Do widzenia

Do widzenia

Medycyna oferuje nam nowe oczy
Z powodu krótkowzroczności nie mogę zbyt długo pracować przy komputerze i mam kłopoty z uprawianiem mojego ukochanego sportu, narciarstwa - mówi Bronisław Komorowski, poseł Platformy Obywatelskiej. - Od wielu lat noszę okulary, doszłam do 4,5 dioptrii, ale ostatnio wykryto u mnie jaskrę, a w jednym oku także zaćmę - przyznaje pisarka i aktorka Stefania Grodzieńska. Ponad połowa mieszkańców krajów uprzemysłowionych, w tym 46 proc. Polaków, ma wady wzroku. Najpowszechniejsza z nich to krótkowzroczność. Jest to konsekwencją postępu cywilizacyjnego. "Nic nigdy w dziele poznawania nie zastąpi oczu" - pisał Arystoteles prawie dziewiętnaście wieków przed wynalezieniem przez Johannesa Gutenberga maszyny drukarskiej. Wśród Eskimosów i Aborygenów w ciągu pokolenia, gdy nałożono na nich obowiązek chodzenia do szkoły, nauki czytania i pisania, liczba krótkowidzów zwiększyła się z 2 proc. do 45 proc. W Anglii krótkowidzami są (sic!) wszyscy pracownicy laboratoriów, którzy przez osiem godzin dziennie używają mikroskopu. W Polsce korekcji wzroku wymaga już 41 proc. czternastolatków i 49 proc. dziewiętnastolatków.
"Do 2020 r. aż 70 proc. populacji na świecie, czyli 5,3 mld ludzi, będzie wymagało korekcji wad wzroku" - twierdzi prof. Brien Holden, dyrektor Centrum Badań Oczu w Sydney. W Chinach okulary lub soczewki korekcyjne powinno nosić 600 mln osób, czyli prawie połowa ludności! Ponad 10 mln Polaków używa okularów, a prawie milion - soczewek kontaktowych. - Głównym powodem jest posługiwanie się wzrokiem wyłącznie na małą odległość - do czytania lub do pracy przy komputerze - mówi prof. Jerzy Szaflik, krajowy konsultant w dziedzinie okulistyki, szef Kliniki Okulistyki Akademii Medycznej w Warszawie. Marynarze łodzi podwodnych po dłuższym rejsie w zamknięciu niemal zawsze doświadczają krótkowzroczności, która zwykle ustępuje po powrocie na ląd. Takich kłopotów nie mają rybacy pracujący na otwartym morzu.
Badania Ogólnopolskiego Komitetu Kontroli Wzroku wykazały, że krótkowidzem jest już co trzeci licealista. W USA wadę tę wykrywa się u co czwartej osoby, a w Wielkiej Brytanii - u co trzeciej (najczęściej wśród ludzi z wyższym wykształceniem). Najwięcej krótkowidzów jest w Azji, szczególnie na Tajwanie (dotyczy to na przykład 93 proc. dziewcząt w wieku 18 lat). W Singapurze 98 proc. absolwentów medycyny to krótkowidze. Problemem tamtejszych wojsk lotniczych jest zwerbowanie pilotów, którzy nie mają żadnych kłopotów ze wzrokiem.

Od Talmudu do komputera
Pierwsze okulary ze szlifowanymi szkłami pojawiły się w XIII wieku we Włoszech. Używali ich głównie ludzie zajmujący się pisaniem i czytaniem "uczonych ksiąg". Angielski teolog i filozof przyrody Roger Bacon (ok. 1214--1292) po raz pierwszy opisał "szkła do oczu" w "Opus maius" i przesłał to dzieło papieżowi Klemensowi IV. Pisał: "Należy wziąć segment kulisty z kryształu lub szkła, a gdy jego wysokość jest większa niż promień, to wówczas litery i małe przedmioty widać w powiększeniu, kiedy stronę wypukłą zwróci się ku oku. Dlatego jest to dobry instrument dla ludzi starych i takich, którzy słabe oczy mają".
Ludzi z wadami wzroku zaczęło przybywać po wynalezieniu druku pod koniec XV wieku. W czasach oświecenia w niektórych kręgach towarzyskich noszenie okularów uchodziło za oznakę mądrości. W pierwszej połowie XX wieku sądzono, że krótkowzroczność wiąże się z wybitną inteligencją. Krótkowidzów najwięcej było wśród Żydów, którzy od dzieciństwa czytali teksty Talmudu. Na całym świecie wada ta zaczęła się rozpowszechniać po 
II wojnie światowej wraz z rozwojem oświaty. W ostatnich latach - po wprowadzeniu na rynek komputerów osobistych - liczba krótkowidzów gwałtownie się zwiększyła.
Źrenice pracujących przy komputerze zmieniają wielkość nawet kilka tysięcy razy przez kilka godzin. Dla oczu najbardziej uciążliwa jest właśnie konieczność ciągłej akomodacji, czyli dostosowywania wzroku, by ostro widzieć przedmioty znajdujące się w różnej odległości od patrzącego
- monitor, klawiaturę, notatki. Już po kilku miesiącach intensywnej pracy u wielu ludzi wyraźnie pogarsza się ostrość widzenia. Z tego m.in. powodu u co drugiej osoby, najczęściej powyżej 45. roku życia, rozwija się tzw. prezbiopia, jak okuliści określają starczowzroczność (co roku wykrywana jest u 4 mln Amerykanów). "Za 20 lat na starczowzroczność będzie narzekało dwie trzecie populacji powyżej 45. roku życia" - twierdzi prof. Holden.

Epidemia ślepoty
Zmiany cywilizacyjne sprawiły, że gwałtownie zwiększa się liczba niedowidzących i tracących wzrok. Choroby takie jak cukrzyca i schorzenia układu krążenia wywołują nie tylko miażdżycę naczyń krwionośnych i zawały serca, ale też w znacznym stopniu przyczyniają się do rozwoju zaćmy, jaskry i odwarstwienia siatkówki. U co drugiej osoby po 65. roku życia rozwija się przynajmniej jedna choroba oczu powodująca ślepotę - ujawniły dziesięcioletnie obserwacje prowadzone przez specjalistów z Duke University w Durham w Karolinie Północnej. Najczęściej jest to powodujące uszkodzenie siatkówki oka tzw. starcze zwyrodnienie plamki (AMD). Okuliści twierdzą, że ta choroba w ostatnich latach przybiera rozmiary epidemii - cierpi na nią co piąty emeryt.
Główną przyczyną utraty wzroku w średnim wieku jest cukrzyca, na którą choruje ponad 2 mln Polaków. U 80 proc. diabetyków po 10-15 latach rozwija się tzw. retinopatia cukrzycowa - patologiczne zmiany w naczyniach krwionośnych oka powodujące uszkodzenie siatkówki. Coraz częściej wzrok tracą również ludzie młodzi. - Jeszcze kilka lat temu jaskra, powodująca stopniowy zanik nerwu wzrokowego, była wykrywana głównie u pacjentów po 45. roku życia. Teraz coraz częściej chorują osoby trzydziesto-, a nawet dwudziestoletnie - alarmuje prof. Krystyna Czechowicz-Janicka, dyrektor Instytutu Jaskry i Chorób Oka w Warszawie, prezes Polskiego Towarzystwa Profilaktyki Jaskry.
Nie wiadomo, jaka jest geneza tej choroby. Przez wiele lat sądzono, że destrukcję nerwu wzrokowego powoduje przede wszystkim podwyższone ciśnienie śródgałkowe. Z najnowszych badań wynika, że jest ono przyczyną jedynie 20 proc. zachorowań. Jednym z tzw. czynników ryzyka jas-kry jest krótkowzroczność (szczególnie poniżej minus 4 dioptrii) oraz miażdżyca naczyń krwionośnych odżywiających nerw wzrokowy (dlatego cukrzycy, cierpiący na chorobę niedokrwienną serca i zaburzenia lipidów co dwa, trzy lata powinni się poddawać badaniom pola widzenia i stanu nerwu wzrokowego).

Zaćma polskiej okulistyki
- W naszym kraju nie ma programu profilaktyki schorzeń oczu - mówi prof. Ariadna Gierek-Łapińska, kierująca Kliniką Okulistyki Śląskiej Akademii Medycznej w Katowicach. Na jaskrę, nazywaną cichym złodziejem wzroku, choruje 800 tys. Polaków. Aż 80 proc. z nich nie zdaje sobie z tego sprawy, bo choroba na ogół nie wywołuje żadnych objawów. Podobnie jest z cukrzycą, połowa diabetyków nawet nie wie, że ma grożący ślepotą podwyższony poziom cukru we krwi. O powodzeniu leczenia większości chorób oczu decyduje ich wczesne wykrycie - nim pojawią się pierwsze objawy świadczące o nieodwracalnym zniszczeniu siatkówki lub nerwu wzrokowego.
W ostatnich trzech latach liczba operacji wykonywanych z powodu niebolesnego zmętnienia soczewki oka wzrosła w 150 ośrodkach w kraju z 45 tys. do 80 tys. rocznie. - Potrzeby są jednak znacznie większe - co roku powinno się przeprowadzać 120 tys. - 150 tys. zabiegów
- mówi prof. Jerzy Szaflik. W wielu klinikach na zabieg refundowany przez NFZ trzeba czekać ponad rok. Najskuteczniejszą metodą leczenia tzw. wysiękowej postaci zwyrodnienia plamki (AMD) jest terapia fotodynamiczna (do krwiobiegu wstrzykuje się barwnik światłoczuły, który po naświetleniu laserem uwalnia tlen niszczący nieprawidłowe naczynia krwionośne). W Polsce co roku poddaje się temu zabiegowi jedynie kilkaset pacjentów, płacących za usługę po 8 tys. zł.

Dzięki komórkom stała się jasność
Nowe metody leczenia pozwalają odzyskać zdolność widzenia ludziom, którym jeszcze niedawno okuliści nie dawali na to żadnych szans. 43-letni Mike May z Kalifornii odzyskał wzrok 40 lat po wypadku, w którym stracił lewe oko, a w prawej gałce doszło do zniszczenia rogówki. Przed operacją potrafił jedynie odróżniać światło od ciemności. Po wszczepieniu pobranych od dawcy komórek macierzystych rogówki i rąbka rogówki rozpoznaje kolory i kształty, a także dostrzega ruch przedmiotów! W ten sposób będzie można przywrócić wzrok setkom tysięcy ludzi - twierdzą specjaliści z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego, którzy przeprowadzili operację.
Prof. Ivan Schwab z Uniwersytetu Kalifornijskiego dzięki przeszczepom komórek poprawił zdolność widzenia 11 spośród 15 pacjentów z poważnymi uszkodzeniami rogówki. Prof. Ray Jui-Fang Tsai z Tajpej dokonał tego u 60 spośród 90 chorych. Niektórzy z nich przed operacją dostrzegali ruch palca lub ręki jedynie z odległości 40 cm. Po zabiegu widzą na tyle dobrze, że mogą prowadzić samochód. U innych wzrok poprawił się do tego stopnia, że mogą się samodzielnie poruszać, posługiwać komputerem i czytać (co wcześniej udawało się im jedynie przy użyciu silnego szkła powiększającego). - Skuteczność tej metody zależy od właściwego dobrania komórek. Pobiera się je ze zdrowego oka pacjenta lub od osoby z nim spokrewnionej - mówi prof. Ariadna Gierek-Łapińska. Poprawa widzenia jest tym większa, im krótszy jest poprzedzający operację okres bycia niewidomym (zdolność postrzegania zależy głównie od umiejętności rozpoznawania rejestrowanych obrazów przez mózg, a nie tylko od sprawności oka).

Żel jasnowidzenia
Wkrótce będą dostępne leki nowej generacji, takie jak squalamina amerykańskiej firmy Genaera, blokujące w oku powstawanie nieprawidłowych naczyń krwionośnych. "To pierwsze preparaty, który nie tylko hamują postęp AMD, ale u niektórych chorych mogą nawet poprawić zdolność widzenia" - twierdzi prof. Steven Schwartz z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles. - Do leczenia niektórych schorzeń oczu będzie wykorzystywana terapia genowa - mówi prof. Jerzy Szaflik. Pierwsze zabiegi tego rodzaju w leczeniu zwyrodnienia plamki żółtej (części siatkówki odpowiedzialnej za ostrość widzenia) przed kilkoma tygodniami przeprowadził prof. Timothy Stout z Oregon University w Portland. Amerykański oftalmolog wstrzyknął kilku pacjentom gen kodujący białko nabłonka barwnikowego (PEDF), regulujące tworzenie naczyń krwionośnych, których nie kontrolowany wzrost powoduje nieodwracalne uszkodzenia siatkówki. Wzrost stężenia tego białka - twierdzi uczony - powinien zahamować proces degeneracji plamki.
Niebawem pojawią się nowe metody korekcji wzroku. "Od kilku lat prowadzone są badania nad soczewkami mającymi hamować pogłębianie się krótkowzroczności u dzieci" - mówi prof. Brien Holden. U osób z prezbiopią już w przyszłym roku będzie można stosować polimerowy żel (wprowadzany do oka), opracowany przez prof. Arthura Ho z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii w Australii. Zabieg jest bezbolesny, ma trwać jedynie 15 minut i pozwoli chorym czytać bez okularów. Jedno już nie ulega wątpliwości - współczesna medycyna oferuje nam nowe oczy.


Najgroźniejsze i najczęściej diagnozowane choroby oczu

Zaćma (katarakta)
Zmętnienie soczewki oka rozwija się przez wiele lat i na ogół jest nieodwracalne. Leczenie farmakologiczne jedynie u niektórych osób na pewien czas hamuje postęp choroby. Katarakta najczęściej powstaje wraz ze starzeniem się organizmu (tzw. zaćma starcza), ale jej powodem mogą być też urazy mechaniczne, chemikalia, a także inne choroby oczu. Zaćmę należy operować jak najwcześniej, gdyż mniejsze jest wtedy ryzyko powikłań. Zabieg polega na 
wszczepieniu sztucznej soczewki, w 90 proc. wypadków przywraca to wzrok do tego stopnia, że nawet kierowcy mogą powrócić do wykonywania zawodu.

Odwarstwienie siatkówki oka
Odwarstwienie siatkówki następuje na skutek urazów lub schorzeń powodujących wylewy krwi wewnątrz oka. Najczęściej chorują cukrzycy, cierpiący na schorzenia naczyniowe, takie jak miażdżyca i nadciśnienie tętnicze krwi, a także ludzie z dużą krótkowzrocznością (powyżej minus 8 dioptrii), u których dochodzi do rozdęcia gałki ocznej.

Jaskra
Przyczyną choroby jest destrukcja nerwu wzrokowego, który przypomina kabel elektryczny zawierający wiązkę przewodów - choroba niszczy kolejne włókna, powodując stopniowe, czasami gwałtowne zawężenie pola widzenia (chory wpada na przedmioty, nie zdając sobie sprawy, że to skutek ubytków w polu widzenia). Uszkodzenia nerwu wzrokowego są nieodwracalne. Najbardziej zagrożeni jaskrą są ludzie, których bliscy na nią chorowali. - Osobom nie mającym w rodzinie chorych na jaskrę zalecamy, by badały się raz na dwa, trzy lata - mówi prof. Krystyna Czechowicz-Janicka z Warszawy. Dotyczy to głównie ludzi po 35. roku życia, cierpiących na miażdżycę, tych, którzy mają zbyt wysoki poziom cholesterolu we krwi, objawy naczyniowo-skurczowe (zimne stopy i dłonie), niskie ciśnienie tętnicze, są krótkowidzami, a na dodatek chorują na cukrzycę i często mają migreny. Najbardziej niebezpieczna jest ostra postać jaskry, gdyż w ciągu kilku dni może doprowadzić do utraty wzroku. Objawia się gwałtownymi bólami głowy i oka, nudnościami oraz wymiotami.

Starcze zwyrodnienie plamki
Są dwie postacie związanego z wiekiem zwyrodnienia plamki, tzw. sucha i wysiękowa - mówi prof. Ariadna Gierek-Łapińska z Katowic. Postać sucha stanowi 90 proc. przypadków, rozwija się powoli i zwykle nie doprowadza do ślepoty (można ją leczyć zastrzykami odżywiającymi siatkówkę). Najbardziej niebezpieczny jest uszkadzający siatkówkę nieprawidłowy rozrost naczyń krwionośnych. Może on doprowadzić do utraty wzroku w ciągu kilku tygodni (pierwszym objawem bywa zniekształcenie obrazu widzianego jednym okiem). Tego rodzaju patologiczne zmiany można wykryć prostym testem Amslera (polega on na wpatrywaniu się w punkt na pokratkowanej kartce i sprawdzaniu, czy linie się nie wykrzywiają).

 


Błąd okulistów
Do pogłębienia wady wzroku u krótkowidzów i narażenia ich na ślepotę przyczynili się okuliści, którzy przez kilka ostatnich dziesięcioleci zapisywali dzieciom i dorosłym zbyt słabe okulary" - uważa prof. Daniel O'Leary z Uniwersytetu Cambridge w Anglii. Lekarze byli przekonani, że należy tak postępować, gdyż obraz postrzeganych z bliska przedmiotów jest niekorzystnie ogniskowany poza siatkówką. Okazało się jednak, że jest odwrotnie. To zbyt słabe okulary nie ogniskują precyzyjnie na siatkówce obrazów, co sprawia, że gałka oczna szybciej się wydłuża, a wada wzroku się pogłębia! Grozi to poważnymi schorzeniami, takimi jak jaskra i uszkodzenie siatkówki - sugerują wyniki badań prof. O'Leary'ego (opublikowane w piśmie "Vision Research"). Krótkowzroczność najszybciej postępuje u ludzi nie korygujących wzroku choćby za pomocą zbyt słabych okularów.
Okładka tygodnika WPROST: 40/2003
Więcej możesz przeczytać w 40/2003 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 40/2003 (1088)

  • Wprost od czytelników 5 paź 2003, 1:00 Pruski targ Pruska Biblioteka Państwowa, a ściśle jej część zmagazynowana przez władze hitlerowskie w krzeszowskim klasztorze i odnaleziona w 1945 r. przez upoważnionego do prowadzenia poszukiwań dr. Stanisława Sierotwińskiego nie od... 3
  • Na stronie - Żart 5 paź 2003, 1:00 Największymi jajcarzami Europy jesteśmy my, Polacy. 3
  • Peryskop 5 paź 2003, 1:00 Tolerancja.pl Na czym polega propaganda nienawiści od Goebbelsa do bin Ladena? Jak przeciwdziałać ksenofobii i rasizmowi? Jak zmienił się świat po 11 września? - takie pytania stawiano podczas międzynarodowej konferencji Tolerancja.pl. w... 8
  • Dossier 5 paź 2003, 1:00 Jerzy HAUSNER wicepremier, minister gospodarki i pracy "Musimy obudzić się z letargu, działać, podejmować decyzje, choć mogą to być decyzje trudne. Ale nie ma teraz łatwych decyzji" Na posiedzeniu Rady Krajowej SLD Tomasz... 9
  • Poczta 5 paź 2003, 1:00 Oświadczenie Oświadczam, że komentując na łamach "Życia Warszawy" (w artykule "Błędy ściśle tajne" z 19 marca 2002 r.) publikację "Wprost" pt. "Katastrofa w Tampie", nie zamierzałem naruszyć... 11
  • Kadry 5 paź 2003, 1:00 11
  • M&M 5 paź 2003, 1:00   WARIANT ŚLĄSKI Gdy trzeba zamiast kopalń zamykać złodziei, zamknijmy ich w kopalniach... Z tego da się skleić paradoks, co by w świecie równych sobie nie miał: żeby partia rządząca zeszła do podziemia. 12
  • Najlepsi w służbie zdrowia 5 paź 2003, 1:00 Choć służba zdrowia znajduje się w stanie śmierci klinicznej, są symptomy ozdrowienia. 12
  • Playback 5 paź 2003, 1:00 12
  • Z życia koalicji 5 paź 2003, 1:00 Twórców fantasy przybywa. Ostatnio zorganizowali nawet w Warszawie zlot, na którym wystąpił jeden z głośniejszych ostatnio autorów baśni Leszek Miller. Ogłosił on, że rząd SLD pod jego światłym przewodem... 14
  • Z życia opozycji 5 paź 2003, 1:00 Paweł Smoleński umieścił nas w "Gazecie Wyborczej" w poczcie oprawców Wujców. Tak, przyznajemy się, to my, Mazurek i Zalewski, wespół w zespół zabranialiśmy Pawełkowi Wujcowi w latach 70. trzymać... 15
  • Fotoplastykon 5 paź 2003, 1:00 16
  • Kłamstwo medyczne 5 paź 2003, 1:00 Bezpłatnej służby zdrowia nie było, nie ma i nie będzie! 18
  • Lek na kasę 5 paź 2003, 1:00 Tabletki przeczyszczające kasę szpitali wyprodukuje niedługo SLD 24
  • Łagodny drapieżnik 5 paź 2003, 1:00 Czy Oleksy musi zniszczyć Millera, żeby zająć jego miejsce? 28
  • Straż graniczna gangsterów 5 paź 2003, 1:00 Kolejki na granicach są po to, aby skorumpowani celnicy przepuszczali kontrabandę. 32
  • Nałęcz - Los Grabskiego 5 paź 2003, 1:00 Śmiałe reformy przysporzyły Grabskiemu więcej wrogów niż zwolenników 34
  • Zawracanie gitary - Prawo dla zaradnych 5 paź 2003, 1:00 Teraz każdy może dopisać do dowolnego projektu ustawy dowolne słowa 34
  • Giełda i wektory 5 paź 2003, 1:00 Hossa Świat Rozkułaczają miasta Władze Kijowa rozpoczęły walkę z mieszkańcami hodującymi świnie na balkonach i krowy na podwórkach przed blokami. Sąsiedzi hodowców skarżą się na nieprzyjemne zapachy, a weterynarze... 36
  • Good bye, Jackowo! 5 paź 2003, 1:00 Spełniony Polish dream w Chicago 38
  • Prawem wytrycha 5 paź 2003, 1:00 Polskim ustawodawcom najlepiej wychodzi produkowanie furtek ustawowych 44
  • Koreański przypływ 5 paź 2003, 1:00 Umiera Daewoo, niech żyją Hyundai, Samsung i LG? 48
  • Lichwiarz z niszy 5 paź 2003, 1:00 Provident uszczęśliwia Polaków, obdzierając ich ze skóry! 52
  • Agent biznesmen 5 paź 2003, 1:00 Wywiad skarbowy, czyli polityczna policja podatkowa 53
  • Dekada Gatesa 5 paź 2003, 1:00 Właściciel Microsoftu dziesiąty rok z kolei przewodzi na liście najbogatszych Amerykanów, czyli obywateli globu 54
  • Załatwione odmownie - Kto zniszczył Trzeci Świat? 5 paź 2003, 1:00 Klęski trzecioświatowego socjalizmu są tak oczywiste jak sukces Hongkongu, Tajwanu czy Singapuru 56
  • Supersam 5 paź 2003, 1:00 Cytrynka Zaprezentowany na salonie motoryzacyjnym we Frankfurcie citroe¨n C2 nie rozczarował wielbicieli tej marki, którzy już od dawna czekali na następcę wysłużonego modelu saxo. Najmniejsza z oferowanych obecnie... 58
  • Agenci prowincji 5 paź 2003, 1:00 Regionalne lobby w Warszawie mogą więcej niż oficjalne władze 60
  • Wyrok za starość 5 paź 2003, 1:00 Odsuwamy się od starców, bo boimy się samotności i śmierci 64
  • Samoobrona kobiet 5 paź 2003, 1:00 Już 10 tysięcy Polek nauczyło się bronić przed przestępcami podczas akcji "Kobieta bezpieczna" 66
  • Makłowicz do Bikonta, Bikont do Makłowicza 5 paź 2003, 1:00 Piotrusiu! Gdy jesień ciepła, pięknie jest włóczyć się godzinami wśród straganów i pieścić wzrokiem pękate, żółciutkie dynie, bakłażany sinobrzuche, gruszki pękate, pomidory nabrzmiałe. 68
  • Ekran osobisty - Upadłe Lwy 5 paź 2003, 1:00 Starzy mistrzowie filmu utracili autorytet, średnie pokolenie reżyserów źle znosi młodszych, młodzi nie cierpią się nawzajem 69
  • Reformator z karabinem 5 paź 2003, 1:00 Allende importował socjalizm z Kuby, Pinochet skorzystał z wzorców amerykańskich 70
  • Know-how 5 paź 2003, 1:00 Muzyka duchów Dźwięki o bardzo niskiej częstotliwości, choć nie są słyszane przez ludzi, mogą wpływać na ich psychikę. Dowiódł tego niezwykły eksperyment przeprowadzony podczas Tygodnia Nauki Brytyjskiej. Siedemset... 74
  • Do widzenia 5 paź 2003, 1:00 Medycyna oferuje nam nowe oczy 76
  • Ja, czyli my 5 paź 2003, 1:00 Kiedy i dlaczego stajemy się kimś zupełnie innym? 82
  • Eliksir horroru 5 paź 2003, 1:00 Hormony młodości mogą wywołać raka! 84
  • Grzech księdza 5 paź 2003, 1:00 "Męczennik lekarzy" - polemika 86
  • Licencja na zapijanie 5 paź 2003, 1:00 Odtrutka na kaca wynaleziona przez KGB podbija Hollywood 87
  • Bez granic 5 paź 2003, 1:00 ZŁoŚĆ Ziemi Kilka dni po tym, jak ucichł największy w tym roku huragan "Isabel", doszło do kolejnego kataklizmu. Ponad 400 osób zostało rannych, a dwie zginęły podczas najsilniejszego w tym roku trzęsienia ziemi,... 88
  • Gra wstępna 5 paź 2003, 1:00 Jeśli mamy mieć do wyboru Niceę albo śmierć, wybierzmy życie 90
  • Korzenie zdrowego rozsądku 5 paź 2003, 1:00 Rozmowa z Franco Frattinim, ministrem spraw zagranicznych Włoch 92
  • Weto dla weta 5 paź 2003, 1:00 Przyszła konstytucja europejska będzie wymagała jeszcze wielu dyskusji i negocjacji. 94
  • Referendum albo nic 5 paź 2003, 1:00 Projekt konstytucji europejskiej stawia przed Polakami dwa zasadnicze pytania: czy zaakceptować przedstawioną propozycję i w jaki sposób ją zaaprobować lub odrzucić. 94
  • Nicea u wagi 5 paź 2003, 1:00 Jacek Saryusz-Wolski - Negocjator układu stowarzyszeniowego Polski z Unią Europejską, były sekretarz Komitetu Integracji Europejskiej, ekspert Platformy Obywatelskiej 95
  • Demokracja kałasznikowa 5 paź 2003, 1:00 Tylko Ameryka może zapanować nad irackim nie-rządem 96
  • Saper Scheffer 5 paź 2003, 1:00 Nowy szef NATO będzie musiał zbudować most między Paryżem, Berlinem a Waszyngtonem 98
  • Kości na pustyni 5 paź 2003, 1:00 Miasto zbrodni: śledztwo "Wprost" i TVN w Meksyku 102
  • Menu 5 paź 2003, 1:00 KRAJ Historia na wybiegu Moda to często zaprzeczenie praktyczności - tę starą prawdę potwierdzają dwie wielkie wystawy poświęcone sztuce ubioru zorganizowane przez muzea narodowe w Krakowie i w Warszawie. Podwawelska ekspozycja "Za... 106
  • Witajcie w życiu 5 paź 2003, 1:00 Tylko w Polsce filmy dokumentalne ogląda piętnastoprocentowa widownia 108
  • Mowa nóg 5 paź 2003, 1:00 Sabat Małgorzaty Potockiej to współczesna wersja przedwojennych kabaretów Zielony Balonik i Qui pro Quo 111
  • Milan bez ziemi 5 paź 2003, 1:00 Kundera to jedyny pisarz z naszej części Europy, który wyszedł poza rodzime piekiełko 112
  • Kino Tomasza Raczka 5 paź 2003, 1:00 Pająk - ***** Reżyseria: David Cronenberg W rolach głównych: Ralph Fiennes, Miranda Richardson Francja/Kanada/Wielka Brytania 2003 Podróż po umyśle schizofrenika. Tytułowy "Pająk" to kilkunastoletni chłopiec. Tak... 113
  • Klątwa Hitlera 5 paź 2003, 1:00 Wystawiony przez Ewę Michnik "Pierścień Nibelunga" to największe w tym roku plenerowe przedstawienie na świecie 114
  • Płyty Kuby Wojewódzkiego 5 paź 2003, 1:00 SEAL Seal IV - **** Prawdziwe nazwisko to Sealhenry Samuel. Prawdziwy pseudonim - Seal. Po pięciu latach przerwy i przehandlowaniu 12 milionów płyt powraca, by czarować nas czarną magią swych piosenek z tradycją, ale i... 115
  • Szkiełko w oku - Bóg zapłać 5 paź 2003, 1:00 "Danuta Hojarska w więzieniu!" Zachęcony tym tytułem wgłębiłem się w treść artykułu poczytnego czasopisma. 116
  • Organ Ludu 5 paź 2003, 1:00 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 40 (53) Rok wyd. 2 WARSZAWA, poniedziałek 29 września 2003 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza "Organ Ludu" ma już rok! Rok temu - 23 września - ukazał się pierwszy numer "Organu... 117
  • Skibą w mur - Niesmaczna historia świata 5 paź 2003, 1:00 Erika Steinbach w czarnym mundurze gestapo wygląda bardziej seksownie niż nasza wychudzona Marusia z "Czterech pancernych" 118

ZKDP - Nakład kontrolowany