depeche Mode, to największy kreator muzycznej mitologii 122
    • Operetka popkultury 16 mar 2008, 22:00 „Upiór w operze” w Teatrze Roma dorównuje oryginalnej londyńskiej wersji z 1986 r. 124
    • Wencel gordyjski - Ziemia odjechana 16 mar 2008, 22:00 Wygląda na to, że Mojżesz był samozwańczym guru, który stworzył pierwszą hippisowską komunę 126
    • Ueorgan Ludu 16 mar 2008, 22:00 Rząd odrzuca pomówienia, że jeszcze nie obudził się z zimowego snu * Święta i wiosnę mamy znacznie wcześniej niż w analogicznym okresie ub. roku * Rząd nie jest wydmuszką * Niezawodna Isis - F 16 nie mają startu * Polska mistrzem Euro 2008. 128
    • Skibą w mur - Spotkanie z potworem 16 mar 2008, 22:00 Księciem, który znalazł pantofelek profesora Kopciuszka, okazał się mroczny redemptorysta z Torunia 130

    ZKDP - Nakład kontrolowany