Odsiecz jagiellońska

Odsiecz jagiellońska

Bezcenną "Biblię Latina" w tłumaczeniu Marcina Lutra premier Jerzy Buzek dał w prezencie kanclerzowi Gerhardowi Schröderowi
Miejsce tych dzieł jest w ojczyźnie. Zwracamy je naszym przyjaciołom, by podkreślić łączące nas więzy braterstwa i wzajemnego zaufania". Z tymi słowami w 1977 r. Edward Gierek wyściskał Ericha Honeckera, genseka wschodnioniemieckich komunistów. A potem wręczył mu oryginały partytur Mozarta, Bacha i Beethovena ze zbiorów tzw. Berlinki (przejętej przez Polskę w 1945 r. Pruskiej Biblioteki Państwowej, w której zgromadzono dziesiątki tysięcy książek z XVIII, XIX i XX wieku, setki tysięcy manuskryptów niemieckich pisarzy, poetów, polityków i kompozytorów). Honecker otrzymał m.in. manuskrypt "Czarodziejskiego fletu" i IX symfonii Beethovena.
Gierek zignorował opinie prawników i historyków sztuki, którzy twierdzili, że zbiory Berlinki można zwrócić Niemcom pod jednym warunkiem - gdyby oddali dzieła sztuki zrabowane przez hitlerowców. W dodatku miałoby to sens, gdyby ewentualna umowa dotyczyła Republiki Federalnej Niemiec, która była prawną spadkobierczynią III Rzeszy. Oddawanie czegokolwiek Honeckerowi było okradaniem własnego narodu. W rewanżu za swój wielkoduszny gest otrzymał obietnicę kupienia przez rząd NRD - na życzenie Warszawy - niektórych zrabowanych w Polsce dzieł sztuki znajdujących się w prywatnych rękach. Wkrótce się okazało, że Honecker nie zamierza dotrzymać słowa i nie dostaliśmy nic.

Pruskim targiem
W 2000 r. policyjny radiowóz pędził na sygnale z Krakowa do Warszawy. Samochód wiózł "Biblię Latina" w tłumaczeniu Marcina Lutra, pochodzącą z 1522 r. (również to dzieło pochodziło ze zbiorów Berlinki). Biblia była prezentem od premiera Jerzego Buzka dla goszczącego w Polsce Gerharda Schrödera. Spytaliśmy premiera Buzka, kto wpadł na pomysł, by obdarować niemieckiego polityka oryginałem cennego dzieła, gdy zazwyczaj podczas tego rodzaju wizyt wręcza się okolicznościowe reprinty. Były premier nie pamięta, kto mu doradził, by wręczyć Schröderowi Biblię. Liczył na podobny gest ze strony kanclerza i przełamanie impasu w rozmowach na temat zwrotu polskich dzieł sztuki. Nic takiego nie nastąpiło. Polski premier zachował się tak, jakby był właścicielem skarbu państwa, a nie tylko urzędnikiem
Negatywne doświadczenia polskich polityków z przeszłości nie przeszkodziły prezydentowi Aleksandrowi Kwaśniewskiemu zadeklarować w 2001 r. "gotowości do zwrotu zasobów pruskiej biblioteki". Kwaśniewski wycofał się z tej obietnicy po negatywnych reakcjach polskich mediów. Pisano wtedy zgodnie, że politycy nie mogą traktować dzieł sztuki znajdujących się w dyspozycji skarbu państwa jak zbioru fantów wydawanych przy byle okazji. Niedawno podczas wrześniowego szczytu polsko-niemieckiego w Gelsenkirchen rząd Leszka Millera chciał przehandlować Berlinkę w zamian za poparcie Niemiec dla utrzymania traktatu z Nicei (pisaliśmy o tym w artykule "Pruski targ", nr 39). Do złożenia obietnic w tej sprawie nie doszło dzięki naszej publikacji. Kilka miesięcy temu mieszkający w Niemczech Tomasz Niewodniczański stwierdził, że podaruje Polsce swój cenny zbiór poloników, pod warunkiem przekazania Berlinki Fundacji Pruskiej. To warunek co najmniej dziwny. Przecież największy brytyjski kolekcjoner dzieł sztuki, kompozytor Andrew Lloyd Webber nie domagał się od rządu Wielkiej Brytanii, by ten oddał Grekom rzeźby z ateńskiego Partenonu, gdy zapowiedział, że przekaże swoją kolekcję narodowi. Poza tym Berlinka nie jest nawet adekwatnym ekwiwalentem za zrabowane i zniszczone w Polsce dzieła sztuki - ich wartość ocenia się na co najmniej 20 mld dolarów (ponad 80 mld zł).

Jagiellonka dla złodziei
Nie tylko rozdajemy najcenniejsze starodruki, ale też nie potrafimy ich chronić przed kradzieżą bądź zniszczeniem. Cztery lata temu ujawniono kradzież z Biblioteki Jagiellońskiej 59 inkunabułów i starodruków. Udało się odzyskać jedynie 20 tomów. Osiemnaście z nich znaleziono w niemieckim domu aukcyjnym Reiss & Sohn, w tym XV-wieczne wydanie "Cosmographii" Ptolemeusza (wyceniane na ponad 2,4 mln zł). Proces sądowy o zwrot znalezionych w Niemczech cymeliów kosztował Bibliotekę Jagiellońską ponad
60 tys. zł. W 2000 r. udało się znaleźć w Londynie dzieło Galileusza "Sidereus nuncius" wydane w Wenecji w 1610 r. Z kolei dzieło Bessariona "Adversus caluminatorem Platonis", które pojawiło się na aukcji w Londynie, na wniosek polskiej strony zostało zatrzymane przez Scotland Yard. Wciąż nie wiadomo, co stało się z unikatowym starodrukiem Izydora z Sewilli "Etymologiae". Kradzież była możliwa, bo praktycznie każde dzieło udostępniano chętnym.
Po kradzieży sprzed czterech lat wiele mówiono o inwentaryzacji zbiorów i wprowadzeniu rygorystycznych procedur bezpieczeństwa we wszystkich bibliotekach mających cenne dzieła. Tymczasem w 2002 r. kustoszowi oddziału Archiwum Państwowego na Wawelu udało się wynieść ponad 300 dokumentów, w tym listy królewskie i akty nadania przywilejów królewskich. Podobnie jak w wypadku kradzieży z Jagiellonki, alarm podnieśli antykwariusze zdziwieni pojawieniem się na rynku tak dużej liczby historycznych dokumentów. Większości skradzionych starodruków nie odzyskano. Jakby tego było mało, w październiku tego roku z Biblioteki Jagiellońskiej zginęły 63 grafiki, m.in. autorstwa Jana Piotra Norblina i Brunona Schulza.
Na ironię zakrawa fakt, że właściwie nie wiadomo, co zawiera słynna Berlinka. Przed wojną obejmowała ona manuskrypty najsłynniejszych dzieł Mozarta, Beethovena, Bacha, Mendelssohna i Schumanna, a także rzadkie starodruki i rękopisy arabskie, perskie i wschodnioazjatyckie. Po 1945 r. nie powstał pełny katalog tej kolekcji, więc może się okazać, że jej część zniknęła.

Ratunek w digitalizacji
Stypendyści z Zachodu, w tym brytyjski historyk prof. Norman Davis, nie mogli uwierzyć, że w Polsce udostępnia się oryginały najcenniejszych starodruków. Tam starodruki są digitalizowane - za pomocą skanerów i kamer - i tylko w tej formie udostępniane. Oryginały są przechowywane w specjalnych pomieszczeniach, chroniących je prze wilgocią, bakteriami czy pożarem. Gdyby w ten sposób postępowano ze zbiorami biblioteki w Sarajewie, nie zostałyby one doszczętnie zniszczone podczas niedawnej wojny domowej. A tak bezpowrotnie stracona została jedna z najbogatszych kolekcji starodruków w Europie.
Na razie tylko Biblioteka Jagiellońska ma skaner do digitalizacji zbiorów, a Biblioteka Narodowa w Warszawie testuje takie urządzenie. Tej ostatniej brakuje jednak 1,2 mln zł na wyposażenie pracowni digitalizacji. W ten sposób udałoby się nie tylko uratować starodruki, ale również udostępnić zawartość starych czasopism. Zbiór ponad 1200 tytułów czasopism został sfotografowany (zajmuje on ponad 1100 kilometrów taśmy), ale z mikrofilmów można korzystać tylko w bibliotece. Gdyby czasopisma istniały w formie cyfrowej, korzystanie z nich byłoby możliwie przez Internet, co jest standardem na świecie.
Rozdając cenne starodruki zagranicznym politykom, dopuszczając do ich kradzieży, czy udostępniając oryginały, zachowujemy się jak bardzo bogaty kraj, który w dodatku podczas wojny pomnożył swój stan posiadania.


Pruska Biblioteka Państwowa
Preussische Staatsbibliothek (Pruska Biblioteka Państwowa) liczy dziesiątki tysięcy książek z XVIII, XIX i XX wieku, setki tysięcy manuskryptów niemieckich pisarzy, poetów, polityków i kompozytorów: Bacha, Mozarta, Beethovena, Schumanna, Goethego, Schillera, Herdera, Aleksandra von Humboldta i Hoffmanna von Fallerslebena - autora słów niemieckiego hymnu. Na początku 1945 r. w obawie przed zniszczeniem w czasie bombardowań Berlina Niemcy wywieźli zbiory PBP na Śląsk i tu już zostały. W świetle prawa międzynarodowego Berlinka jest tzw. dobrem opuszczonym i jako taka przeszła na własność państwa polskiego. Historycy sztuki i prawnicy nie mają wątpliwości, że Berlinka jest przykładem dóbr spełniających wszelkie warunki restytucji zastępczej, czyli zbiorów, które mogą być wymienione na dobra zagarnięte przez Niemców.
Okładka tygodnika WPROST: 47/2003
Więcej możesz przeczytać w 47/2003 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 47/2003 (1095)

  • Wprost od czytelników 23 lis 2003 Diagnostyka Śmierci Piszę poruszona artykułem "Diagnostyka śmierci" (nr 46). Pracuję w oświacie i obserwuję nagminne ściąganie, czyli oszukiwanie na testach, klasówkach i egzaminach. Nauczyciele przymykają na to oko, a... 3
  • Na stronie - Apel o nieapelowanie! 23 lis 2003 Polska apelowa, czyli Polska ze zbiorowych apeli. 3
  • Peryskop 23 lis 2003 Człowiek z Iraku Film o polskich żołnierzach w Iraku nakręci iracki reżyser i scenarzysta Kadim Hassan Al-Watiy. - Mamy dużo wspólnego: wy kiedyś żyliście w reżimie, musieliście walczyć o wolność i zwyciężyliście. My... 6
  • Dossier 23 lis 2003 Leszek MILLER premier RP "Jest takie znane przysłowie, że kłamstwo ma krótkie nogi, ale ma ich mnóstwo. Otóż z tego punktu widzenia pan poseł Pęk jest swego rodzaju stonogą" w Sejmie Jan Maria ROKITA poseł... 7
  • Poczta 23 lis 2003 List Do Frankensteina Do Jürgena Hambrechta, prezesa BASF, i Eggerta Voscheraua, wiceprezesa BASF Przypisując Niemcom przynależność do "starej, lecz kulturalnie bogatej Europy" Herbert Frankenstein odmówił Polsce obu... 9
  • Kadry 23 lis 2003 Odjazd! 9
  • M&M 23 lis 2003 LOGIKA A LOGISTYKA W ARMII Gdy żołnierz usłyszy rozkaz pułkownika: W lewo zwrot! i robi go - to jest logika. Kiedy pan pułkownik się z biznesem styka, robi w lewo przekręt - to jest logistyka. 10
  • Playback 23 lis 2003 Leszek Miller, prezes Rady Ministrów, i Joschka Fischer, minister spraw zagranicznych RFN 10
  • Skok na rękawiczki 23 lis 2003 Firma Wittchen, producent wyrobów ze skóry, została okradziona. 10
  • Z życia koalicji 23 lis 2003 Mazurek & Zalewski No i proszę, wszystko przewidzieliŚmy! Napisaliśmy, że skoro państwo Kwaśniewscy żyją ostatnio jak pies z kotem, o czym huczy cały pałac, pół SLD i tylko Najsztub w "Przekroju" nic nie widzi, to... 12
  • Z życia opozycji 23 lis 2003  Zalewski & Mazurek Platforma Obywatelska prześcignęła w sondażach SLD. A rozochocony sukcesami Jan Rokita od czasu do czasu, mimochodem i ścichapęk, zaczyna przemyśliwać o wyborach prezydenckich. Głową państwa fajnie być, ale... 13
  • Fotoplastykon 23 lis 2003 14
  • Biurotwór złośliwy 23 lis 2003 Biurokracja kosztuje nas 31,2 mld zł, czyli 7,5 mld dolarów rocznie 16
  • Generałowie korupcji 23 lis 2003 Kto zarabia na zamówieniach dla wojska 22
  • SLD TV 23 lis 2003 "Grupa trzymająca władzę" wpadła, bo poszła na skróty 26
  • "Pruszków" - reaktywacja 23 lis 2003 Mafia pruszkowska wraca do gry 30
  • Nałęcz - Podcinanie gałęzi 23 lis 2003 Wniosek o wotum nieufności dla Jerzego Hausnera, ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej, ustanowił swoisty rekord sejmowego absurdu. 34
  • Zawracanie gitary - Racja organów 23 lis 2003 Prokuratura wnikliwie zajmuje się tymi, którzy są najbliżej afer, bo o nich piszą 34
  • Giełda i wektory 23 lis 2003 Hossa Świat Amerykańska rakieta O 7,2 proc. wzrósł PKB Stanów Zjednoczonych w trzecim kwartale 2003 r. - to najlepszy wynik od kilkunastu lat. Ekspansji amerykańskiej gospodarki nie przeszkodziły nawet koszty wojny i... 36
  • Menedżerowie intensywnej terapii 23 lis 2003 Jak z głową postawić firmę na nogi? 38
  • Pociąg do zysku 23 lis 2003 Czy na kolejach można zarobić? 42
  • Viva Polonia! 23 lis 2003 Polska powinna chwycić byka za rogi jak Hiszpania 46
  • Eastern niskobudżetowy 23 lis 2003 Kiedy w klasycznych westernach Indianie przywiązują blondwłosą piękność do słupa i rozpalają ognisko, kawaleria przechodzi w cwał i w ostatniej scenie filmu ratuje bohaterkę w kusząco nadpalonym kostiumie. 48
  • Hiperignorancja 23 lis 2003 Jak skutecznie pogrzebać Wilanów 52
  • Morskie sumo 23 lis 2003 W stoczniach na Dalekim Wschodzie powstają największe na świecie kontenerowce 54
  • Balcerowicz wprost 23 lis 2003 Wszystkie socjalistyczne eksperymenty prowadziły do załamania lub wręcz katastrofy gospodarki 56
  • 2 x 2 = 4 - Prawo i ekonomia 23 lis 2003 To nie gospodarka rynkowa jest nieetyczna, tylko ludzie są skłonni do nieetycznych działań 57
  • Supersam 23 lis 2003 Porozmawiaj z lexusem Lexus 430 zastąpił model LS 400, od którego zaczęła się kariera ekskluzywnych samochodów Toyoty. W lexusie zamontowano ośmiocylindrowy silnik o pojemności 4 l i mocy 281 KM. Samochód przyspiesza do... 58
  • Przynęta na mózg 23 lis 2003 Wybierając produkt, odczuwamy coś w rodzaju swędzenia mózgu. Kupując go, mamy wrażenie, jakbyśmy się podrapali 60
  • Krnąbrny dżentelmen 23 lis 2003 Paweł Janas miał już grabarza nad głową, gdy walczył z rakiem, ale dźwignął się i zwyciężył 64
  • Robak w komórce 23 lis 2003 Odbierając SMS-a, możemy zarazić swoją komórkę wirusem zabójczym dla aparatu. 68
  • Makłowicz do Bikonta, Bikont do Makłowicza 23 lis 2003 Piotrusiu! Gdy będziesz czytać tę epistołę, ja będę ogrzewał swe obłe ciało jamajskim słońcem. Tak jest! Lecę z ekipą "Podróży kulinarnych" na Karaiby, by podglądać producentów kawy, poławiaczy homarów, zbieraczy kokosów, wytwórców destylatu z trzciny cukrowej i wyznawców... 70
  • Druga płeć 23 lis 2003 Tylko wtedy, gdy bierzemy odpowiedzialność za własne słowa, odwaga staje się darem dla innych, a nie ciosem poniżej pasa 71
  • Amerykański rycerz z Camelotu 23 lis 2003 Johna Fitzgeralda Kennedy'ego życie po życiu 72
  • Know-how 23 lis 2003 Test pamięci Odpowiedzialne za pamięć obszary mózgu uaktywniają się znacznie silniej, gdy ludzie prawidłowo przywołują informacje - twierdzą Daniel Schacter i Scott Slotnick z Harvard University. Badacze poprosili ochotników... 76
  • Aerobik dla umysłu 23 lis 2003 Milion Polaków stosuje wschodnie sztuki walki z własnymi słabościami 78
  • Dolly na obiad 23 lis 2003 Żywność ze sklonowanych zwierząt już w przyszłym roku trafi do supermarketów 82
  • Epidemia gasnących serc 23 lis 2003 Niewydolność krążenia jest częstszą przyczyną zgonów niż nowotwory złośliwe 84
  • Bez granic 23 lis 2003 Samoobrona przed Irakiem Po krwawym ataku na włoską bazę wojskową Japonia wstrzymała operację wysyłania wojsk do Iraku. Kilka godzin wcześniej na podobny krok zdecydowała się Korea Południowa. Japońskie władze postanowiły, że... 86
  • Misjonarze wolnego świata 23 lis 2003 W Wielkiej Brytanii spotkają się prezydent i wiceprezydent globu 88
  • Brytyjskie półimperium 23 lis 2003 Dla Tony'ego Blaira nie mogło być gorszego momentu na wizytę prezydenta USA na wyspach. 60 proc. Brytyjczyków sprzeciwia się okupacji Iraku przez Amerykę. 92
  • Koniec początku 23 lis 2003 To co zobaczył premier, i to, co pokazuje u nas telewizja, ma niewiele wspólnego z tym, co dzieje się tu naprawdę. 94
  • Zbrodnia słów 23 lis 2003 Nienawiść do Żydów jest w Niemczech silniejsza od politycznej poprawności 96
  • Przyczajony tygrys, ukryty smok 23 lis 2003 Na Syberii toczy się gra o przyszłość świata 98
  • Państwo na prochach 23 lis 2003 Śledztwo TVN i "Wprost": najpotężniejsza w świecie mafia narkotykowa nie pozwala wyjaśnić sprawy zabójstw kobiet w Juárez 101
  • Menu 23 lis 2003 Świat Uśmiech Julii Roberts "Popularność muzyki filmowej sprawia, że to ona zaczyna promować kinowe przeboje" - mówią producenci filmu "Uśmiech Mona Lizy". I wydają się mocno wierzyć we własne słowa, bowiem... 104
  • Odsiecz jagiellońska 23 lis 2003 Bezcenną "Biblię Latina" w tłumaczeniu Marcina Lutra premier Jerzy Buzek dał w prezencie kanclerzowi Gerhardowi Schröderowi 106
  • Szaman słowa 23 lis 2003 Uwielbiam "Faraona" Bolesława Prusa - deklaruje pisarz Mario Vargas Llosa 110
  • Cień Nirvany 23 lis 2003 Chciałbym, aby zniknęło wszystko, co kojarzy nas z Pearl Jam" - zanotował w swoich "Dziennikach" Kurt Cobain, lider legendarnej Nirvany. 112
  • Płyty Kuby Wojewódzkiego 23 lis 2003  BRATHANKI *** Galop Pomimo posiadania rodziny na tak zwanej wsi, nie przemawia do mnie wieśniacka muzyka. Folkowa, góralska też rzadko. A Brathanki to krajowy Mount Everest ludowego grania z popowym przytupem. To oni w końcu... 113
  • Sława i chała 23 lis 2003 Książki Łysiak I Wielki Najnowsze dzieło Waldemara Łysiaka miało być hołdem dla bibliofilstwa, czyli pasji zbierania książek. W rzeczywistości jest to kolejna książka o samym autorze. I to książka hołdownicza. To zbiory Łysiaka... 114
  • Perły do lamusa? - Filmostrada 23 lis 2003 Efektowne spektakle hollywodzkie to filmowe mistrzostwo i kicz, środek wypełniają niezwykłe obrazy z egzotycznym tłem 115
  • Co-media - Książę ku pokrzepieniu 23 lis 2003 Życie szarego obywatela wśród strajków, złodziejstwa, bałaganu i dowcipów Błochowiak jest - ogólnie mówiąc - dość marne. 116
  • Śmiesznoty - Kto lobbuje Barcikowskiego? 23 lis 2003 Obawiam się, czy to, co piszę, nie jest efektem lobbingu, przed którym przestrzega dziennikarzy dowódca Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego Andrzej Barcikowski. 116
  • Organ Ludu 23 lis 2003 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 47 (60) Rok wyd. 2 WARSZAWA, poniedziałek 17 listopada 2003 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Górnicy popierają plan Hausnera Reformy wicepremiera Hausnera spotykają się ze... 117
  • Skibą w mur - Milion na koniec 23 lis 2003 Kołakowski, Szymborska i Lem mogliby z zarobionej kasy urządzić w Warszawie megabalangę, która przebiłaby berlińską Love Parade 118

ZKDP - Nakład kontrolowany