Nie-ludzka komedia

Dodano:   /  Zmieniono: 
Polski "Folwark zwierzęcy" ćwierć wieku przed Orwellem napisał Władysław Reymont
Wypędzony ze wsi pies Rex namawia swych braci do buntu przeciw ludziom. "Prowadź! Zerwij nasze łańcuchy! Dosyć mamy obór, jarzma i człowieka! Prowadź, stada pójdą za nami. A kto nam stanie na drodze, tego na rogi i pod kopyta"! To nie fragment "Folwarku zwierzęcego" George'a Orwella. Antyutopię o buncie zwierząt, czyli alegoryczną opowieść o narodzinach i funkcjonowaniu totalitarnego zamordyzmu ćwierć wieku przed Orwellem stworzył Władysław Reymont. Jest bardzo prawdopodobne, że autor "Folwarku zwierzęcego" czytał "Bunt" Reymonta. Książka polskiego noblisty została przetłumaczona na znany Orwellowi niemiecki i zyskała na Zachodzie pewną popularność. W czasie gdy się ukazała, brytyjski pisarz interesował się Polską, więc mógł sięgnąć po "Bunt". Pewne jest to, że i Reymont, i Orwell czerpali inspirację z bajek La Fontaine'a. Obu też łączyła negatywna ocena bolszewickiej rewolucji.
W "Buncie" Reymonta zwierzęca rewolta jest znacznie bardziej przerażająca niż u Orwella. Gdy do zwierząt domowych dołączają dzicy mieszkańcy puszczy, razem napadają na ludzi i urządzają im krwawą łaźnię. Ostatecznie zwierzęta widząc bezsens swej krucjaty, buntują się przeciw przywódcy - Rexowi. "Styranizowałeś nas głupimi majakami. Bo to nieprawda, że tam za górami leży ta twoja obiecana ziemia wolności i szczęścia" - wykrzykują w końcówce powieści zawiedzione czworonogi. Rex, teraz "tyran i morderca", zostaje zamordowany, a rewolucyjna tłuszcza, tęskniąca za "jarzmem, niewolą i batami", wyrusza na poszukiwanie swych dawnych nadzorców. Po drodze spotykają małpią rodzinę i przekonani, że goryl jest ich byłym panem, poddają się dyktatowi małp.

Polscy prekursorzy sowietologii
Reymont napisał "Bunt" w 1924 r., rok przed śmiercią. Ta książka, podobnie jak będąca bestsellerem na początku XX wieku powieść "Wampir" (wyd. 1911), jest współczesnemu czytelnikowi praktycznie nieznana. Po osiemdziesięciu latach "Bunt" wydaje Fronda. Krytycy już przed wojną uznali późne dzieła Reymonta za niegodne uwagi czytadła. Tymczasem te powieści dowodzą, że pisarz w ostatnich latach życia doskonale rozumiał wymagania rynku, przewidział też wielki boom na literaturę popularną. Można się zgodzić, że "Buntowi" brakuje precyzyjnej konstrukcji "Ziemi obiecanej", lecz może nawet bardziej niż powieść sfilmowana przez Wajdę poraża wizją. "Bunt" dowodzi, że Polacy znacznie wcześniej niż zachodni pisarze i intelektualiści rozumieli straszne dobrodziejstwa najlepszego z ustrojów.
Ta zapomniana powieść to nie jedyne dzieło polskiego autora antycypujące zbrodnie komunistycznej dyktatury i analizujące ten typ tyranii. Przestrogą przed rewolucją są "Płomienie" Stanisława Brzozowskiego. Prorocze wydają się obecnie zapomniane "Dzieci" Bolesława Prusa czy "Wiry" Henryka Sienkiewicza. Przed komunistyczną utopią przestrzegali także tacy pisarze, jak Andrzej Strug, Józef Weyssenhoff, Stefan Żeromski oraz Witkacy, który obserwował rewolucję 1917 r. jako oficer carskiej armii (stacjonował w Petersburgu).
Przed rewolucją żądnego krwi motłochu na długo przed swoimi zachodnimi kolegami ostrzegali polscy intelektualiści, m.in. filozof i prawnik prof. Bogumił Jasinowski ( "Wschodnie chrześcijaństwo a Rosja"), historyk kultury prof. Marian Zdziechowski (autor takich pionierskich prac sowietologicznych, jak "Wpływy rosyjskie na duszę polską", "Europa, Rosja, Azja", "Widmo przyszłości" czy "W obliczu końca") czy historyk Jan Kucharzewski, autor fundamentalnej pracy "Od białego do czerwonego caratu". O genezie i skutkach bolszewizmu pisali też prof. Stanisław Swianiewicz ("Lenin jako ekonomista"), prof. Wiktor Sukiennicki ("Ewolucja ustroju ZSRR 1917-1936", "Konstytucja stalinowska a ustrój radziecki") czy prof. Franciszek Ancewicz ("Stalinowska koncepcja państwa").

Reymont reakcjonista
Reymont w wielu publicznych wystąpieniach nie ukrywał swojej niechęci do bolszewików i sowieckiego ustroju. Już podczas rewolucji 1905 r. pisał reportaże odkrywające drugie dno tamtych wydarzeń, odzierające je z romantyczno-rewolucyjnej mitologii. W podobny sposób ponad 30 lat później Orwell demaskował republikańskich uczestników wojny domowej w Hiszpanii. Nic więc dziwnego, że gdy ukazał się "Bunt", lewicowi krytycy rzucili się na Reymonta, nazywając go reakcjonistą. Pisarza uznano za oderwanego od rzeczywistości starca, który nie rozumie, co się wokół niego dzieje. Czas pokazał, kto rzeczywiście się mylił.
W czasach PRL "Bunt" Reymonta nie miał żadnych szans na druk. Zastanawiające jednak jest to, dlaczego książka nie pojawiła się drugim obiegu? Czyżby sugerowano się przedwojennymi recenzjami lewicowych krytyków? Wprawdzie Reymonta najbardziej inspirowała rewolucja bolszewicka, jednak "Bunt" ma uniwersalną wartość. - Reymont, jak inni pisarze Młodej Polski, ucieka od konkretu historycznego ku uniwersalności. Kanwą "Buntu" są rzeczywiste wydarzenia, ale przesłania tej książki nie można zawężać jedynie do komunistycznego przewrotu - mówi prof. Andrzej Z. Makowiecki, literaturoznawca z Uniwersytetu Warszawskiego.
"Bunt", podobnie jak "Folwark zwierzęcy", to parabola i symboliczna wizja rewolucji w ogóle, przestroga przed dyktaturą, która zamienia się w krwawą tyranię niezależnie od czasów i krajów. Historyk literatury prof. Julian Krzyżanowski już przed wojną wywodził "Bunt" od "Nie-Boskiej komedii" Zygmunta Krasińskiego. Przywódcę buntowników Rexa nazwał "czworonogim Pankracym nie-ludzkiej komedii". Bo każda rewolucja z czasem zamienia się w krwawą nieludzką farsę. Reymont, a także inni polscy pisarze i intelektualiści, odkryli to na długo przed Orwellem i zachodnimi sowietologami.

Więcej możesz przeczytać w 14/2004 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania tygodnika Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

Spis treści tygodnika Wprost nr 14/2004 (1114)

  • Euroonaniści4 kwi 2004, 1:00Nareszcie! - odetchnęli z wielką ulgą nasi miłośnicy eurokonstytucji.3
  • Skaner4 kwi 2004, 1:00Ranking trutniów 1600 zł miesięcznie ma dostawać były poseł lub senator, który nie może znaleźć pracy. Mimo że najpilniej nad tym pomysłem pracują politycy SLD, mogą liczyć na wsparcie innych partii. Na tę specjalną emeryturę mogliby...6
  • Sawka4 kwi 2004, 1:007
  • Dossier4 kwi 2004, 1:00KRZYSZTOF JANIK przewodniczący SLD Proszę nie wymagać od szefa partii rządzącej, żeby zamieniał się we wróżkę Radio Zet JERZY STUHR aktor, reżyser Mnie się wydaje, że Słowianie w ogóle nie są zbyt czyści Program I Polskiego Radia...7
  • Licznik4 kwi 2004, 1:001 stosunek seksualny zdarzył się w "Big Brother" 2 filmy fabularne nakręcono z bohaterami "Big Brother" 3 edycje miał w Polsce "Big Brother" 4 razy pokazywano "Bar" 15 programów typu reality show...8
  • Kadry4 kwi 2004, 1:009
  • Nałęcz - Gorączka ludowców4 kwi 2004, 1:00Liderzy PSL usiłują schwytać wiatr w żagle, kokietując Samoobronę i otwarcie romansując z LPR12
  • Playback4 kwi 2004, 1:0013
  • M&M4 kwi 2004, 1:00MÓJ SKRÓT ŚWIADCZY O MNIE13
  • Poczta4 kwi 2004, 1:00List od czytelnika13
  • Z życia koalicji4 kwi 2004, 1:00Ze trzy tygodnie powoływał nową partię Marek Borowski i w końcu powołał. Socjaldemokracja Polska narodziła się w nocy i ma już pierwszy sukces na koncie: nie wstąpił do niej Wiesław Kaczmarek. Nie wstąpił, bo SLD obiecało mu posadę ministra albo i...14
  • Z życia opozycji4 kwi 2004, 1:00Główny specjalista od politycznej nawalanki Jan Maria Rokita poboksował się tym razem z Andrzejem Olechowskim. Panowie pokłócili się o Niceę. Pierwszy uważa, że trzeba twardo, drugi - że miękko. Wspomniano coś o anachroniczności,...15
  • Fotoplastykon4 kwi 2004, 1:00Henryk Sawka www.przyssawka.pl16
  • Kompromisowa kapitulacja4 kwi 2004, 1:00Kompromis jest zaprzeczeniem słowa kapitulacja. Jest podstawą kultury politycznej w unii - powiedział Leszek Miller rankiem 26 marca. Myliłby się jednak ten, kto potraktowałby te słowa jako ciąg dalszy wypowiedzi premiera z grudnia ubiegłego roku,...18
  • Mielony z Millera4 kwi 2004, 1:00Zero wzrostu, sto procent podatków i słonina na kartki24
  • Agent non grata4 kwi 2004, 1:00Za uwolnienie szpiega przed sądem mogą stanąć prezydent Kwaśniewski, były premier Cimoszewicz i kilku ministrów jego rządu.26
  • Niewierni wierni4 kwi 2004, 1:00Pod hasłem "To my jesteśmy Kościołem" polscy katolicy zaczynają wypowiadać posłuszeństwo biskupom28
  • Ziemie obiecane4 kwi 2004, 1:00Prawdziwa historia polskich ziem zachodnich32
  • Giełda i wektory4 kwi 2004, 1:00HossaŚwiat Zwolniony zamówiony Donald Trump, amerykański potentat nieruchomości, zamierza zastrzec w biurze patentowym zdanie "You're fired!", czyli "jesteś zwolniony". Trump używa tego zwrotu w reality show...36
  • Fotel z katapultą4 kwi 2004, 1:00Zbigniew Drzymała - Menedżer Roku 200338
  • Drapieżny pingwin4 kwi 2004, 1:00Linuksowcy detronizują Microsoft Bill Gates, najbogatszy człowiek świata, zawsze powtarzał, że każdy może dokonać tego co on. Gdy jego proroctwo zdaje się spełniać, twórca Microsoftu, najpotężniejszego producenta oprogramowania na świecie, nie...42
  • Wojna światów4 kwi 2004, 1:00Rozmowa z Linusem Torvaldsem, twórcą systemu operacyjnego Linux44
  • Wirtualny bazar4 kwi 2004, 1:00Ponad 1,5 mln Polaków buszuje po internetowych sklepach.46
  • Polisa na bank4 kwi 2004, 1:00Ślub PZU i PKO BP, czyli jak przegrać z obcym kapitałem50
  • Załatwione odmownie - Dwie prędkości donikąd4 kwi 2004, 1:00Jeśli nie odpowiemy sobie na pytanie, czego właściwie chcemy od UE, możemy się obudzić z ręką w... drugiej prędkości54
  • Supersam4 kwi 2004, 1:00Ścienny telewizor Kto raz zobaczył film wyświetlany przez domowy rzutnik, temu już nigdy nie spodoba się obraz ze zwykłego telewizora. Oczywiście, jeśli warunki projekcji były wystarczająco dobre, a nie są one wcale łatwe do spełnienia....58
  • E-Seksfilia4 kwi 2004, 1:00Zdrada w Internecie niczym nie różni się od zdrady w rzeczywistości. Tak Stolica Apostolska zareagowała na masowe uprawianie seksu w sieci, bez cielesnego kontaktu kochanków. - Zmierzamy ku seksualnej samowystarczalności. Seks uprawiany za...60
  • Różowe zagłębie4 kwi 2004, 1:00Seks stał się w Dąbrowie Górniczej ważniejszym przemysłem niż wydobycie węgla64
  • Mister Formuła 14 kwi 2004, 1:00Bernie Ecclestone z wyścigów samochodowych uczynił globalny przemysł zarabiający miliardy66
  • Polska kuchnia żydowska4 kwi 2004, 1:00Izrael jest jak czulent, czyli potrawa składająca się z resztek posiłków z całego tygodnia70
  • Makłowicz do Bikonta, Bikont do Makłowicza - Łyk na apetyt4 kwi 2004, 1:00Wiosna już za pasem i ptactwo kwili radośnie, więc tematy winniśmy podejmować promienne jak pocztówka z Dalmacji. Lecz cóż poradzę, że oblicze mam chmurne niczym niż skandynawski. I optymizmu póki co wykrzesać z siebie nie potrafię. Otóż wczoraj...72
  • Ekran osobisty - Pożegnanie szczura4 kwi 2004, 1:00Politycy powinni w dwuszeregu pomaszerować do kina na "Nigdy w życiu!", by zobaczyć, o czym marzy przynajmniej 1,5 mln wyborców74
  • Papież ze skazą4 kwi 2004, 1:00Pius XII chciał ratować Kościół, przymykając oczy na okrucieństwa Hitlera76
  • Know-how4 kwi 2004, 1:00Motyle dinozaurów Motyle mogły latać już w czasach dinozaurów! Do niedawna badacze uważali, że pierwsze takie owady mogły się pojawić około 40-50 milionów lat temu. Badania znalezionych ostatnio pięciu kawałków...80
  • Harfa na moście4 kwi 2004, 1:00Rozwiązania stosowane przy budowie statków kosmicznych wykorzystują konstruktorzy mostów82
  • Pocałunek raka4 kwi 2004, 1:00Zarazki wywołują schizofrenię, depresję i miażdżycę?86
  • Pies z naszego psa4 kwi 2004, 1:0050 tys. dolarów za sklonowanie ulubionego czworonoga88
  • Bez granic4 kwi 2004, 1:00Atomowe rozgrywki Ten okręt jesta w takim stanie, że może w każdej chwili wybuchnąć - rzucił po wizytacji "Piotra Wielkiego" admirał Władimir Kurojedow, naczelny dowódca floty rosyjskiej. "Piotr Wielki" to flagowy okręt...90
  • Izrael w stanie Alef4 kwi 2004, 1:00Henryk Szafir z Jerozolimy Przywódca Hamasu szejk Ahmed Jasin już od kilku tygodni był namierzony przez pilotów izraelskich helikopterów Apache, ale premier Ariel Szaron i jego generałowie zwlekali. Dopiero niedawno zamach w porcie w Aszdodzie,...92
  • Wszyscy wrogowie prezydenta4 kwi 2004, 1:00Bush mógł zapobiec atakowi na World Trade Center - oskarża Car Antyterroryzmu.96
  • Imperium dobra4 kwi 2004, 1:00Rozmowa z Condoleezzą Rice, doradcą prezydenta George'a W. Busha ds. bezpieczeństwa narodowego98
  • Czarne dzieci Proroka4 kwi 2004, 1:00Radykalni mułłowie przejmują władzę nad Afrykanami100
  • Urna z sukcesem4 kwi 2004, 1:00Vladimír Meciar i Robert Fico lepperyzują Słowację104
  • Menu4 kwi 2004, 1:00Kraj Beethoven jak Zygmunt III Waza "Kiedyś przeniesiono stolicę z Krakowa do Warszawy, teraz festiwal. Szalenie się z tego cieszę. Zainteresowanie melomanów z zagranicy jest ogromne" - powiedziała Elżbieta Penderecka, dyrektor...108
  • Tańczący z Abbą4 kwi 2004, 1:00Abba to emocjonalna intensywność, melancholia i mroczny motyw dominacji-uległości między kochankami110
  • Stopy Liz Taylor4 kwi 2004, 1:00Autentyczną psią kupę zjada bohater jednego z filmów Johna Watersa114
  • Nie-ludzka komedia4 kwi 2004, 1:00Polski "Folwark zwierzęcy" ćwierć wieku przed Orwellem napisał Władysław Reymont116
  • Milioner z Antwerpii4 kwi 2004, 1:00Najlepszą inwestycją Lille w ostatnich dziesięcioleciach jest wystawa 170 najwybitniejszych dzieł Rubensa118
  • Sława i chała4 kwi 2004, 1:00Płyty, Komiks, Książki120
  • Organ Ludu4 kwi 2004, 1:00TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 14 (79) Rok wyd. 3 WARSZAWA, poniedziałek 29 marca 2004 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza W nocy z soboty na niedzielę nastąpiło historyczne przyspieszenie - z godziny drugiej od razu na trzecią. Polska w...121
  • Skibą w mur - Opylić Stalina4 kwi 2004, 1:00Jeśli uda się sprzedać PKiN, będzie można zbudować 8 mostów i kupić 300 tramwajów, a w dodatku Stalin wkurzy się w piekle122