Węzeł zaolziański

Węzeł zaolziański

Dodano:   /  Zmieniono: 2
Przez 70 lat Zaolzie było terenem zimnej wojny polsko-czeskiej

Jan Jacek Bruski
Doktor historii na Uniwersytecie Jagiellońskim, zajmuje się stosunkami polsko-czechosłowacko-ukraińskimi w dwudziesto-leciu międzywojennym


Honor dziejów plugawili nikczemnym marszem na Zaolzie" - pisał Julian Tuwim w "Kwiatach polskich" o władzach II RP. Jesienią 1938 r. aneksja czeskiej części Śląska Cieszyńskiego wywołała w Polsce wybuch euforii. Mało kto zwracał uwagę na to, że rozbiór Czech dokonany razem z Hitlerem był politycznym błędem. Podobny błąd popełniono trzydzieści lat później, kiedy w ramach operacji "Dunaj" polskie wojska - w towarzystwie innych armii Układu Warszawskiego - wkroczyły do Czechosłowacji.

Polacy, czyli niebezpieczni szowiniści
Spór o Śląsk Cieszyński rozgorzał w październiku 1918 r., po załamaniu się monarchii habsburskiej. Na początku listopada lokalni politycy zawarli ugodę, na mocy której Zaolzie podzielono na część polską i czeską. Tej prowizorycznej ugody nie zaakceptował jednak rząd czechosłowacki. Praga stała na stanowisku, że w skład nowo tworzonego państwa winny wejść wszystkie historyczne ziemie Korony Czeskiej, a zatem także Śląsk. Jeszcze istotniejsze były względy gospodarcze: przez sporny obszar biegła główna linia kolejowa łącząca Czechy ze Słowacją, w okolicach Karwiny znajdowały się bogate złoża węgla, a w Trzyńcu - wielkie zakłady metalurgiczne.
"Polakom nie zaszkodziłoby bicie - pisał czechosłowacki prezydent TomaŠs Masaryk - odwrotnie, przyniosłoby korzyść, zlikwidowałoby niebezpiecznych szowinistów". Na rozkaz rządu w Pradze wojska czeskie dokonały w styczniu 1919 r. inwazji na polską część Śląska Cieszyńskiego. Ich natarcie udało się zatrzymać dopiero na linii Wisły. Mocarstwa zachodnie zamierzały początkowo urządzić plebiscyt na spornym terytorium, co było rozwiązaniem korzystniejszym dla strony polskiej. Ostatecznie doszło jednak do podziału kraju decyzją tzw. konferencji ambasadorów. Czechosłowacji przypadła zachodnia część Cieszyna i obszary przemysłowe, których się domagała. Mieszkało tam prawie 120 tys. Polaków. Od tego czasu ten region - obejmujący dwa powiaty, w których Polacy stanowili większość - zaczęto nazywać Zaolziem.

O co Polska spierała się z Czechosłowacją?
Sprawa Zaolzia nie była najistotniejszym źródłem nieporozumień między Pragą a Warszawą. Przez większą część międzywojennego dwudziestolecia trwała zacięta polsko-czeska rywalizacja o przywództwo w Europie Środkowej. Chodziło też o to, kto ma odgrywać rolę głównego sojusznika Francji w tym regionie. Pragę niepokoiły imperialne ambicje Rzeczypospolitej na Wschodzie, czemu dała wyraz, odnosząc się negatywnie do wojny polsko-bolszewickiej. W Warszawie pamiętano Czechom wstrzymywanie zachodnich dostaw broni dla Polski (przez terytorium Czechosłowacji). Pamiętano także postawę Masaryka, który pod koniec lipca 1920 r. odradzał przedstawicielom ententy angażowanie się w konflikt z Rosją sowiecką.
Czechosłowacja nie chciała się wiązać sojuszem z Rzecząpospolitą, sceptycznie oceniając trwałość polskiego państwa. Paradoksalnie czescy i słowaccy politycy nie dostrzegali przy tym zagrożenia ze strony Niemiec. Rządzący Polską od 1926 r. piłsudczycy bez entuzjazmu podejmowali próby "odmrożenia" polsko-czechosłowackich stosunków. Do ostatniej z takich prób doszło w 1933 r. Szef polskiej dyplomacji Józef Beck zaproponował wspólne wystąpienie przeciwko projektowi Paktu Czterech. Był to układ przewidujący, że o najważniejszych problemach Europy będą rozstrzygać Wielka Brytania, Francja, Niemcy i Włochy. Pięć lat później w Monachium ta czwórka zdecydowała o rozbiorze Czechosłowacji.

Cichy wspólnik Hitlera
Gdy rząd w Pradze odrzucił propozycję Becka, Polska starała się wyeliminować Czechosłowację z planów stworzenia międzymorza. Chodziło o budowę bloku państw między Bałtykiem a Morzem Czarnym pod polskim przywództwem. Dążąc do osłabienia południowego sąsiada, Warszawa zaczęła po 1933 r. aktywnie wspierać słowackich autonomistów oraz rusińską opozycję na Zakarpaciu. Odgrzano też sprawę Zaolzia. Było to tym łatwiejsze, że jego polscy mieszkańcy nigdy nie pogodzili się z "czeskim zaborem". Teoretycznie dysponowali oni swobodami, w praktyce spotykały ich szykany ze strony administracji. W szkołach na Zaolziu zatrudniono na przykład grupkę ukraińskich nauczycieli - emigrantów politycznych z Galicji, niechętnych Polsce i Polakom. Polskie MSZ wsparło wówczas niezadowoloną mniejszość. Za pośrednictwem konsulatu RP w Morawskiej Ostrawie przekazywano jej polityczne dyrektywy. Polski wywiad organizował z kolei złożone z mieszkańców Zaolzia grupy dywersyjne.
Okazja do "wyrównania rachunków" między Polską a Czechosłowacją pojawiła się jesienią 1938 r. Korzystając z trudnego położenia sąsiada, którego zmuszono w Monachium do oddania Sudetów III Rzeszy, Polska wysunęła własne żądania terytorialne. Przyłączenie do Rzeczypospolitej Zaolzia oraz części Spisza i Orawy było jednak pyrrusowym zwycięstwem, bo spotkało się z fatalnym przyjęciem europejskiej opinii, widzącej w II RP cichego wspólnika Hitlera. Po 17 września 1939 r. pojawiały się nawet na Zachodzie głosy usprawiedliwiające sowiecką agresję przeciw Polsce i porównujące zagarnięcie przez Rosjan Kresów Wschodnich z aneksją Śląska Zaolziańskiego przez II RP.

Z Rolą-Żymierskim na Zaolzie
Polsko-czechosłowackie spory graniczne odżyły po II wojnie światowej. W maju 1945 r. sowieckie władze wojskowe przekazały Zaolzie pod zarząd czeskiej administracji. Głoszono wówczas hasło powrotu do granic sprzed Monachium. Praga domagała się też ziem Dolnego i Górnego Śląska przekazanych Polsce. Roszczenia te gotowa była wyegzekwować siłą. W czerwcu 1945 r. wojska Czechosłowacji zajęły część powiatu raciborskiego, a pociąg pancerny wjechał do Kotliny Kłodzkiej.
Rządzący w Polsce komuniści, pragnący wszelkimi sposobami legitymizować swą władzę, zaczęli się odgrażać południowym sąsiadom. Rzecznikiem akcji militarnej przeciw Czechosłowacji był marszałek Michał Rola-Żymierski, który w Katowicach wystąpił z wojowniczym wezwaniem: "Pokrzywdzonych musimy obronić". Zażądał też wycofania wojsk Czechosłowacji ze spornych obszarów Zaolzia. W ten konflikt wmieszał się Stalin. Już podczas wojny zmusił on prezydenta BeneŠsa do rezygnacji z negocjowanej z rządem gen. Władysława Sikorskiego umowy o polsko-czechosłowackiej konfederacji. Pod patronatem Stalina w 1947 r. Polska i Czechosłowacja zawarły układ o przyjaźni i podpisały protokół w sprawie ochrony mniejszości.
Po przejęciu w lutym 1948 r. przez komunistów pełni władzy w Czechosłowacji sprawa Zaolzia oficjalnie przestała być problemem. Czesi zgodzili się na utworzenie dwóch organizacji - Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego i Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej - kierowanych przez osoby z partyjną rekomendacją. Praga nadal nie ufała jednak polskim komunistom. Gdy Paweł Cieślar, powiatowy sekretarz KPCz w Czeskim Cieszynie, wystąpił na początku lat 50. z programem liberalizacji polityki narodowościowej na Zaolziu, bezwzględnie się z nim rozprawiono. "Szowinistyczny program terrorystycznego spolszczania Śląska Cieszyńskiego to prowokacja wymierzona w partię" - mówił o tzw. platformie Cieślara przedstawiciel komitetu centralnego partii komunistycznej.

Ponad podziałami
W 1968 r., po interwencji wojsk Układu Warszawskiego, niektórzy Polacy na Zaolziu byli traktowani jak zdrajcy wspólnej ojczyzny. Z kolei w latach 80. na Polaków mieszkających na Zaolziu patrzono jak na potencjalnych buntowników. Zlikwidowano więc wówczas stałe przepustki, które dotychczas umożliwiały mieszkańcom Zaolzia swobodne przekraczanie granicy.
Obecnie polska mniejszość za Olzą liczy około 40 tys. osób. To efekt postępującej asymilacji. Z jednej strony, wśród tutejszych Polaków słabnie znajomość polszczyzny, chociaż na co dzień nadal mówią polską gwarą. Z drugiej strony, znacznie wzrosła w ostatnich latach aktywność lokalnych wspólnot - powstały nowe polskie organizacje społeczne i kulturalne. Polacy z Zaolzia wreszcie przestali być zakładnikami w sporach między Warszawą a Pragą.


Więcej możesz przeczytać w 45/2002 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania tygodnika Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 2

Spis treści tygodnika Wprost nr 45/2002 (1041)

  • Wprost od czytelników10 lis 2002Gorzka KubaUpadek ostatnich cukrowni kubańskich ("Gorzka Kuba", nr 44) każe przypomnieć, że do czasów słynnej revolución permanente cukrownictwo było jednym z podstawowych źródeł bogactwa Kuby. Podczas boomu...3
  • Germanowce Europy10 lis 2002Gdyby na naszej drodze na Zachód leżały i dużo w Polsce inwestowały szybko rozwijające się Stany Zjednoczone, Irlandia lub Finlandia, patrzyłbym w przyszłość z ufnością. Niestety, coraz częściej patrząc w przyszłość,...3
  • Peryskop10 lis 2002Redaktor PutinDo redakcji wpadli agenci Federalnej Służby Bezpieczeństwa. Spytali, gdzie się znajduje główny serwer komputerowy, odłączyli go i zabrali - opowiada Rustam Arifdjanow, redaktor naczelny tygodnika "Wersija". W...6
  • Święto pracy10 lis 2002Polska jest bogatym krajem. Gospodarka rozkwita, a obywatele państw Europy Zachodniej przyjeżdżają, aby pracować w Ursusie i w zamożnych wiejskich gospodarstwach na ścianie wschodniej. Można by tak sądzić, skoro 63 proc....6
  • Dossier10 lis 2002ALEKSANDER KWAŚNIEWSKI,prezydent RP"Nikt chyba nie oczekuje, że drzwi do Pałacu Prezydenckiego będą otwarte dla ludzi, którzy nie dość, że łamią prawo, bo to się może przydarzyć komuś nieszczęśliwie, ale którzy...7
  • Z życia koalicji10 lis 2002Tak generalnie Naród się nie sprawdził i w wyborach samorządowych raczej spuścił SLD ze schodów. Nie można już liczyć nawet na tradycyjny Koszalin, Włocławek czy Sosnowiec. Co prawda, nieoczekiwanie dobrze wypadł sojusz w...8
  • Z życia opozycji10 lis 2002Straszliwa klęska Lecha Kaczyńskiego! Liderowi PiS nie udało się wygrać w Warszawie w pierwszej turze wyborów. W drugiej deptać będzie mu po piętach kandydat lewicy Marek Balicki, który znokautował Andrzeja Olechowskiego z...9
  • M&M10 lis 2002POZYTYWNE KONSEKWENCJE ABSENCJIZważywszy, iż uparcie, choć nie ma przymusu,bierze się do liczenia komputery z ZUS-u,to szczęście, że ciut wyższej nie było frekwencji,bo wynik byłby znanypod koniec kadencji.10
  • Playback10 lis 2002 10
  • Kongres Narodów Europy10 lis 2002Przedstawiciele Polski w Konwencie Europejskim skrytykowali propozycje zmian w UE, przedstawione przez szefa konwentu, byłego prezydenta Francji Valéry'ego Giscarda d'Estaing.10
  • Fotoplastykon10 lis 200212
  • Poczta10 lis 2002Zabójcza bogini Fenomen Callas ("Zabójcza bogini", nr 43) polegał głównie na tym, że tworzyła kreacje wokalno-aktorskie. Jako pierwsza śpiewaczka w historii budowała postać za pomocą mimiki, ruchu i barwy...14
  • Kadry10 lis 200215
  • Drang nach Osten10 lis 2002Niemcy kolonizują Wschód, uciekając przed Zachodem16
  • Radą w prezydenta10 lis 2002W co trzeciej gminie dojdzie do wojny między burmistrzami a radami22
  • Nie jestem prokuratorem10 lis 2002Andrzej Kropiwnicki: Czy po pańskim sukcesie w Warszawie jest szansa, aby prawica wygrała następne wybory prezydenckie i parlamentarne? Lech Kaczyński: Stworzyliśmy nową jakość polityczną. Znaczące zwycięstwo Prawa i Sprawiedliwości na...25
  • Kurierzy białej śmierci10 lis 2002Ponad dwadzieścia tysięcy młodych Polaków wybrało zawód narkotykowych kurierów. Są wśród nich licealiści, studenci, młodzi pracownicy naukowi, nauczyciele, bezrobotni absolwenci.26
  • Nie czyń drugiemu10 lis 2002Trzeba przyjąć takie reguły funkcjonowania Sejmu, które przetrwają co najmniej kilka kadencji31
  • Giełda i wektory10 lis 2002Hossa ŚwiatDrugie życie DaewooGeneral Motors Daewoo Auto & Technology Co. chce odzyskać pozycję, jaką zajmowała na rynku firma Daewoo Motor - powiedział Nick Reilly, prezes GM Daewoo. Amerykanie nie liczą jednak na zyski w...32
  • Rotchgrywka10 lis 2002Jeśli ktoś chciałby nakręcić telenowelę o prywatyzacji, powinien zająć się historią sprzedaży Rafinerii Gdańskiej. W tej historii jest wszystko: wielkie pieniądze...34
  • Jak Fin z popiołów10 lis 2002Recepta na cud gospodarczy: obciąć wydatki socjalne, zainwestować w edukację40
  • Pompowanie oszczędności10 lis 2002Jak zapłacić dwie trzecie mniej za ogrzanie domu42
  • Zafundować wędkę10 lis 2002Raport magazynu "Business Week": jak sprawić, żeby nędzarze zaczęli zarabiać W latach 70. Noor Jahan Begum i jej rodzina, ze wsi Bharariya w Bangladeszu, nie miała ziemi, opieki medycznej ani szans na zdobycie wykształcenia. Dziś...44
  • Odtrutka na populizm10 lis 2002Źródłem problemów dotychczasowych liderów przemian w Europie Środkowej nie jest nadmiar reform, lecz ich zablokowanie48
  • Czy Polacy są niebezpieczni?10 lis 2002Polacy zafundowali sobie płace i świadczenia na poziomie wyższym od ich wydajności49
  • Technoholicy10 lis 2002W internetowej kafejce w Kwangdzu (Korea Południowa) znaleziono zwłoki 24-letniego mężczyzny. Przyczyną zgonu było wyczerpanie organizmu po 86 godzinach spędzonych bez przerwy przed ekranem komputera. Młody Koreańczyk był jednym z ponad stu...54
  • Tanie państwo10 lis 2002Informatyka sposobem na deficyt budżetowy i korupcję58
  • Pies na chipach10 lis 2002Psy roboty mogą sprzątać, chronić nasz dom bądź przynosić piwo60
  • Survival show10 lis 2002Ogromnym powodzeniem zaczynają się cieszyć w Ameryce podręczne zestawy survivalu. Na czele listy znajdują się oczywiście spadochrony dla mieszkańców wyższych pięter oraz mierniki do mierzenia skażeń, promieniowania itp....62
  • Wszechnica Wiedzy Wszelakiej10 lis 2002Pocztówki nadziei www.kartkidobroczynne.org.pl Mimo rozwoju Internetu i SMS-ów, wciąż kultywowana jest u nas tradycja wysyłania kartek świątecznych. Dwanaście organizacji dobroczynnych postanowiło zorganizować akcję pomocy...62
  • Supersam10 lis 2002Banani nie dla każdego Woda toaletowa o przekornej nazwie "Bruno Banani not for Everybody" Bruno Bananiego jest przeznaczona dla mężczyzn energicznych, pewnych siebie. Optymistyczne nastawienie do życia mają sugerować mocne aromaty...63
  • Pandemia lęku10 lis 2002Aż 89 procent Polaków odczuwa codziennie strach i niepokój66
  • Kulinarny obwarzanek10 lis 2002Drogi Robercie! Przedstawiam Ci nowy bŁyskotliwy pomysł na ruskie pierogi: do farszu z ziemniaków, białego sera i smażonej cebuli dodaje się trochę kwasu buraczanego, a do ciasta - drobno posiekanego koperku. Buraczany ekstrakt wnosi...70
  • Przykazania Herberta10 lis 2002Lepsza jest para szczęśliwych kochanków niż powikłany związek subtelnych neurasteników71
  • Homo de luxe10 lis 2002Możni tego świata - przewodnik zoologiczny72
  • Mów mi you10 lis 2002Formy "pan" i "pani" będą powoli traciły na znaczeniu74
  • Druga płeć - Góra - dół10 lis 2002Skoki poziomu testosteronu powodują, że mężczyźnie co 20 minut wszystko kojarzy się z tym, na czym siedzi Maryna, czyli z miłością76
  • Węzeł zaolziański10 lis 2002Przez 70 lat Zaolzie było terenem zimnej wojny polsko-czeskiej Jan Jacek Bruski Doktor historii na Uniwersytecie Jagiellońskim, zajmuje się stosunkami polsko-czechosłowacko-ukraińskimi w dwudziesto-leciu międzywojennym Honor dziejów...78
  • Know-how10 lis 2002Niezdrowy smak Zbyt duża ilość glutaminianu monosodowego (MSG), używanego w przetwórstwie spożywczym w celu podkreślenia smaku, prowadzi do utraty wzroku - twierdzą japońscy uczeni. U szczurów, które przez sześć...81
  • Koszmar na jawie10 lis 2002Zbyt krótki sen grozi chorobami cywilizacyjnymi82
  • Łowca planet10 lis 2002Aleksander Wolszczan Odkrywca pierwszego układu planetarnego we wszechświecie poza naszym układem słonecznym, wybitny badacz pulsarów. Studia astronomiczne ukończył na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od lat związany z...86
  • Brat Zbawiciela?10 lis 2002Naukowcy piszą Najnowszy Testament88
  • Najlepsza przyjaciółka mężczyzny10 lis 2002Wkrótce pojawi się pigułka antykoncepcyjna dla mężczyzn90
  • Bez granic10 lis 2002Nowe Pompeje? Tegoroczna erupcja sycylijskiej Etny wzbudziła prawdziwy popłoch wśród okolicznych mieszkańców. Wulkan wybucha już po raz 136. w czasach historycznych, ale tym razem towarzyszy mu seria trzęsień ziemi....92
  • Życie za kopiejkę10 lis 2002Człowiek to tylko kopiejka - mawiali wielkoruscy możnowładcy. Putin, stojąc na czele Rosji, to potwierdza podczas akcji odbijania zakładników.94
  • Biesy rąbią sad10 lis 2002Rozmowa z André Glucksmannem, francuskim filozofem André Glucksmann (ur. 1937) - francuski filozof, pisarz, publicysta. Uczestnik rewolty studenckiej w maju 1968 r. Przedstawiciel nowej filozofii, lewicowego nurtu krytykującego...96
  • Bałkańskie rany Europy10 lis 2002"The Times" i "Wprost" wzdłuż dawnej żelaznej kurtyny102
  • Kredyt dla Busha10 lis 2002Wybory uzupełniające do Kongresu: polityczne tsunami Ameryce nie grozi106
  • Ciżba wyborcza10 lis 2002W Brukseli znaleziono kozła ofiarnego, który karany jest za grzechy struktur lokalnych i narodowych109
  • Menu10 lis 2002Świat Ojciec chrzestny IV Wydawnictwo Random House uzyskało sądowe pozwolenie na opublikowanie dalszego ciągu "Ojca chrzestnego". Paramount Pictures, dotychczasowy producent filmów o rodzinie Corleone, będzie miał...110
  • Nazywam się Bond, James Bond10 lis 200240 lat w tajnej służbie Jej Królewskiej Mości114
  • Rodzina Bondów10 lis 2002Pięć twarzy agenta 007 Terminator to Arnold Schwarzenegger, Indiana Jones - Harrison Ford, Rocky i Rambo - Sylvester Stallone. Trudno sobie wyobrazić, by te role zagrali inni aktorzy. Inaczej jest z Bondem. Nie liczy się aktor, lecz postać....118
  • Muzeum megabajtów10 lis 2002Sztuka cyfrowa doczekała się własnych muzeów120
  • Płyty Kuby Wojewódzkiego10 lis 2002JUSTYNA STECZKOWSKA Alkimja Gdyby album ten pojawił się trzy lata temu, okrzyknąłbym go wydarzeniem. Dziś jest tylko miłą niespodzianką. Inwazja etniczno-folklorystyczna - od generalissimusa Bregovicia po szeregowców Golców -...121
  • Nieprawda Hosenfelda10 lis 2002Nigdy się nie dowiemy, czy Hosenfeld, ratując Szpilmana, próbował zrobić interes, czy uległ niegodnej hitlerowca słabości122
  • Muzyka morderców10 lis 2002Żaden morderca nie słucha jazzu. To nawet zrozumiałe. W jazzie jest za dużo improwizacji, a morderca działa na ogół zgodnie z planem124
  • Organ Ludu10 lis 2002TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI126