Polska kuchnia żydowska

Polska kuchnia żydowska

Dodano:   /  Zmieniono: 2
Izrael jest jak czulent, czyli potrawa składająca się z resztek posiłków z całego tygodnia
Jaka to polska kuchnia? - myślałem często, jedząc z polskimi znajomymi różne potrawy. Jako typową polską zupę podawano mi na przykład barszcz, jaki jadłem w moim rodzinnym domu. Polskie pierogi okazywały się bardzo podobne do tych, które robiła moja mama w rodzinnym Borysławiu. Czy zatem jadłem polskie, czy żydowskie potrawy? I jedno, i drugie. Istnieje coś takiego jak kuchnia polsko-żydowska. Dzieje się tak, bo przez stulecia mieszkaliśmy razem, więc przejęliśmy od siebie różne zwyczaje, w tym kulinarne.

Zupa z jednego kartofla
Podczas wspólnych obiadów często przenosiłem się myślami do czasów dzieciństwa, do domku przy ulicy Zielonej w Borysławiu. Pamiętam zapach tego domu. Pamiętam, jak mama gotowała zupę fasolową, rosół, barszcz, jak lepiła pierogi. I przypominam sobie piątkowe wieczory, świece i stół, gefilte fisz, moich dziadków przy stole, babcię Mincię, brata i siostrę. Miałem wtedy może pięć lat. Potem ten radosny czas dziecinnych lat został bestialsko przerwany przez hitlerowskich morderców. Aby ujść z życiem, musieliśmy się chować przed Niemcami najpierw za podwójną ścianą, a potem w piwnicy. Mogliśmy tam tylko pomarzyć o rosole z szerokimi wstążkami makaronu czy o faszerowanych rybach. Wtedy musiała nam wystarczyć zupa - choć trudno to nazwać zupą - ugotowana na jednym kartoflu, jedzona z jednego talerza. Do picia musiała nam wystarczyć woda zbierana szmatką z wilgotnych piwnicznych ścian.
Mój ojciec Meir często przekazywał pani Julii Lasotowej (Ukraince - jednej z osób, dzięki której przeżyliśmy wojnę) dziwacznie brzmiące dziś listy. Jeden z nich zachował się do dziś. "Droga pani Lasot!!! - pisał ojciec. - O ile byśmy dostali nasz kontyngent, a potrzebę naszą droga pani zna, to bym całymi tygodniami W. P. nie nudził, ale najważniejszą naszą potrzebą jest 10-12 bochenków chleba, 40 kg kartofli i 4 l benzyny. (...) To pilne: 10-12 chlebów, 40 kg kartofli tygodniowo. Chleba wystarczy nam do poniedziałku, paliwa do 20 b. m. i bardzo proszę dziś posłać trochę kwasku, kartofli i papierosy!". Było nas wtedy w piwnicy ośmioro i właśnie z takich składników przez trzy lata życia w ukryciu składały się nasze posiłki.

Kuchnia Goldy
Kuchnia i potrawy to także ważny element kultury i tradycji każdego narodu. Potrawy pomagają nam często określić narodowość, a nawet religię. Młodzi Izraelczycy zaczynają wracać do swych korzeni, przyjeżdżają w piątkowy wieczór do swoich babć i dziadków na uroczystą kolację. Chętnie próbują tradycyjnych potraw, które 60-70 lat temu jadło się w diasporze, na przykład w Warszawie, Lublinie, Leżajsku czy Drohobyczu. Kuchnia naprawdę zbliża ludzi.
Kuchnia miewa także znaczenie polityczne. W Izraelu popularne jest określenie "kuchnia Goldy". Termin ten pochodzi od imienia premier Izraela Goldy Meir. To właśnie w jej kuchni w sobotnie wieczory odbywały się spotkania najważniejszych ministrów. Przy przyrządzanych przez panią premier smakołykach zapadały ważne dla kraju decyzje. Później przedstawiano je na cotygodniowych, niedzielnych posiedzeniach rządu.

Gefilte fisz
O jedzeniu często się śpiewa, pisze wiersze, a w sztukach teatralnych bywa ono rekwizytem - jak pulchna chała na weselu Cejtl, córki Gołdy i Tewje Mleczarza, jak ryby na targu w Anatewce - w "Skrzypku na dachu". Mówiąc o związkach śpiewu i gotowania, nie sposób nie wspomnieć o przezabawnej piosence, którą wykonuje Marta Bizoń z zespołu Leopolda Kozłowskiego. Wiele żydowskich potraw sprytnie wkomponowano w miłosną intrygę. Z tej piosenki można się dowiedzieć, co to jest cymes.
Żydowska kuchnia w Polsce - ta z początku XX wieku - to wspomniany już gefilte fisz, czyli najczęściej karp faszerowany cebulą, jajkiem, migdałami i rodzynkami. To czulent, czyli potrawa najczęściej składająca się z pozostałości zgromadzonych z posiłków całego tygodnia, zapiekanych z kaszą, fasolą, cebulą i wołowiną, doprawianych solą, pieprzem i papryką. Rodzaj czulentu zależał od tego, jakie składniki mama miała w domu i w jaki sposób go przygotowywała. Trochę inny czulent robiono w Krakowie, inny we Lwowie a jeszcze inny robi się dziś w Jerozolimie.
Kuchnia żydowska składa się głównie z prostych do przygotowania, niedrogich potraw. Żydzi niczego nie wyrzucają, każdy produkt może być użyty do innego dania. Może się to wydawać niedorzecznie, biorąc pod uwagę mit o Żydzie bogaczu. Prawda jest taka, że Żydzi byli ludźmi bardzo pracowitymi, oszczędnymi, a nierzadko biednymi.

Izraelski czulent kulturowy
Wydaje mi się, że Izrael jest w jakimś sensie czulentem - społeczeństwo jest wieloetniczne. W Izraelu mieszkają Żydzi sefardyjscy i aszkenazyjscy. Pierwsi pochodzą z Hiszpanii, Maroka, Jemenu, Iraku, Libii, Syrii, Turcji, Algierii, Tunezji, Indii, a czasem z Francji, Jugosławii, Grecji i Włoch. Drudzy wywodzą się najczęściej z Polski, Rosji, Ukrainy, Litwy, Łotwy, Rumunii, Węgier, Czech, Słowacji, Niemiec i Wielkiej Brytanii. Aż dziw, że na tak małym skrawku ziemi można pomieścić tyle kultur, temperamentów i religii, czyli prawdziwy czulent!
Dawniej ten izraelski czulent rodził wiele konfliktów i zatargów, teraz jest źródłem wielkiej solidarności. Udało się zintegrować społeczeństwo, zachowując przy tym odrębny charakter i tożsamość każdej z grup. W ramach odrębności rywalizujemy o to, kto ma ciekawszą kulturę, czyj piłkarz jest najlepszy, czyje potrawy lepiej smakują.
Dzięki kuchni i potrawom nawet ci Żydzi, którzy nie przyjeżdżają do Polski, mogą ją poznać. Przez potrawy Polska, kraj ich przodków, przyjeżdża do nich. Życzę więc wszystkim beteawon! (po hebrajsku: smacznego!)

W tekście cytowane są fragmenty książki "Ziemia i chmury. Z Szewachem Weissem rozmawia Joanna Szwedowska" wydanej przez Pogranicze
Więcej możesz przeczytać w 14/2004 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

-
 2

Spis treści tygodnika Wprost nr 14/2004 (1114)

  • Euroonaniści 4 kwi 2004, 1:00 Nareszcie! - odetchnęli z wielką ulgą nasi miłośnicy eurokonstytucji. 3
  • Skaner 4 kwi 2004, 1:00 Ranking trutniów 1600 zł miesięcznie ma dostawać były poseł lub senator, który nie może znaleźć pracy. Mimo że najpilniej nad tym pomysłem pracują politycy SLD, mogą liczyć na wsparcie innych partii. Na tę specjalną... 6
  • Sawka 4 kwi 2004, 1:00 7
  • Dossier 4 kwi 2004, 1:00 KRZYSZTOF JANIK przewodniczący SLD Proszę nie wymagać od szefa partii rządzącej, żeby zamieniał się we wróżkę Radio Zet JERZY STUHR aktor, reżyser Mnie się wydaje, że Słowianie w ogóle nie są zbyt czyści Program I... 7
  • Licznik 4 kwi 2004, 1:00 1 stosunek seksualny zdarzył się w "Big Brother" 2 filmy fabularne nakręcono z bohaterami "Big Brother" 3 edycje miał w Polsce "Big Brother" 4 razy pokazywano "Bar" 15 programów typu reality show... 8
  • Kadry 4 kwi 2004, 1:00 9
  • Nałęcz - Gorączka ludowców 4 kwi 2004, 1:00 Liderzy PSL usiłują schwytać wiatr w żagle, kokietując Samoobronę i otwarcie romansując z LPR 12
  • Playback 4 kwi 2004, 1:00 13
  • M&M 4 kwi 2004, 1:00 MÓJ SKRÓT ŚWIADCZY O MNIE 13
  • Poczta 4 kwi 2004, 1:00 List od czytelnika 13
  • Z życia koalicji 4 kwi 2004, 1:00 Ze trzy tygodnie powoływał nową partię Marek Borowski i w końcu powołał. Socjaldemokracja Polska narodziła się w nocy i ma już pierwszy sukces na koncie: nie wstąpił do niej Wiesław Kaczmarek. Nie wstąpił, bo SLD obiecało mu... 14
  • Z życia opozycji 4 kwi 2004, 1:00 Główny specjalista od politycznej nawalanki Jan Maria Rokita poboksował się tym razem z Andrzejem Olechowskim. Panowie pokłócili się o Niceę. Pierwszy uważa, że trzeba twardo, drugi - że miękko. Wspomniano coś o... 15
  • Fotoplastykon 4 kwi 2004, 1:00 Henryk Sawka www.przyssawka.pl 16
  • Kompromisowa kapitulacja 4 kwi 2004, 1:00 Kompromis jest zaprzeczeniem słowa kapitulacja. Jest podstawą kultury politycznej w unii - powiedział Leszek Miller rankiem 26 marca. Myliłby się jednak ten, kto potraktowałby te słowa jako ciąg dalszy wypowiedzi premiera z grudnia ubiegłego roku, kiedy "kompromis nazywał się... 18
  • Mielony z Millera 4 kwi 2004, 1:00 Zero wzrostu, sto procent podatków i słonina na kartki 24
  • Agent non grata 4 kwi 2004, 1:00 Za uwolnienie szpiega przed sądem mogą stanąć prezydent Kwaśniewski, były premier Cimoszewicz i kilku ministrów jego rządu. 26
  • Niewierni wierni 4 kwi 2004, 1:00 Pod hasłem "To my jesteśmy Kościołem" polscy katolicy zaczynają wypowiadać posłuszeństwo biskupom 28
  • Ziemie obiecane 4 kwi 2004, 1:00 Prawdziwa historia polskich ziem zachodnich 32
  • Giełda i wektory 4 kwi 2004, 1:00 HossaŚwiat Zwolniony zamówiony Donald Trump, amerykański potentat nieruchomości, zamierza zastrzec w biurze patentowym zdanie "You're fired!", czyli "jesteś zwolniony". Trump używa tego zwrotu w reality show... 36
  • Fotel z katapultą 4 kwi 2004, 1:00 Zbigniew Drzymała - Menedżer Roku 2003 38
  • Drapieżny pingwin 4 kwi 2004, 1:00 Linuksowcy detronizują Microsoft Bill Gates, najbogatszy człowiek świata, zawsze powtarzał, że każdy może dokonać tego co on. Gdy jego proroctwo zdaje się spełniać, twórca Microsoftu, najpotężniejszego producenta oprogramowania na świecie, nie chce w to uwierzyć. 42
  • Wojna światów 4 kwi 2004, 1:00 Rozmowa z Linusem Torvaldsem, twórcą systemu operacyjnego Linux 44
  • Wirtualny bazar 4 kwi 2004, 1:00 Ponad 1,5 mln Polaków buszuje po internetowych sklepach. 46
  • Polisa na bank 4 kwi 2004, 1:00 Ślub PZU i PKO BP, czyli jak przegrać z obcym kapitałem 50
  • Załatwione odmownie - Dwie prędkości donikąd 4 kwi 2004, 1:00 Jeśli nie odpowiemy sobie na pytanie, czego właściwie chcemy od UE, możemy się obudzić z ręką w... drugiej prędkości 54
  • Supersam 4 kwi 2004, 1:00 Ścienny telewizor Kto raz zobaczył film wyświetlany przez domowy rzutnik, temu już nigdy nie spodoba się obraz ze zwykłego telewizora. Oczywiście, jeśli warunki projekcji były wystarczająco dobre, a nie są one wcale łatwe do... 58
  • E-Seksfilia 4 kwi 2004, 1:00 Zdrada w Internecie niczym nie różni się od zdrady w rzeczywistości. Tak Stolica Apostolska zareagowała na masowe uprawianie seksu w sieci, bez cielesnego kontaktu kochanków. - Zmierzamy ku seksualnej samowystarczalności. Seks uprawiany za pośrednictwem nowoczesnej technologii... 60
  • Różowe zagłębie 4 kwi 2004, 1:00 Seks stał się w Dąbrowie Górniczej ważniejszym przemysłem niż wydobycie węgla 64
  • Mister Formuła 1 4 kwi 2004, 1:00 Bernie Ecclestone z wyścigów samochodowych uczynił globalny przemysł zarabiający miliardy 66
  • Polska kuchnia żydowska 4 kwi 2004, 1:00 Izrael jest jak czulent, czyli potrawa składająca się z resztek posiłków z całego tygodnia 70
  • Makłowicz do Bikonta, Bikont do Makłowicza - Łyk na apetyt 4 kwi 2004, 1:00 Wiosna już za pasem i ptactwo kwili radośnie, więc tematy winniśmy podejmować promienne jak pocztówka z Dalmacji. Lecz cóż poradzę, że oblicze mam chmurne niczym niż skandynawski. I optymizmu póki co wykrzesać z siebie nie potrafię. Otóż wczoraj wydawałem przyjęcie. Poważne... 72
  • Ekran osobisty - Pożegnanie szczura 4 kwi 2004, 1:00 Politycy powinni w dwuszeregu pomaszerować do kina na "Nigdy w życiu!", by zobaczyć, o czym marzy przynajmniej 1,5 mln wyborców 74
  • Papież ze skazą 4 kwi 2004, 1:00 Pius XII chciał ratować Kościół, przymykając oczy na okrucieństwa Hitlera 76
  • Know-how 4 kwi 2004, 1:00 Motyle dinozaurów Motyle mogły latać już w czasach dinozaurów! Do niedawna badacze uważali, że pierwsze takie owady mogły się pojawić około 40-50 milionów lat temu. Badania znalezionych ostatnio pięciu... 80
  • Harfa na moście 4 kwi 2004, 1:00 Rozwiązania stosowane przy budowie statków kosmicznych wykorzystują konstruktorzy mostów 82
  • Pocałunek raka 4 kwi 2004, 1:00 Zarazki wywołują schizofrenię, depresję i miażdżycę? 86
  • Pies z naszego psa 4 kwi 2004, 1:00 50 tys. dolarów za sklonowanie ulubionego czworonoga 88
  • Bez granic 4 kwi 2004, 1:00 Atomowe rozgrywki Ten okręt jesta w takim stanie, że może w każdej chwili wybuchnąć - rzucił po wizytacji "Piotra Wielkiego" admirał Władimir Kurojedow, naczelny dowódca floty rosyjskiej. "Piotr Wielki" to... 90
  • Izrael w stanie Alef 4 kwi 2004, 1:00 Henryk Szafir z Jerozolimy Przywódca Hamasu szejk Ahmed Jasin już od kilku tygodni był namierzony przez pilotów izraelskich helikopterów Apache, ale premier Ariel Szaron i jego generałowie zwlekali. Dopiero niedawno zamach w porcie w Aszdodzie, w czasie którego samobójcy... 92
  • Wszyscy wrogowie prezydenta 4 kwi 2004, 1:00 Bush mógł zapobiec atakowi na World Trade Center - oskarża Car Antyterroryzmu. 96
  • Imperium dobra 4 kwi 2004, 1:00 Rozmowa z Condoleezzą Rice, doradcą prezydenta George'a W. Busha ds. bezpieczeństwa narodowego 98
  • Czarne dzieci Proroka 4 kwi 2004, 1:00 Radykalni mułłowie przejmują władzę nad Afrykanami 100
  • Urna z sukcesem 4 kwi 2004, 1:00 Vladimír Meciar i Robert Fico lepperyzują Słowację 104
  • Menu 4 kwi 2004, 1:00 Kraj Beethoven jak Zygmunt III Waza "Kiedyś przeniesiono stolicę z Krakowa do Warszawy, teraz festiwal. Szalenie się z tego cieszę. Zainteresowanie melomanów z zagranicy jest ogromne" - powiedziała Elżbieta Penderecka,... 108
  • Tańczący z Abbą 4 kwi 2004, 1:00 Abba to emocjonalna intensywność, melancholia i mroczny motyw dominacji-uległości między kochankami 110
  • Stopy Liz Taylor 4 kwi 2004, 1:00 Autentyczną psią kupę zjada bohater jednego z filmów Johna Watersa 114
  • Nie-ludzka komedia 4 kwi 2004, 1:00 Polski "Folwark zwierzęcy" ćwierć wieku przed Orwellem napisał Władysław Reymont 116
  • Milioner z Antwerpii 4 kwi 2004, 1:00 Najlepszą inwestycją Lille w ostatnich dziesięcioleciach jest wystawa 170 najwybitniejszych dzieł Rubensa 118
  • Sława i chała 4 kwi 2004, 1:00 Płyty, Komiks, Książki 120
  • Organ Ludu 4 kwi 2004, 1:00 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 14 (79) Rok wyd. 3 WARSZAWA, poniedziałek 29 marca 2004 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza W nocy z soboty na niedzielę nastąpiło historyczne przyspieszenie - z godziny drugiej od razu na trzecią.... 121
  • Skibą w mur - Opylić Stalina 4 kwi 2004, 1:00 Jeśli uda się sprzedać PKiN, będzie można zbudować 8 mostów i kupić 300 tramwajów, a w dodatku Stalin wkurzy się w piekle 122