Polska kuchnia żydowska

Polska kuchnia żydowska

Dodano:   /  Zmieniono: 2
Izrael jest jak czulent, czyli potrawa składająca się z resztek posiłków z całego tygodnia
Jaka to polska kuchnia? - myślałem często, jedząc z polskimi znajomymi różne potrawy. Jako typową polską zupę podawano mi na przykład barszcz, jaki jadłem w moim rodzinnym domu. Polskie pierogi okazywały się bardzo podobne do tych, które robiła moja mama w rodzinnym Borysławiu. Czy zatem jadłem polskie, czy żydowskie potrawy? I jedno, i drugie. Istnieje coś takiego jak kuchnia polsko-żydowska. Dzieje się tak, bo przez stulecia mieszkaliśmy razem, więc przejęliśmy od siebie różne zwyczaje, w tym kulinarne.

Zupa z jednego kartofla
Podczas wspólnych obiadów często przenosiłem się myślami do czasów dzieciństwa, do domku przy ulicy Zielonej w Borysławiu. Pamiętam zapach tego domu. Pamiętam, jak mama gotowała zupę fasolową, rosół, barszcz, jak lepiła pierogi. I przypominam sobie piątkowe wieczory, świece i stół, gefilte fisz, moich dziadków przy stole, babcię Mincię, brata i siostrę. Miałem wtedy może pięć lat. Potem ten radosny czas dziecinnych lat został bestialsko przerwany przez hitlerowskich morderców. Aby ujść z życiem, musieliśmy się chować przed Niemcami najpierw za podwójną ścianą, a potem w piwnicy. Mogliśmy tam tylko pomarzyć o rosole z szerokimi wstążkami makaronu czy o faszerowanych rybach. Wtedy musiała nam wystarczyć zupa - choć trudno to nazwać zupą - ugotowana na jednym kartoflu, jedzona z jednego talerza. Do picia musiała nam wystarczyć woda zbierana szmatką z wilgotnych piwnicznych ścian.
Mój ojciec Meir często przekazywał pani Julii Lasotowej (Ukraince - jednej z osób, dzięki której przeżyliśmy wojnę) dziwacznie brzmiące dziś listy. Jeden z nich zachował się do dziś. "Droga pani Lasot!!! - pisał ojciec. - O ile byśmy dostali nasz kontyngent, a potrzebę naszą droga pani zna, to bym całymi tygodniami W. P. nie nudził, ale najważniejszą naszą potrzebą jest 10-12 bochenków chleba, 40 kg kartofli i 4 l benzyny. (...) To pilne: 10-12 chlebów, 40 kg kartofli tygodniowo. Chleba wystarczy nam do poniedziałku, paliwa do 20 b. m. i bardzo proszę dziś posłać trochę kwasku, kartofli i papierosy!". Było nas wtedy w piwnicy ośmioro i właśnie z takich składników przez trzy lata życia w ukryciu składały się nasze posiłki.

Kuchnia Goldy
Kuchnia i potrawy to także ważny element kultury i tradycji każdego narodu. Potrawy pomagają nam często określić narodowość, a nawet religię. Młodzi Izraelczycy zaczynają wracać do swych korzeni, przyjeżdżają w piątkowy wieczór do swoich babć i dziadków na uroczystą kolację. Chętnie próbują tradycyjnych potraw, które 60-70 lat temu jadło się w diasporze, na przykład w Warszawie, Lublinie, Leżajsku czy Drohobyczu. Kuchnia naprawdę zbliża ludzi.
Kuchnia miewa także znaczenie polityczne. W Izraelu popularne jest określenie "kuchnia Goldy". Termin ten pochodzi od imienia premier Izraela Goldy Meir. To właśnie w jej kuchni w sobotnie wieczory odbywały się spotkania najważniejszych ministrów. Przy przyrządzanych przez panią premier smakołykach zapadały ważne dla kraju decyzje. Później przedstawiano je na cotygodniowych, niedzielnych posiedzeniach rządu.

Gefilte fisz
O jedzeniu często się śpiewa, pisze wiersze, a w sztukach teatralnych bywa ono rekwizytem - jak pulchna chała na weselu Cejtl, córki Gołdy i Tewje Mleczarza, jak ryby na targu w Anatewce - w "Skrzypku na dachu". Mówiąc o związkach śpiewu i gotowania, nie sposób nie wspomnieć o przezabawnej piosence, którą wykonuje Marta Bizoń z zespołu Leopolda Kozłowskiego. Wiele żydowskich potraw sprytnie wkomponowano w miłosną intrygę. Z tej piosenki można się dowiedzieć, co to jest cymes.
Żydowska kuchnia w Polsce - ta z początku XX wieku - to wspomniany już gefilte fisz, czyli najczęściej karp faszerowany cebulą, jajkiem, migdałami i rodzynkami. To czulent, czyli potrawa najczęściej składająca się z pozostałości zgromadzonych z posiłków całego tygodnia, zapiekanych z kaszą, fasolą, cebulą i wołowiną, doprawianych solą, pieprzem i papryką. Rodzaj czulentu zależał od tego, jakie składniki mama miała w domu i w jaki sposób go przygotowywała. Trochę inny czulent robiono w Krakowie, inny we Lwowie a jeszcze inny robi się dziś w Jerozolimie.
Kuchnia żydowska składa się głównie z prostych do przygotowania, niedrogich potraw. Żydzi niczego nie wyrzucają, każdy produkt może być użyty do innego dania. Może się to wydawać niedorzecznie, biorąc pod uwagę mit o Żydzie bogaczu. Prawda jest taka, że Żydzi byli ludźmi bardzo pracowitymi, oszczędnymi, a nierzadko biednymi.

Izraelski czulent kulturowy
Wydaje mi się, że Izrael jest w jakimś sensie czulentem - społeczeństwo jest wieloetniczne. W Izraelu mieszkają Żydzi sefardyjscy i aszkenazyjscy. Pierwsi pochodzą z Hiszpanii, Maroka, Jemenu, Iraku, Libii, Syrii, Turcji, Algierii, Tunezji, Indii, a czasem z Francji, Jugosławii, Grecji i Włoch. Drudzy wywodzą się najczęściej z Polski, Rosji, Ukrainy, Litwy, Łotwy, Rumunii, Węgier, Czech, Słowacji, Niemiec i Wielkiej Brytanii. Aż dziw, że na tak małym skrawku ziemi można pomieścić tyle kultur, temperamentów i religii, czyli prawdziwy czulent!
Dawniej ten izraelski czulent rodził wiele konfliktów i zatargów, teraz jest źródłem wielkiej solidarności. Udało się zintegrować społeczeństwo, zachowując przy tym odrębny charakter i tożsamość każdej z grup. W ramach odrębności rywalizujemy o to, kto ma ciekawszą kulturę, czyj piłkarz jest najlepszy, czyje potrawy lepiej smakują.
Dzięki kuchni i potrawom nawet ci Żydzi, którzy nie przyjeżdżają do Polski, mogą ją poznać. Przez potrawy Polska, kraj ich przodków, przyjeżdża do nich. Życzę więc wszystkim beteawon! (po hebrajsku: smacznego!)

W tekście cytowane są fragmenty książki "Ziemia i chmury. Z Szewachem Weissem rozmawia Joanna Szwedowska" wydanej przez Pogranicze
Więcej możesz przeczytać w 14/2004 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania tygodnika Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 2

Spis treści tygodnika Wprost nr 14/2004 (1114)

  • Euroonaniści4 kwi 2004, 1:00Nareszcie! - odetchnęli z wielką ulgą nasi miłośnicy eurokonstytucji.3
  • Skaner4 kwi 2004, 1:00Ranking trutniów 1600 zł miesięcznie ma dostawać były poseł lub senator, który nie może znaleźć pracy. Mimo że najpilniej nad tym pomysłem pracują politycy SLD, mogą liczyć na wsparcie innych partii. Na tę specjalną...6
  • Sawka4 kwi 2004, 1:007
  • Dossier4 kwi 2004, 1:00KRZYSZTOF JANIK przewodniczący SLD Proszę nie wymagać od szefa partii rządzącej, żeby zamieniał się we wróżkę Radio Zet JERZY STUHR aktor, reżyser Mnie się wydaje, że Słowianie w ogóle nie są zbyt czyści Program I...7
  • Licznik4 kwi 2004, 1:001 stosunek seksualny zdarzył się w "Big Brother" 2 filmy fabularne nakręcono z bohaterami "Big Brother" 3 edycje miał w Polsce "Big Brother" 4 razy pokazywano "Bar" 15 programów typu reality show...8
  • Kadry4 kwi 2004, 1:009
  • Nałęcz - Gorączka ludowców4 kwi 2004, 1:00Liderzy PSL usiłują schwytać wiatr w żagle, kokietując Samoobronę i otwarcie romansując z LPR12
  • Playback4 kwi 2004, 1:0013
  • M&M4 kwi 2004, 1:00MÓJ SKRÓT ŚWIADCZY O MNIE13
  • Poczta4 kwi 2004, 1:00List od czytelnika13
  • Z życia koalicji4 kwi 2004, 1:00Ze trzy tygodnie powoływał nową partię Marek Borowski i w końcu powołał. Socjaldemokracja Polska narodziła się w nocy i ma już pierwszy sukces na koncie: nie wstąpił do niej Wiesław Kaczmarek. Nie wstąpił, bo SLD obiecało mu...14
  • Z życia opozycji4 kwi 2004, 1:00Główny specjalista od politycznej nawalanki Jan Maria Rokita poboksował się tym razem z Andrzejem Olechowskim. Panowie pokłócili się o Niceę. Pierwszy uważa, że trzeba twardo, drugi - że miękko. Wspomniano coś o...15
  • Fotoplastykon4 kwi 2004, 1:00Henryk Sawka www.przyssawka.pl16
  • Kompromisowa kapitulacja4 kwi 2004, 1:00Kompromis jest zaprzeczeniem słowa kapitulacja. Jest podstawą kultury politycznej w unii - powiedział Leszek Miller rankiem 26 marca. Myliłby się jednak ten, kto potraktowałby te słowa jako ciąg dalszy wypowiedzi premiera z grudnia ubiegłego roku,...18
  • Mielony z Millera4 kwi 2004, 1:00Zero wzrostu, sto procent podatków i słonina na kartki24
  • Agent non grata4 kwi 2004, 1:00Za uwolnienie szpiega przed sądem mogą stanąć prezydent Kwaśniewski, były premier Cimoszewicz i kilku ministrów jego rządu.26
  • Niewierni wierni4 kwi 2004, 1:00Pod hasłem "To my jesteśmy Kościołem" polscy katolicy zaczynają wypowiadać posłuszeństwo biskupom28
  • Ziemie obiecane4 kwi 2004, 1:00Prawdziwa historia polskich ziem zachodnich32
  • Giełda i wektory4 kwi 2004, 1:00HossaŚwiat Zwolniony zamówiony Donald Trump, amerykański potentat nieruchomości, zamierza zastrzec w biurze patentowym zdanie "You're fired!", czyli "jesteś zwolniony". Trump używa tego zwrotu w reality show...36
  • Fotel z katapultą4 kwi 2004, 1:00Zbigniew Drzymała - Menedżer Roku 200338
  • Drapieżny pingwin4 kwi 2004, 1:00Linuksowcy detronizują Microsoft Bill Gates, najbogatszy człowiek świata, zawsze powtarzał, że każdy może dokonać tego co on. Gdy jego proroctwo zdaje się spełniać, twórca Microsoftu, najpotężniejszego producenta oprogramowania na świecie, nie...42
  • Wojna światów4 kwi 2004, 1:00Rozmowa z Linusem Torvaldsem, twórcą systemu operacyjnego Linux44
  • Wirtualny bazar4 kwi 2004, 1:00Ponad 1,5 mln Polaków buszuje po internetowych sklepach.46
  • Polisa na bank4 kwi 2004, 1:00Ślub PZU i PKO BP, czyli jak przegrać z obcym kapitałem50
  • Załatwione odmownie - Dwie prędkości donikąd4 kwi 2004, 1:00Jeśli nie odpowiemy sobie na pytanie, czego właściwie chcemy od UE, możemy się obudzić z ręką w... drugiej prędkości54
  • Supersam4 kwi 2004, 1:00Ścienny telewizor Kto raz zobaczył film wyświetlany przez domowy rzutnik, temu już nigdy nie spodoba się obraz ze zwykłego telewizora. Oczywiście, jeśli warunki projekcji były wystarczająco dobre, a nie są one wcale łatwe do...58
  • E-Seksfilia4 kwi 2004, 1:00Zdrada w Internecie niczym nie różni się od zdrady w rzeczywistości. Tak Stolica Apostolska zareagowała na masowe uprawianie seksu w sieci, bez cielesnego kontaktu kochanków. - Zmierzamy ku seksualnej samowystarczalności. Seks uprawiany za...60
  • Różowe zagłębie4 kwi 2004, 1:00Seks stał się w Dąbrowie Górniczej ważniejszym przemysłem niż wydobycie węgla64
  • Mister Formuła 14 kwi 2004, 1:00Bernie Ecclestone z wyścigów samochodowych uczynił globalny przemysł zarabiający miliardy66
  • Polska kuchnia żydowska4 kwi 2004, 1:00Izrael jest jak czulent, czyli potrawa składająca się z resztek posiłków z całego tygodnia70
  • Makłowicz do Bikonta, Bikont do Makłowicza - Łyk na apetyt4 kwi 2004, 1:00Wiosna już za pasem i ptactwo kwili radośnie, więc tematy winniśmy podejmować promienne jak pocztówka z Dalmacji. Lecz cóż poradzę, że oblicze mam chmurne niczym niż skandynawski. I optymizmu póki co wykrzesać z siebie nie potrafię. Otóż wczoraj...72
  • Ekran osobisty - Pożegnanie szczura4 kwi 2004, 1:00Politycy powinni w dwuszeregu pomaszerować do kina na "Nigdy w życiu!", by zobaczyć, o czym marzy przynajmniej 1,5 mln wyborców74
  • Papież ze skazą4 kwi 2004, 1:00Pius XII chciał ratować Kościół, przymykając oczy na okrucieństwa Hitlera76
  • Know-how4 kwi 2004, 1:00Motyle dinozaurów Motyle mogły latać już w czasach dinozaurów! Do niedawna badacze uważali, że pierwsze takie owady mogły się pojawić około 40-50 milionów lat temu. Badania znalezionych ostatnio pięciu...80
  • Harfa na moście4 kwi 2004, 1:00Rozwiązania stosowane przy budowie statków kosmicznych wykorzystują konstruktorzy mostów82
  • Pocałunek raka4 kwi 2004, 1:00Zarazki wywołują schizofrenię, depresję i miażdżycę?86
  • Pies z naszego psa4 kwi 2004, 1:0050 tys. dolarów za sklonowanie ulubionego czworonoga88
  • Bez granic4 kwi 2004, 1:00Atomowe rozgrywki Ten okręt jesta w takim stanie, że może w każdej chwili wybuchnąć - rzucił po wizytacji "Piotra Wielkiego" admirał Władimir Kurojedow, naczelny dowódca floty rosyjskiej. "Piotr Wielki" to...90
  • Izrael w stanie Alef4 kwi 2004, 1:00Henryk Szafir z Jerozolimy Przywódca Hamasu szejk Ahmed Jasin już od kilku tygodni był namierzony przez pilotów izraelskich helikopterów Apache, ale premier Ariel Szaron i jego generałowie zwlekali. Dopiero niedawno zamach w porcie w Aszdodzie,...92
  • Wszyscy wrogowie prezydenta4 kwi 2004, 1:00Bush mógł zapobiec atakowi na World Trade Center - oskarża Car Antyterroryzmu.96
  • Imperium dobra4 kwi 2004, 1:00Rozmowa z Condoleezzą Rice, doradcą prezydenta George'a W. Busha ds. bezpieczeństwa narodowego98
  • Czarne dzieci Proroka4 kwi 2004, 1:00Radykalni mułłowie przejmują władzę nad Afrykanami100
  • Urna z sukcesem4 kwi 2004, 1:00Vladimír Meciar i Robert Fico lepperyzują Słowację104
  • Menu4 kwi 2004, 1:00Kraj Beethoven jak Zygmunt III Waza "Kiedyś przeniesiono stolicę z Krakowa do Warszawy, teraz festiwal. Szalenie się z tego cieszę. Zainteresowanie melomanów z zagranicy jest ogromne" - powiedziała Elżbieta Penderecka,...108
  • Tańczący z Abbą4 kwi 2004, 1:00Abba to emocjonalna intensywność, melancholia i mroczny motyw dominacji-uległości między kochankami110
  • Stopy Liz Taylor4 kwi 2004, 1:00Autentyczną psią kupę zjada bohater jednego z filmów Johna Watersa114
  • Nie-ludzka komedia4 kwi 2004, 1:00Polski "Folwark zwierzęcy" ćwierć wieku przed Orwellem napisał Władysław Reymont116
  • Milioner z Antwerpii4 kwi 2004, 1:00Najlepszą inwestycją Lille w ostatnich dziesięcioleciach jest wystawa 170 najwybitniejszych dzieł Rubensa118
  • Sława i chała4 kwi 2004, 1:00Płyty, Komiks, Książki120
  • Organ Ludu4 kwi 2004, 1:00TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 14 (79) Rok wyd. 3 WARSZAWA, poniedziałek 29 marca 2004 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza W nocy z soboty na niedzielę nastąpiło historyczne przyspieszenie - z godziny drugiej od razu na trzecią....121
  • Skibą w mur - Opylić Stalina4 kwi 2004, 1:00Jeśli uda się sprzedać PKiN, będzie można zbudować 8 mostów i kupić 300 tramwajów, a w dodatku Stalin wkurzy się w piekle122