Srebrna wolność

Srebrna wolność

Polacy są ciągle narodem niedokończonym
Zdzisław Krasnodębski
Filozof i socjolog, profesor Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie oraz uniwersytetu w Bremie, autor m.in. "Demokracji peryferii"

Czy Polacy wiedzą, co to jest wolność? Czy potrafią się z nią obchodzić? Po 1989 r. powiadano, że nie radzimy sobie z "nieszczęsnym darem wolności". Nie chodziło o to, że tej wolności nadużywamy, lecz że się jej boimy. "Czy nie stajemy się dziś ofiarami nowego, nie znanego nam dotychczas lęku - przed wolnością?" - pytał ks. Józef Tischner (w książce "Nieszczęsny dar wolności"). Lęk i obawa przed wolnością miały zastąpić dawne jej umiłowanie. Czy więc Polacy zatracili właściwość, którą przypisywano im od wieków? Niektórzy sądzą, że kłopoty z wolnością trwają nadal, a nawet się nasiliły. Twierdzi się, że idea wzmocnienia państwa polskiego i budowy IV RP jest wymierzona w jednostkowe wolności. A prasa europejska bije na alarm, że chodzi o ciasny nacjonalizm, który występuje przeciwko prawom mniejszości. W dodatku zarzuca się PiS, że - przeciwstawiając Polskę "solidarną" Polsce "liberalnej" - pomniejszyło znaczenie wolności, na straży której stali "polscy liberałowie", zepchnięci teraz do defensywy.

Wolność anarchistów
Kiedyś uchodziliśmy za naród przywiązujący zbyt wielką wagę do wolności - i to przede wszystkim wolności jednostki, a nie wolności państwa. Zdaniem legionu krytyków, I Rzeczpospolita doprowadziła tę wolność do absurdu - kosztem dobra ogólnego i racji stanu. I to właśnie spowodowało jej upadek. Nadmierny indywidualizm Polaków prowadził do anarchii, przeradzał się w bezgraniczne warcholstwo, a próby reform miały polegać na ograniczeniu samowoli i wzmocnieniu roli państwa. Reformy odbierały znacznej części szlachty, tej nie posiadającej żadnego majątku ("szlachcie gołocie"), prawa polityczne. Były zatem ograniczeniem wolności jednostek.
Przekonanie, że polskość oznacza szczególne umiłowanie wolności, zostało wzmocnione przez doświadczenia XIX wieku - powstania narodowe oraz udział Polaków w ruchach niepodległościowych i rewolucyjnych w całej Europie. Wtedy pojawiła się tak charakterystyczna dla polskiej kultury sprzeczność między wolnością jednostki a wolnością zbiorową. Sytuacja wymagała podporządkowania wolności jednostek celowi nadrzędnemu, jakim było odzyskanie wolności zbiorowej, niepodległości państwa. Także XX wiek potwierdzał ocenę, że polskość i wolność są z sobą w szczególny sposób związane. W czasie II wojny światowej Polska - jako jedyne państwo Europy Środkowej i Wschodniej - walczyła z narodowym socjalizmem. W czasach pierwszej "Solidarności" świat znowu przypomniał sobie o wolnościowych tradycjach naszego kraju. Nawet w Niemczech odżył stereotyp Polaka bojownika o wolność.
Niektórzy twierdzą, że w istocie Polacy nigdy wolności nie rozumieli, że wolność, o którą się bili, nie ma nic wspólnego z tą, o którą chodzi obecnie, w nowoczesnym świecie. Andrzej Walicki w słynnej rozprawie "Trzy patriotyzmy" zauważył, iż Polacy w gruncie rzeczy hołdowali wolności starodawnej - zbiorowej, a nie indywidualnej. Etos demokracji szlacheckiej był wprawdzie antyautorytarny, ale nie indywidualistyczny, gdyż oczekiwano, że mniejszość podporządkuje się większości nie tylko prawnie, ale i moralnie. Walicki sądził, że podobny nieliberalny etos charakteryzował również ruch "Solidarności": "Ogólnonarodowy charakter »Solidarności« nakazuje postawić pytanie, czy nie było tu także nieświadomej akceptacji tradycyjnie polskiego i archaicznego pojmowania narodu, to jest widzenia narodu jako gigantycznej wspólnoty, niemalże rodzinnej, nie tylko politycznej, ale również moralnej, i dlatego też zdolnej w zasadzie do jednomyślnego i bezpośredniego decydowania o własnych losach". Chodziło przede wszystkim o wolność narodu, a nie jednostki. Dziś w czasach - jak się twierdzi - końca państwa narodowego i zmierzchu suwerenności wydaje się ona zupełnie anachroniczna. Ktoś, kto chce jej bronić, uchodzi za nacjonalistę, choćby odrzucał etniczne rozumienie narodu, był krytykiem tradycji endeckiej i zwolennikiem Unii Europejskiej jako związku państw.

Wolność pozytywna - wolność negatywna
Czy rzeczywiście tradycyjne polskie rozumienie wolności to relikt przeszłości? Czym jest nowoczesna wolność? Zgodnie ze znanym rozróżnieniem, poczynionym przez Izajasza Berlina w eseju "Dwa pojęcia wolności", chodzi o wolność negatywną, rozumianą jako wolność od ingerencji ze strony innych. W tym rozumieniu wolności im mniej ktoś się do nas wtrąca, im mniej ingeruje w nasze sprawy, tym bardziej jesteśmy wolni. Oczywiście to nie Berlin wymyślił tę koncepcję. Jej autorstwo zazwyczaj przypisuje się Thomasowi Hobbesowi, który definiował wolność jako brak zewnętrznych przeszkód dla ruchu i odniósł tę definicję także do ludzkich działań.
Rozróżnienie między wolnością pozytywną a negatywną w decydujący sposób określiło współczesne dyskusje na temat wolności, w tym także polskie dyskusje po 1989 r. Próby pogodzenia liberalizmu z chrześcijaństwem, jakie podejmowano w Polsce, miały zawsze na uwadze uzupełnienie wolności negatywnej wolnością pozytywną, oznaczającą wybór dobra i odrzucenie zła. I tak ks. Tischner, usiłując wypracować model liberalizmu chrześcijańskiego, wskazywał, że "akceptacja demokracji nie oznacza uznania dla ideału »wolności od«, czyli »liberalizmu negatywnego«. Całej pracy Kościoła przyświecał ideał wolności pozytywnej - wolności skierowanej »ku czemuś«. Nie mówimy, jak Hegel, że państwo jest »odbiciem boskiej idei na ziemi«, ale nie mówimy też, że jest rzeczywistością neutralną, jak twór geometryczny, ani tym bardziej, że jest »ponad dobrem i złem?«.
Podczas niedawnego seminarium w Lucieniu, na zaproszenie i z udziałem prezydenta Kaczyńskiego, ojciec Jacek Salij krytykował wolność negatywną z punktu widzenia zasad chrześcijańskich, prof. Wojciech Sadurski bronił jej jako jedynej wolności sensu stricto, a profesor Zbigniew Rau udowadniał, że także w liberalizmie jest miejsce na wolność pozytywną, na dążenie do perfekcji moralnej rozumianej jako powiększanie, a nie ograniczanie wolności.

Wolność Niemców - wolność Francuzów
Rozróżnienie między wolnością pozytywną i negatywną nie jest wcale oczywiste. Gerald MacCallum Jr. w artykule "Negative and Positive Freedom" wykazywał, że ktoś jest wolny od czegoś, by coś robić lub nie robić, by kimś się stać lub nie stać. W istocie nie ma więc czystej wolności negatywnej, "wolności od czegoś", która nie byłaby także wolnością "do czegoś". Ludzie różnią się tylko rozumieniem działających podmiotów, celów i środków, a nie pojęciem wolności.
Chociaż wolność jednostki i indywidualizm są przez teoretyków socjologii zgodnie uznawane za jedną z zasadniczych cech nowoczesnej kultury, zwraca się uwagę, iż poszczególne narody różnie ją rozumiały. Na przykład we Francji na rozumienie wolności wpłynęła walka oświecenia z Kościołem i rewolucja skierowana przeciw ancien régime'owi. We francuskim rozumieniu wolności dominowały wolność w sferze kultury jako możliwość używania rozumu wyzwolonego z wszelkich tradycyjnych ograniczeń i wolność polityczna - jako uczestnictwo w ustanawianiu praw wyrażających wolę ogólną. Mniejsze znaczenie miały wolność ekonomiczna i wolność zrzeszania się w stowarzyszenia.
Niemieckie rozumienie wolności zakłada wolność w sferze wewnętrznej jako sferze jednostkowego doskonalenia się (Bildung) i wolność rozumianą jako podleganie ogólnym prawom państwowym. W niemieckiej tradycji to państwo jest gwarantem wolności. Wolność gospodarcza, podobnie jak w wypadku Francuzów, nigdy nie pełniła istotnej funkcji w świadomości Niemców.
W tradycji amerykańskiej, gdzie wolność gospodarcza odgrywa zasadniczą rolę, wolność polityczna jest pojmowana jako z jednej strony niezależność od państwa, z drugiej zaś, jako uczestniczenie we władzy (Richard M?nch, "Die Kultur der Moderne"). Amerykanie - twierdził Leonard Krieger, autor m.in. znanej książki o "niemieckiej idei wolności" - przypisują ogromne znaczenie wolności cywilnej i wolności politycznej. Chodzi im zarówno o zapewnienie swoich praw przeciwko państwu, jak i udział w decyzjach państwa, co nigdy nie występowało z taką siłą w Europie Zachodniej, gdzie swobody cywilne uzyskano przed wolnościami politycznymi.

Wolność republikańska
Klasyczne liberalne rozumienie wolności wyrastało z kultury mieszczańskiej, opartej na zasadzie samokontroli i powściągliwości. Obecny liberalizm, z jego permisywizmem, jest zasadniczą transformacją pojęcia wolności, związaną z powstaniem konsumpcyjnego społeczeństwa masowego. Pokazywał to Ryszard Legutko w swej znakomitej książce "Raj przywrócony". Jedno jest pewne - liberalizm nie ma monopolu na wolność. Wolność liberalna jest przede wszystkim wolnością od stosunków z innymi ludźmi. Nie przypadkiem Hannah Arendt podkreślała, że credo liberalne głosi, iż tym więcej jest wolności politycznej, im mniej jest polityki. Natomiast polityka, wspólne działanie, jest właśnie tą sferą, w której wolność się realizuje. Wolności doświadczamy przede wszystkim w działaniu. Wolność jest - twierdziła Arendt - raison d'être polityki.
Hannah Arendt nawiązywała do republikańskiego rozumienia wolności, które nie jest wolnością negatywną, a zarazem nie powinno się go utożsamiać - jak czyni to Andrzej Walicki - z pozytywnym pojęciem wolności. Republikanizm nie wyklucza wolności jednostki od ingerencji ze strony innych, wolności negatywnej. Także w republice jednostka mogła się nią cieszyć. Sądzono jednak, że ta wolność jest możliwa tylko w wolnym państwie. A prawdziwie wolne państwo to republika. Zatem tylko jeśli żyję w wolnej republice, mogę się również cieszyć pełną wolnością indywidualną. Wolność jednostki nie jest więc możliwa bez solidarności obywateli republiki, bez dbania o jej suwerenność, bez gotowości podporządkowania - w pewnych sytuacjach - swego osobistego interesu interesowi ogólnemu. Dlatego tak ważne były cnoty obywatelskie i patriotyzm. Ponadto - jak wskazuje na przykład australijski filozof polityki Philip Petitt - w republikańskim rozumieniu wolność oznaczać musi nie tylko brak ingerencji, lecz także brak dominacji - niezależność. Zależność od kogoś, nawet jeśli bezpośrednio nie miesza się on w nasze sprawy, jest już stanem naruszającym wolność. To dlatego nawet jeśli car czy cesarz byli łaskawi i liberalni, Polacy nie byli wolni, dopóki Polska nie odzyskała niepodległości.
Republikańskie pojęcie wolności jest bogatsze od pojęcia liberalnego. Według włoskiego badacza tradycji republikańskich Maurizia Virolego, liberalne pojęcie wolności jest pozostałością po republikanizmie: "Republikanizm rozwinął złożone pojęcie politycznej wolności, w której zawarte są liberalne i demokratyczne postulaty, tak że można powiedzieć, iż liberalizm i demokracja są tylko zubożonymi wersjami republikanizmu".

Polska wolność
Rzeczpospolita Obojga Narodów była największą w dawnej Europie wolną republiką. Najistotniejsza była wolność polityczna jako możliwość współdecydowania o stanowionych prawach. Państwo nie było czymś całkowicie wyniesionym poza społeczeństwo polityczne, poza naród polityczny, lecz było rozumiane jako jego wspólne dobro, podtrzymywane wspólnym działaniem. Rzeczpospolita nigdy nie była Lewiatanem. Za największe zagrożenie wolności uznawano tyranię panującego. Strach przed tym zagrożeniem hamował często obawy przed ingerencją czy agresją z zewnątrz, ba, czasami na obcych dworach szukano gwarancji własnej wolności. Wolność oznaczała także możliwość przeciwstawienia się państwu, a nawet woli większości, jeśli ta wola zdawała się uzurpacją lub zamachem na wolność jednostki. Polskie rozumienie wolności w sferze kultury nie oznaczało - jak francuskie - wyzwolenia spod autorytetu Kościoła ani radykalizmu intelektualnego. Polska wolność to także możliwość postępowania według własnego widzimisię, na tym także polegało staropolskie sobiepaństwo.
W XIX wieku polska walka o niepodległość nie była wyrazem etnicznego nacjonalizmu, choć następował powolny proces etnicyzacji narodu polskiego, co było także reakcją na działania zaborców i rodzącą się świadomość narodową Litwinów, Ukraińców i Białorusinów. Przede wszystkim chodziło o przywrócenie Rzeczypospolitej, a więc także wolności jako swobody jednostki w ramach politycznej wspólnoty. Dopiero potem nadano Rzeczypospolitej sens państwa narodowego, i to w znaczeniu państwa jednego etnicznego prepolitycznego narodu. Porażki i klęski skłaniały jednak do podważania wagi i sensowości republikańskiego pojęcia wolności. Próby reformułowania polskiej idei polegały na przykład na wysunięciu na plan pierwszy rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego lub dążeń jednostkowych. Walkę o niepodległość, o wolność polityczną odsuwano w daleką przyszłość. Niekiedy wydawało się, że w celu "unormalnienia" Polaków należy wyzwolić ich od Polski, zindywidualizować, uwolnić od ciężaru zbiorowego obowiązku, pozbyć się patriotycznej tradycji. Takie wyobrażenia pojawiły się też po 1989 r.
Dziś, wbrew przekonaniom powszechnie panującym w kręgach liberalno-lewicowych i lewicowych, to nie wolność jednostki jest w niebezpieczeństwie. Zagrożona jest wolność Rzeczypospolitej, gdyż wielu Polakom wydaje się ona zbędnym historycznym rekwizytem, a część z nich żyje ciągle na poziomie prepolitycznym - w tym sensie Polacy są narodem niedokończonym. Niedocenianie wolności Polski jako warunku wolności Polaków jest wzmacniane przez procesy europeizacji i globalizacji. Rzeczpospolita jako dobro wspólne jest podważana przez ideologię transnarodowości. Może więc się zdawać że Polska to tylko dość przypadkowe ramy, w jakich toczy się życie jednostek. Że jest ona niekonieczną i w przyszłości zbędną strukturą pośrednią między regionem czy stronami rodzinnymi a szerszymi, europejskimi strukturami. Tymczasem - mimo integracji europejskiej - Polska stanowi nie tylko wartość samą w sobie i dobro zbiorowe, lecz jest też gwarancją naszej wolności indywidualnej. Polacy przekonywali się o tym wielokrotnie po 1795 r. Nic nie wskazuje na to, że po 1989 r. świat zmienił się tak bardzo, aby to nasze fundamentalne doświadczenie straciło ważność.

Fot: Z. Furman
Okładka tygodnika WPROST: 39/2006
Więcej możesz przeczytać w 39/2006 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 39/2006 (1241)

  • Na stronie - Gdzie jest polski Gyurcsány?! 15 gru 2006, 15:00 Polska szczepionka na węgierską chorobę 5
  • Wprost od czytelników 15 gru 2006, 15:00 AMNESTY AMNEZJA Grzegorz Sadowski w artykule "Amnesty amnezja" (nr 37) pisze, że Amnesty International przestała bezstronnie zajmować się prawami człowieka i jest tubą lewicy. Takie zarzuty słyszymy mniej więcej od 45 lat. Już... 5
  • Skaner 15 gru 2006, 15:00 SKANER POLSKA ZAGINĘLI ZA GRANICĄ Polska nie szuka Polaków Monika Ornowska z Bobolic w województwie zachodniopomorskim zniknęła we Włoszech dwa lata temu. Edyta Skowrońska - siostra zaginionej - podejrzewa, że kuzynka i jej mąż, z... 10
  • Sawka czatuje 15 gru 2006, 15:00 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 12
  • Playback 15 gru 2006, 15:00 Premier Jarosław Kaczyński © M. Figurski/FORUM 16
  • Poczta 15 gru 2006, 15:00 MAZURY PRUSKIE N awiązując do informacji zawartych w artykule "Mazury Pruskie" (nr 32), wyjaśniamy, iż Urząd Miasta Giżycka - w ramach grantów przyznawanych organizacjom pozarządowym - wsparł kwotą 1200 zł działające w... 16
  • Ryba po polsku - Palec boży w dupie 15 gru 2006, 15:00 Szalikowcy PO i krawaciarze Samoobrony będą ostoją nowego ruchu obywatelskiej niezgody 17
  • Z życia koalicji 15 gru 2006, 15:00 BEATA ZAMIAST MULATA - na razie na tym skończyła się destrukcja rządu. Stanowczo protestujemy! Andrzej Lepper jest potrzebny nam, rządowi, Polsce! Jak rybie narty. ZA TO BARDZO CHCIELIBY ZOSTAĆ W TEJ RUBRYCE odszczepieńcy od Mulata,... 18
  • Z życia opozycji 15 gru 2006, 15:00 PRÓBKA ORATORSKIEGO TALENTU Grzegorza Napieralskiego, zapewniającego, że SLD nie boi się wcześniejszych wyborów: "W sondażach wybijamy się ponaddwucyfrową cyfrą". Pomińmy to, że cyfra może być tylko jednocyfrowa, ale... 19
  • Wprost przeciwnie - Nasza chata z kraja? 15 gru 2006, 15:00 Nie chcemy ginąć za Afganistan, jak Francuzi nie chcieli ginąć za Gdańsk, a potem żyli pod niemiecką okupacją 20
  • Fotoplastykon 15 gru 2006, 15:00 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 21
  • Prawy prosty 15 gru 2006, 15:00 Jeśli Prawo i Sprawiedliwość chce naprawdę zmieniać Polskę, powinno się zdecydować na nową ordynację i nowe wybory 22
  • Z archiwum Y 15 gru 2006, 15:00 Fakty odkrywane przez Antoniego Macierewicza podczas likwidacji WSI mogły wpłynąć na rozpad koalicji PiS i Samoobrony 25
  • Węgierska choroba 15 gru 2006, 15:00 Polsce grozi węgierski scenariusz, bo nasze finanse są prawie tak chore jak węgierskie 28
  • Łże-elity kontra gnojki 15 gru 2006, 15:00 Język polityczny IV Rzeczypospolitej 34
  • Herezje Kisiela 15 gru 2006, 15:00 "Prawa człowieka? Człowiek nie ma żadnych praw, kiedy nie ma pieniędzy" - powtarzał Stefan Kisielewski 38
  • Giełda 15 gru 2006, 15:00 Hossa Świat Tankowanie portfeli Osoby pijące alkohol zarabiają o 10-14 proc. więcej niż abstynenci - wynika z badań Bethany'ego Petersa i Edwarda Stringhama z Reason Foundation. Na największe zarobki mogą liczyć ci, którzy piją w... 40
  • Europejska lista płac 15 gru 2006, 15:00 Biały, wykwalifikowany, dość tani pracownik to najbardziej poszukiwany obecnie "towar" w Unii Europejskiej 42
  • Dom na bańce 15 gru 2006, 15:00 Mieszkania w Polsce są relatywnie o połowę droższe niż w Hiszpanii 50
  • Plan anty-Marshalla 15 gru 2006, 15:00 Dzięki biurokracji niemal 16 mld euro dołożymy do unijnych dotacji 54
  • Załatwione odmownie - Leninizm wiecznie żywy 15 gru 2006, 15:00 Rządzący etatyści podejrzliwie patrzą na wszystko, czego nie kontrolują 58
  • Supersam 15 gru 2006, 15:00   60
  • Lot z Valentino 15 gru 2006, 15:00 Bilet lotniczy w klasie biznes - tak właśnie wyglądało zaproszenie na pokaz jesienno-zimowej kolekcji domu mody Valentino podczas Tygodnia Mody w Mediolanie. Na przekór obawom przed podróżami samolotem po atakach z 11 września, nawiązań... 60
  • Komedie w łazience 15 gru 2006, 15:00 TileVision to płaski telewizor LCD zaprojektowany specjalnie do łazienki. 17- i 23-calowa wersja "kafelkowego telewizora" jest, jak zapewnia producent, odporna na zalanie wodą i stłuczenie. Sterowanie TileVision odbywa się za... 60
  • Niezbędnik domowego piekarza 15 gru 2006, 15:00  Polacy kupują rocznie kilkadziesiąt tysięcy automatów do pieczenia chleba. Nic dziwnego - domowy chleb jest często smaczniejszy i zdrowszy niż z piekarni, a upieczenie go w automacie ogranicza się do umieszczenia w maszynie... 60
  • Pomoc do mielonego 15 gru 2006, 15:00 Ajuda 2004, Vinho Regional Alentejano, Herdade da Ajuda Nova Importer: Atlantika Cena: ok. 27 zł Ajuda (wym. ażuda) znaczy po portugalsku "pomoc". To czerwone, bezpretensjonalne, pełne soczystego owocu wino z regionu Alentejo w... 60
  • Wyprawka od Swarovskiego 15 gru 2006, 15:00 Swarovski projektuje wszystko - od biżuterii, poprzez zdobione kryształami paski i bieliznę, po wystrój łazienki. Najnowszym pomysłem jest szkolna wyprawka. W kolekcji "Back to school!" znajdziemy między innymi stylowe... 60
  • Rywal iPoda 15 gru 2006, 15:00 60
  • Miss imprez 15 gru 2006, 15:00 Miss World to trzecia pod względem oglądalności impreza na świecie - po piłkarskich mistrzostwach świata i igrzyskach olimpijskich 62
  • Klątwa nad Transrapidem 15 gru 2006, 15:00 Już przed tragedią najszybsza kolej świata wyjątkowo wolno wchodziła do użytku 66
  • Szybcy i czyści 15 gru 2006, 15:00 Jak zadawać szyku bez rujnowania kieszeni i środowiska naturalnego 70
  • Srebrna wolność 15 gru 2006, 15:00 Polacy są ciągle narodem niedokończonym 74
  • Koniec braterstwa? 15 gru 2006, 15:00 Wielu francuskich Żydów rozważa wyjazd do Izraela z powodu antyizraelskiej polityki Paryża 78
  • Pazurem - Czadu, Maryla! 15 gru 2006, 15:00 W Polsce niby nic trwałego: od pór roku po politykę. A Rodowicz trwa 79
  • Rewolwerowcy komendanta 15 gru 2006, 15:00 Największego napadu rabunkowego na ziemiach polskich w XX wieku dokonał Józef Piłsudski 80
  • Know-how 15 gru 2006, 15:00 Proteza z myślą 26-letnia Claudia Mitchell jest pierwszą pacjentką z protezą ręki, która potrafi składać ubrania, jeść i myć się. Jej ruchy są świetnie skoordynowane, ponieważ sztuczna ręka reaguje na polecenia wydawane przez... 84
  • Szczepionka na gwałt 15 gru 2006, 15:00 Szczepionki nowej generacji będą chroniły przed cukrzycą oraz przed uzależnieniem od nikotyny i narkotyków 86
  • Nieme pokolenie 15 gru 2006, 15:00 Coraz więcej dzieci zaczyna mówić późno i ma ubogi zasób słów 90
  • Dolina faraonów 15 gru 2006, 15:00 Największe odkrycie archeologiczne w Egipcie od 1922 roku 92
  • Bez granic 15 gru 2006, 15:00 Harmonia w Bangkoku Thaksin Shinawatra, przebywający w Nowym Jorku premier Tajlandii, miał właśnie wygłosić przemówienie na forum Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Nie zdążył. Zamiast premiera w tajskiej telewizji pokazał się gen. Sonthi... 94
  • Mudżahedin kontra NATO 15 gru 2006, 15:00 Dżalaluddin Hakkani wygnał z Afganistanu Rosjan, a teraz zagraża wojskom Zachodu 96
  • Miecz Benedykta 15 gru 2006, 15:00 Islamscy radykałowie usiłują narzucić Zachodowi reguły szarijatu 100
  • Gra demokratyczna 15 gru 2006, 15:00 Unia Europejska cierpi na deficyt idei, deficyt przywództwa i deficyt optymizmu 102
  • Ostatni Rosjanin 15 gru 2006, 15:00 W 1989 r. w sowieckiej jeszcze Rosji mieszkało 147 mln ludzi, w 2050 r. może ich tam mieszkać mniej niż 100 mln 104
  • Recenzor 15 gru 2006, 15:00 108
  • Wencel gordyjski - Ćwierćliteratura 15 gru 2006, 15:00 Powieść postmodernistyczna, feministyczna, gejowska... Czy współczesna proza potrzebuje podobnych epitetów? 108
  • Kobiety z La Manchy 15 gru 2006, 15:00 "Volver" znaczy "powrót". Pedro Almodóvar wraca z rozwibrowanego permisywnego Madrytu do prowincjonalnej La Manchy, gdzie spędził dzieciństwo. W jego nowym filmie na ziemię wraca zmarła matka (Carmen Maura), by... 108
  • Lukrowane baletki 15 gru 2006, 15:00 Tańczyła dla Stalina i Mao Zedonga, a swoją popisową rolę "Umierającego łabędzia" wykonywała setki razy. Choć zakazywano jej wyjazdów za granicę, w obawie, by nie uciekła, paradoksalnie stała się radzieckim towarem... 108
  • Smutas i Pocahontas 15 gru 2006, 15:00 Terrence Malick ("Cienka czerwona linia") próbował upolować jednym strzałem trzy zające. Opowiedzieć o zderzeniu cywilizacji bez powielania schematów o dobrych dzikusach i wrednych osadnikach, nakręcić wzruszający melodramat i... 108
  • Nieznośna lekkość raju 15 gru 2006, 15:00 Literacki świat Katarzyny Grocholi jest tak cudny, że aż chciałoby się do niego wejść. Są w nim sielskie okoliczności przyrody, wspaniali, szanujący się ludzie, a pojawiające się rozterki dnia codziennego pryskają niczym bańki... 108
  • Śmiech się bać 15 gru 2006, 15:00 Nie wiadomo, do kogo adresuje swoje książki Arkadiusz Pacholski - do wielbicieli kryminałów, czy też do amatorów prozy społeczno-obyczajowej. Druga część "Kronik polskich" próbuje być jednym i drugim. Intryga, niezbyt... 108
  • Feminizm dyplomowany 15 gru 2006, 15:00 Bohaterki opowiadań Ingi Iwasiów nie mają łatwego życia. Pracują jako prostytutki na Bałkanach albo jako sprzątaczki w Holandii. Cierpią na alkoholizm lub raka piersi. Na próżno szukają spełnienia w związkach heteroseksualnych bądź... 108
  • Ożywcza trąbka 15 gru 2006, 15:00 To ostatnia taka płyta. Po trzech albumach nagranych z młodymi polskimi muzykami Tomasz Stańko ogłosił, że rozstaje się z Wasilewskim (fortepian), Kurkiewiczem (perkusja) i Miśkiewiczem (kontrabas). Trębacz nie do końca porzuca smutek z... 108
  • Energia kiczu 15 gru 2006, 15:00 Lata lecą. Jose Carreras, najmłodszy muszkieter z "trzech tenorów", ma już na karku sześćdziesiątkę i na operowej scenie pojawia się sporadycznie. Ulubiony tenor von Karajana o pięknym, choć nigdy wielkim głosie, przeżył... 108
  • Bejbe i baby 15 gru 2006, 15:00 Paweł Rurak-Sokal, pan i władca Blue Café, pytany o tajemniczy tytuł nowej płyty, mówi coś o podróży w głąb duszy. Patetyczny banał gościł w nagraniach zespołu od początku, ale nadanie mistycznej oprawy średniej jakości... 108
  • Ulubieniec Führera 15 gru 2006, 15:00 Salvador Dali nazwał go największym rzeźbiarzem XX wieku. Arno Breker (1900-1991) był zarazem ulubionym artystą Adolfa Hitlera. Po dojściu Führera do władzy przeniósł się z Paryża do Niemiec, gdzie realizował nazistowski program... 108
  • Sielanki króla Artura 15 gru 2006, 15:00 Prerafaelici pragnęli raz na zawsze zerwać z akademizmem małpującym dawnych mistrzów pędzla. Nie spodziewali się jednak, że ich własne prace staną się obiektem naśladownictwa. Wystawa w Wilanowie tylko to potwierdza. Rycina... 108
  • Seryjna satysfakcja 15 gru 2006, 15:00 Kino kona, rozdarte między efektami specjalnymi a artystycznym eksperymentem. Widz wybiera więc dobry serial 112
  • Nike bezskrzydła 15 gru 2006, 15:00 Najpopularniejsza polska nagroda literacka odgrywa rolę stypendium dla pisarzy, których książki zalegają na księgarskich półkach 116
  • Don Juan XXI wieku 15 gru 2006, 15:00 Mitu nie można uśmiercić, ale twórców chętnych do wykonania wyroku na słynnym hiszpańskim kochanku wciąż nie brakuje 119
  • Górna półka - Wspólna misska 15 gru 2006, 15:00 W czasie gdy po Europie krąży widmo agresywnego islamu, po Polsce peregrynuje autobus z grupą anorektycznych panienek nazywanych najpiękniejszymi kobietami świata 121
  • Ueorgan Ludu 15 gru 2006, 15:00 Nr 39 (205) Rok wyd. 5 WARSZAWA, poniedziałek 25 września 2006 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Z ostatniej chwili Pawlak pytią IV RP? W czwartek na pytanie, co dalej z koalicją, zagadkowy prezes Pawlak odpowiedział w radiu tajemniczo, że... 121
  • Skibą w mur - Orgia kontrolowana 15 gru 2006, 15:00 Po raz kolejny urzędnicy zaglądają Polakom pod pierzynę i próbują prasować wszystkim prześcieradła 122

ZKDP - Nakład kontrolowany