Węzeł zaolziański

Węzeł zaolziański

Przez 70 lat Zaolzie było terenem zimnej wojny polsko-czeskiej

Jan Jacek Bruski
Doktor historii na Uniwersytecie Jagiellońskim, zajmuje się stosunkami polsko-czechosłowacko-ukraińskimi w dwudziesto-leciu międzywojennym


Honor dziejów plugawili nikczemnym marszem na Zaolzie" - pisał Julian Tuwim w "Kwiatach polskich" o władzach II RP. Jesienią 1938 r. aneksja czeskiej części Śląska Cieszyńskiego wywołała w Polsce wybuch euforii. Mało kto zwracał uwagę na to, że rozbiór Czech dokonany razem z Hitlerem był politycznym błędem. Podobny błąd popełniono trzydzieści lat później, kiedy w ramach operacji "Dunaj" polskie wojska - w towarzystwie innych armii Układu Warszawskiego - wkroczyły do Czechosłowacji.

Polacy, czyli niebezpieczni szowiniści
Spór o Śląsk Cieszyński rozgorzał w październiku 1918 r., po załamaniu się monarchii habsburskiej. Na początku listopada lokalni politycy zawarli ugodę, na mocy której Zaolzie podzielono na część polską i czeską. Tej prowizorycznej ugody nie zaakceptował jednak rząd czechosłowacki. Praga stała na stanowisku, że w skład nowo tworzonego państwa winny wejść wszystkie historyczne ziemie Korony Czeskiej, a zatem także Śląsk. Jeszcze istotniejsze były względy gospodarcze: przez sporny obszar biegła główna linia kolejowa łącząca Czechy ze Słowacją, w okolicach Karwiny znajdowały się bogate złoża węgla, a w Trzyńcu - wielkie zakłady metalurgiczne.
"Polakom nie zaszkodziłoby bicie - pisał czechosłowacki prezydent TomaŠs Masaryk - odwrotnie, przyniosłoby korzyść, zlikwidowałoby niebezpiecznych szowinistów". Na rozkaz rządu w Pradze wojska czeskie dokonały w styczniu 1919 r. inwazji na polską część Śląska Cieszyńskiego. Ich natarcie udało się zatrzymać dopiero na linii Wisły. Mocarstwa zachodnie zamierzały początkowo urządzić plebiscyt na spornym terytorium, co było rozwiązaniem korzystniejszym dla strony polskiej. Ostatecznie doszło jednak do podziału kraju decyzją tzw. konferencji ambasadorów. Czechosłowacji przypadła zachodnia część Cieszyna i obszary przemysłowe, których się domagała. Mieszkało tam prawie 120 tys. Polaków. Od tego czasu ten region - obejmujący dwa powiaty, w których Polacy stanowili większość - zaczęto nazywać Zaolziem.

O co Polska spierała się z Czechosłowacją?
Sprawa Zaolzia nie była najistotniejszym źródłem nieporozumień między Pragą a Warszawą. Przez większą część międzywojennego dwudziestolecia trwała zacięta polsko-czeska rywalizacja o przywództwo w Europie Środkowej. Chodziło też o to, kto ma odgrywać rolę głównego sojusznika Francji w tym regionie. Pragę niepokoiły imperialne ambicje Rzeczypospolitej na Wschodzie, czemu dała wyraz, odnosząc się negatywnie do wojny polsko-bolszewickiej. W Warszawie pamiętano Czechom wstrzymywanie zachodnich dostaw broni dla Polski (przez terytorium Czechosłowacji). Pamiętano także postawę Masaryka, który pod koniec lipca 1920 r. odradzał przedstawicielom ententy angażowanie się w konflikt z Rosją sowiecką.
Czechosłowacja nie chciała się wiązać sojuszem z Rzecząpospolitą, sceptycznie oceniając trwałość polskiego państwa. Paradoksalnie czescy i słowaccy politycy nie dostrzegali przy tym zagrożenia ze strony Niemiec. Rządzący Polską od 1926 r. piłsudczycy bez entuzjazmu podejmowali próby "odmrożenia" polsko-czechosłowackich stosunków. Do ostatniej z takich prób doszło w 1933 r. Szef polskiej dyplomacji Józef Beck zaproponował wspólne wystąpienie przeciwko projektowi Paktu Czterech. Był to układ przewidujący, że o najważniejszych problemach Europy będą rozstrzygać Wielka Brytania, Francja, Niemcy i Włochy. Pięć lat później w Monachium ta czwórka zdecydowała o rozbiorze Czechosłowacji.

Cichy wspólnik Hitlera
Gdy rząd w Pradze odrzucił propozycję Becka, Polska starała się wyeliminować Czechosłowację z planów stworzenia międzymorza. Chodziło o budowę bloku państw między Bałtykiem a Morzem Czarnym pod polskim przywództwem. Dążąc do osłabienia południowego sąsiada, Warszawa zaczęła po 1933 r. aktywnie wspierać słowackich autonomistów oraz rusińską opozycję na Zakarpaciu. Odgrzano też sprawę Zaolzia. Było to tym łatwiejsze, że jego polscy mieszkańcy nigdy nie pogodzili się z "czeskim zaborem". Teoretycznie dysponowali oni swobodami, w praktyce spotykały ich szykany ze strony administracji. W szkołach na Zaolziu zatrudniono na przykład grupkę ukraińskich nauczycieli - emigrantów politycznych z Galicji, niechętnych Polsce i Polakom. Polskie MSZ wsparło wówczas niezadowoloną mniejszość. Za pośrednictwem konsulatu RP w Morawskiej Ostrawie przekazywano jej polityczne dyrektywy. Polski wywiad organizował z kolei złożone z mieszkańców Zaolzia grupy dywersyjne.
Okazja do "wyrównania rachunków" między Polską a Czechosłowacją pojawiła się jesienią 1938 r. Korzystając z trudnego położenia sąsiada, którego zmuszono w Monachium do oddania Sudetów III Rzeszy, Polska wysunęła własne żądania terytorialne. Przyłączenie do Rzeczypospolitej Zaolzia oraz części Spisza i Orawy było jednak pyrrusowym zwycięstwem, bo spotkało się z fatalnym przyjęciem europejskiej opinii, widzącej w II RP cichego wspólnika Hitlera. Po 17 września 1939 r. pojawiały się nawet na Zachodzie głosy usprawiedliwiające sowiecką agresję przeciw Polsce i porównujące zagarnięcie przez Rosjan Kresów Wschodnich z aneksją Śląska Zaolziańskiego przez II RP.

Z Rolą-Żymierskim na Zaolzie
Polsko-czechosłowackie spory graniczne odżyły po II wojnie światowej. W maju 1945 r. sowieckie władze wojskowe przekazały Zaolzie pod zarząd czeskiej administracji. Głoszono wówczas hasło powrotu do granic sprzed Monachium. Praga domagała się też ziem Dolnego i Górnego Śląska przekazanych Polsce. Roszczenia te gotowa była wyegzekwować siłą. W czerwcu 1945 r. wojska Czechosłowacji zajęły część powiatu raciborskiego, a pociąg pancerny wjechał do Kotliny Kłodzkiej.
Rządzący w Polsce komuniści, pragnący wszelkimi sposobami legitymizować swą władzę, zaczęli się odgrażać południowym sąsiadom. Rzecznikiem akcji militarnej przeciw Czechosłowacji był marszałek Michał Rola-Żymierski, który w Katowicach wystąpił z wojowniczym wezwaniem: "Pokrzywdzonych musimy obronić". Zażądał też wycofania wojsk Czechosłowacji ze spornych obszarów Zaolzia. W ten konflikt wmieszał się Stalin. Już podczas wojny zmusił on prezydenta BeneŠsa do rezygnacji z negocjowanej z rządem gen. Władysława Sikorskiego umowy o polsko-czechosłowackiej konfederacji. Pod patronatem Stalina w 1947 r. Polska i Czechosłowacja zawarły układ o przyjaźni i podpisały protokół w sprawie ochrony mniejszości.
Po przejęciu w lutym 1948 r. przez komunistów pełni władzy w Czechosłowacji sprawa Zaolzia oficjalnie przestała być problemem. Czesi zgodzili się na utworzenie dwóch organizacji - Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego i Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej - kierowanych przez osoby z partyjną rekomendacją. Praga nadal nie ufała jednak polskim komunistom. Gdy Paweł Cieślar, powiatowy sekretarz KPCz w Czeskim Cieszynie, wystąpił na początku lat 50. z programem liberalizacji polityki narodowościowej na Zaolziu, bezwzględnie się z nim rozprawiono. "Szowinistyczny program terrorystycznego spolszczania Śląska Cieszyńskiego to prowokacja wymierzona w partię" - mówił o tzw. platformie Cieślara przedstawiciel komitetu centralnego partii komunistycznej.

Ponad podziałami
W 1968 r., po interwencji wojsk Układu Warszawskiego, niektórzy Polacy na Zaolziu byli traktowani jak zdrajcy wspólnej ojczyzny. Z kolei w latach 80. na Polaków mieszkających na Zaolziu patrzono jak na potencjalnych buntowników. Zlikwidowano więc wówczas stałe przepustki, które dotychczas umożliwiały mieszkańcom Zaolzia swobodne przekraczanie granicy.
Obecnie polska mniejszość za Olzą liczy około 40 tys. osób. To efekt postępującej asymilacji. Z jednej strony, wśród tutejszych Polaków słabnie znajomość polszczyzny, chociaż na co dzień nadal mówią polską gwarą. Z drugiej strony, znacznie wzrosła w ostatnich latach aktywność lokalnych wspólnot - powstały nowe polskie organizacje społeczne i kulturalne. Polacy z Zaolzia wreszcie przestali być zakładnikami w sporach między Warszawą a Pragą.


Okładka tygodnika WPROST: 45/2002
Więcej możesz przeczytać w 45/2002 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 2
  • Zwrotnik   IP
    Powyzszy artykuŁ przeczytalem jako Polak z Zaolzia z oburzeniem.Dla mnie brakuje tam dwu najwazniejszych faktów, które pokierowaly stosunkami polsko czeskimi na Zaolziu.
    1 fakt. W ksiazce E. Beneša Světová válka a naše revoluce
    /Wojna światowa a nasza rewolucja, Beneš pisze, ze przed zakończeniem pierwszej wojny światowej zawarŁ z Francja w osobie jej ministra spraw zagranicznych Pichona dwustronna umowe, w której Francja godzi sie na utworzenie republiki CzechosŁoawckiej w granicach Monarchii Aostrowegierskiej!!! Tak wiec Beneš ,a raczej pŁk. Sznejdarek na moście w Cieszynie miaŁ w kieszeni pozwolenie na przekroczenie Olzy i utworzenie granicy na BiaŁce / patrz polski historyk Pobóg-Malinowski/. ByŁ to wiec zdradziecki krok wobec nowo powstaŁej Polski. Prosze w Polsce zaniechać niewolniczej postawy wzgledem Czech. Nie kierujcie sie powiedzonkiem : Kto ty jesteś, Polak maŁy- ,,Jaki znak twój. UKŁON STAŁY !!
    Na podstawie tego faktu Beneš z Pichonem sprzedali-przehandlowali Zaolzie razem z polska wiekszościa !!
    2 fakt. W 1938 roku Beneš w tajnym liście do prez. Mościckiego pragnie nareszcie nawiazać przyjaźniejsze stosunki z Polska przez KOREKTE GRANIC na Ślasku Cieszyńskim. Beneš sam ODDAJE Ślask i wydaje odpowiednie polecenia, takze Wojsko Polskie wchodzi na Zaolzie bez wystrzaŁu. Jak mogŁa Polska wsadzić nóz w plecy Czechom, skoro te juz lezaly na plecach po Monachium ??? Przestańcie sie ciagle interesować wschodem a popatrzcie krytycznie i rzeczowo na sprawy Zaolzia, bardzo Was prosze!!!

    Spis treści tygodnika Wprost nr 45/2002 (1041)

    • Wprost od czytelników 10 lis 2002 Gorzka KubaUpadek ostatnich cukrowni kubańskich ("Gorzka Kuba", nr 44) każe przypomnieć, że do czasów słynnej revolución permanente cukrownictwo było jednym z podstawowych źródeł bogactwa Kuby. Podczas boomu... 3
    • Germanowce Europy 10 lis 2002 Gdyby na naszej drodze na Zachód leżały i dużo w Polsce inwestowały szybko rozwijające się Stany Zjednoczone, Irlandia lub Finlandia, patrzyłbym w przyszłość z ufnością. Niestety, coraz częściej patrząc w przyszłość,... 3
    • Peryskop 10 lis 2002 Redaktor PutinDo redakcji wpadli agenci Federalnej Służby Bezpieczeństwa. Spytali, gdzie się znajduje główny serwer komputerowy, odłączyli go i zabrali - opowiada Rustam Arifdjanow, redaktor naczelny tygodnika "Wersija". W... 6
    • Święto pracy 10 lis 2002 Polska jest bogatym krajem. Gospodarka rozkwita, a obywatele państw Europy Zachodniej przyjeżdżają, aby pracować w Ursusie i w zamożnych wiejskich gospodarstwach na ścianie wschodniej. Można by tak sądzić, skoro 63 proc.... 6
    • Dossier 10 lis 2002 ALEKSANDER KWAŚNIEWSKI,prezydent RP"Nikt chyba nie oczekuje, że drzwi do Pałacu Prezydenckiego będą otwarte dla ludzi, którzy nie dość, że łamią prawo, bo to się może przydarzyć komuś nieszczęśliwie, ale którzy... 7
    • Z życia koalicji 10 lis 2002 Tak generalnie Naród się nie sprawdził i w wyborach samorządowych raczej spuścił SLD ze schodów. Nie można już liczyć nawet na tradycyjny Koszalin, Włocławek czy Sosnowiec. Co prawda, nieoczekiwanie dobrze wypadł sojusz w... 8
    • Z życia opozycji 10 lis 2002 Straszliwa klęska Lecha Kaczyńskiego! Liderowi PiS nie udało się wygrać w Warszawie w pierwszej turze wyborów. W drugiej deptać będzie mu po piętach kandydat lewicy Marek Balicki, który znokautował Andrzeja Olechowskiego z... 9
    • M&M 10 lis 2002 POZYTYWNE KONSEKWENCJE ABSENCJIZważywszy, iż uparcie, choć nie ma przymusu,bierze się do liczenia komputery z ZUS-u,to szczęście, że ciut wyższej nie było frekwencji,bo wynik byłby znanypod koniec kadencji. 10
    • Playback 10 lis 2002   10
    • Kongres Narodów Europy 10 lis 2002 Przedstawiciele Polski w Konwencie Europejskim skrytykowali propozycje zmian w UE, przedstawione przez szefa konwentu, byłego prezydenta Francji Valéry'ego Giscarda d'Estaing. 10
    • Fotoplastykon 10 lis 2002 12
    • Poczta 10 lis 2002 Zabójcza bogini Fenomen Callas ("Zabójcza bogini", nr 43) polegał głównie na tym, że tworzyła kreacje wokalno-aktorskie. Jako pierwsza śpiewaczka w historii budowała postać za pomocą mimiki, ruchu i barwy... 14
    • Kadry 10 lis 2002 15
    • Drang nach Osten 10 lis 2002 Niemcy kolonizują Wschód, uciekając przed Zachodem 16
    • Radą w prezydenta 10 lis 2002 W co trzeciej gminie dojdzie do wojny między burmistrzami a radami 22
    • Nie jestem prokuratorem 10 lis 2002 Andrzej Kropiwnicki: Czy po pańskim sukcesie w Warszawie jest szansa, aby prawica wygrała następne wybory prezydenckie i parlamentarne? Lech Kaczyński: Stworzyliśmy nową jakość polityczną. Znaczące zwycięstwo Prawa i Sprawiedliwości na... 25
    • Kurierzy białej śmierci 10 lis 2002 Ponad dwadzieścia tysięcy młodych Polaków wybrało zawód narkotykowych kurierów. Są wśród nich licealiści, studenci, młodzi pracownicy naukowi, nauczyciele, bezrobotni absolwenci. 26
    • Nie czyń drugiemu 10 lis 2002 Trzeba przyjąć takie reguły funkcjonowania Sejmu, które przetrwają co najmniej kilka kadencji 31
    • Giełda i wektory 10 lis 2002 Hossa ŚwiatDrugie życie DaewooGeneral Motors Daewoo Auto & Technology Co. chce odzyskać pozycję, jaką zajmowała na rynku firma Daewoo Motor - powiedział Nick Reilly, prezes GM Daewoo. Amerykanie nie liczą jednak na zyski w... 32
    • Rotchgrywka 10 lis 2002 Jeśli ktoś chciałby nakręcić telenowelę o prywatyzacji, powinien zająć się historią sprzedaży Rafinerii Gdańskiej. W tej historii jest wszystko: wielkie pieniądze... 34
    • Jak Fin z popiołów 10 lis 2002 Recepta na cud gospodarczy: obciąć wydatki socjalne, zainwestować w edukację 40
    • Pompowanie oszczędności 10 lis 2002 Jak zapłacić dwie trzecie mniej za ogrzanie domu 42
    • Zafundować wędkę 10 lis 2002 Raport magazynu "Business Week": jak sprawić, żeby nędzarze zaczęli zarabiać W latach 70. Noor Jahan Begum i jej rodzina, ze wsi Bharariya w Bangladeszu, nie miała ziemi, opieki medycznej ani szans na zdobycie wykształcenia. Dziś... 44
    • Odtrutka na populizm 10 lis 2002 Źródłem problemów dotychczasowych liderów przemian w Europie Środkowej nie jest nadmiar reform, lecz ich zablokowanie 48
    • Czy Polacy są niebezpieczni? 10 lis 2002 Polacy zafundowali sobie płace i świadczenia na poziomie wyższym od ich wydajności 49
    • Technoholicy 10 lis 2002 W internetowej kafejce w Kwangdzu (Korea Południowa) znaleziono zwłoki 24-letniego mężczyzny. Przyczyną zgonu było wyczerpanie organizmu po 86 godzinach spędzonych bez przerwy przed ekranem komputera. Młody Koreańczyk był jednym z ponad stu milionów technoholików, czyli osób... 54
    • Tanie państwo 10 lis 2002 Informatyka sposobem na deficyt budżetowy i korupcję 58
    • Pies na chipach 10 lis 2002 Psy roboty mogą sprzątać, chronić nasz dom bądź przynosić piwo 60
    • Survival show 10 lis 2002 Ogromnym powodzeniem zaczynają się cieszyć w Ameryce podręczne zestawy survivalu. Na czele listy znajdują się oczywiście spadochrony dla mieszkańców wyższych pięter oraz mierniki do mierzenia skażeń, promieniowania itp.... 62
    • Wszechnica Wiedzy Wszelakiej 10 lis 2002 Pocztówki nadziei www.kartkidobroczynne.org.pl Mimo rozwoju Internetu i SMS-ów, wciąż kultywowana jest u nas tradycja wysyłania kartek świątecznych. Dwanaście organizacji dobroczynnych postanowiło zorganizować akcję pomocy... 62
    • Supersam 10 lis 2002 Banani nie dla każdego Woda toaletowa o przekornej nazwie "Bruno Banani not for Everybody" Bruno Bananiego jest przeznaczona dla mężczyzn energicznych, pewnych siebie. Optymistyczne nastawienie do życia mają sugerować mocne aromaty... 63
    • Pandemia lęku 10 lis 2002 Aż 89 procent Polaków odczuwa codziennie strach i niepokój 66
    • Kulinarny obwarzanek 10 lis 2002 Drogi Robercie! Przedstawiam Ci nowy bŁyskotliwy pomysł na ruskie pierogi: do farszu z ziemniaków, białego sera i smażonej cebuli dodaje się trochę kwasu buraczanego, a do ciasta - drobno posiekanego koperku. Buraczany ekstrakt wnosi... 70
    • Przykazania Herberta 10 lis 2002 Lepsza jest para szczęśliwych kochanków niż powikłany związek subtelnych neurasteników 71
    • Homo de luxe 10 lis 2002 Możni tego świata - przewodnik zoologiczny 72
    • Mów mi you 10 lis 2002 Formy "pan" i "pani" będą powoli traciły na znaczeniu 74
    • Druga płeć - Góra - dół 10 lis 2002 Skoki poziomu testosteronu powodują, że mężczyźnie co 20 minut wszystko kojarzy się z tym, na czym siedzi Maryna, czyli z miłością 76
    • Węzeł zaolziański 10 lis 2002 Przez 70 lat Zaolzie było terenem zimnej wojny polsko-czeskiej Jan Jacek Bruski Doktor historii na Uniwersytecie Jagiellońskim, zajmuje się stosunkami polsko-czechosłowacko-ukraińskimi w dwudziesto-leciu międzywojennym Honor dziejów... 78
    • Know-how 10 lis 2002 Niezdrowy smak Zbyt duża ilość glutaminianu monosodowego (MSG), używanego w przetwórstwie spożywczym w celu podkreślenia smaku, prowadzi do utraty wzroku - twierdzą japońscy uczeni. U szczurów, które przez sześć... 81
    • Koszmar na jawie 10 lis 2002 Zbyt krótki sen grozi chorobami cywilizacyjnymi 82
    • Łowca planet 10 lis 2002 Aleksander Wolszczan Odkrywca pierwszego układu planetarnego we wszechświecie poza naszym układem słonecznym, wybitny badacz pulsarów. Studia astronomiczne ukończył na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od lat związany z... 86
    • Brat Zbawiciela? 10 lis 2002 Naukowcy piszą Najnowszy Testament 88
    • Najlepsza przyjaciółka mężczyzny 10 lis 2002 Wkrótce pojawi się pigułka antykoncepcyjna dla mężczyzn 90
    • Bez granic 10 lis 2002 Nowe Pompeje? Tegoroczna erupcja sycylijskiej Etny wzbudziła prawdziwy popłoch wśród okolicznych mieszkańców. Wulkan wybucha już po raz 136. w czasach historycznych, ale tym razem towarzyszy mu seria trzęsień ziemi.... 92
    • Życie za kopiejkę 10 lis 2002 Człowiek to tylko kopiejka - mawiali wielkoruscy możnowładcy. Putin, stojąc na czele Rosji, to potwierdza podczas akcji odbijania zakładników. 94
    • Biesy rąbią sad 10 lis 2002 Rozmowa z André Glucksmannem, francuskim filozofem André Glucksmann (ur. 1937) - francuski filozof, pisarz, publicysta. Uczestnik rewolty studenckiej w maju 1968 r. Przedstawiciel nowej filozofii, lewicowego nurtu krytykującego... 96
    • Bałkańskie rany Europy 10 lis 2002 "The Times" i "Wprost" wzdłuż dawnej żelaznej kurtyny 102
    • Kredyt dla Busha 10 lis 2002 Wybory uzupełniające do Kongresu: polityczne tsunami Ameryce nie grozi 106
    • Ciżba wyborcza 10 lis 2002 W Brukseli znaleziono kozła ofiarnego, który karany jest za grzechy struktur lokalnych i narodowych 109
    • Menu 10 lis 2002 Świat Ojciec chrzestny IV Wydawnictwo Random House uzyskało sądowe pozwolenie na opublikowanie dalszego ciągu "Ojca chrzestnego". Paramount Pictures, dotychczasowy producent filmów o rodzinie Corleone, będzie miał... 110
    • Nazywam się Bond, James Bond 10 lis 2002 40 lat w tajnej służbie Jej Królewskiej Mości 114
    • Rodzina Bondów 10 lis 2002 Pięć twarzy agenta 007 Terminator to Arnold Schwarzenegger, Indiana Jones - Harrison Ford, Rocky i Rambo - Sylvester Stallone. Trudno sobie wyobrazić, by te role zagrali inni aktorzy. Inaczej jest z Bondem. Nie liczy się aktor, lecz postać.... 118
    • Muzeum megabajtów 10 lis 2002 Sztuka cyfrowa doczekała się własnych muzeów 120
    • Płyty Kuby Wojewódzkiego 10 lis 2002 JUSTYNA STECZKOWSKA Alkimja Gdyby album ten pojawił się trzy lata temu, okrzyknąłbym go wydarzeniem. Dziś jest tylko miłą niespodzianką. Inwazja etniczno-folklorystyczna - od generalissimusa Bregovicia po szeregowców Golców -... 121
    • Nieprawda Hosenfelda 10 lis 2002 Nigdy się nie dowiemy, czy Hosenfeld, ratując Szpilmana, próbował zrobić interes, czy uległ niegodnej hitlerowca słabości 122
    • Muzyka morderców 10 lis 2002 Żaden morderca nie słucha jazzu. To nawet zrozumiałe. W jazzie jest za dużo improwizacji, a morderca działa na ogół zgodnie z planem 124
    • Organ Ludu 10 lis 2002 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI 126

    ZKDP - Nakład kontrolowany