Gdzie jest Rafael?

Gdzie jest Rafael?

W Polsce może się znajdować wiele cennych dzieł sztuki uznanych za zrabowane przez Niemców lub Rosjan.
Zaginione płótno Jana Matejki "Bolesław Chrobry ze Świętopełkiem przy Złotej Bramie w Kijowie" istnieje i znajduje się w Polsce. Obraz został namalowany na zamówienie księcia Heliodora Czetwertyńskiego w 1884 r. Potomkowie księcia przechowywali go w rodzinnym majątku na Podolu, a potem w Krakowie. Obraz zaginął podczas II wojny światowej - w katalogu strat wojennych wydanym przez Ministerstwo Kultury figuruje pod numerem 244. Teraz chodzi o to, żeby jedno z polskich muzeów miało prawo pierwokupu dzieła. Placówka nie ujawnia na razie, że ma do niego dostęp, bo sprawdza, jakie były jego losy od czasu, gdy zaginął podczas wojny.
Obraz Matejki jest jednym z zaginionych dzieł sztuki, które w ostatnim czasie pojawiają się na aukcjach bądź do których posiadania przyznają się kolekcjonerzy. Zdobyte przez nas informacje dowodzą, że co najmniej kilkadziesiąt wybitnych dzieł, oficjalnie uznanych za zrabowane czy wręcz zniszczone w czasie II wojny światowej, istnieje i znajduje się w Polsce. Część z nich pojawi się na aukcjach, bo w Polsce można je sprzedać najdrożej. Waldemar Poboży, właściciel galerii Senatorska III, już wiele lat temu słyszał o wybitnych pracach nie tylko polskich, ale i obcych malarzy (na przykład Rembrandta czy Cézanne'a), które należą do prywatnych kolekcjonerów. Tyle że nikt przy zdrowych zmysłach przy obecnym stanie prawnym nie przyzna się do ich posiadania.

Zrabowane czy ukryte?
Podczas powstania warszawskiego wiele cennych obrazów zostało wywiezionych do podwarszawskich miejscowości, m.in. do Milanówka. I wiele z nich przetrwało wojnę. Ustaliliśmy, że tak było na przykład z płótnami "Spotkanie" Tadeusza Pruszkowskiego oraz "Efemerydy" Kazimierza Stabrowskiego. Najprawdopodobniej ocalała też znaczna część przedwojennej kolekcji Maksymiliana Oderfelda, która została uznana za zniszczoną podczas wojny. Niedawno na aukcji pojawiło się na przykład płótno Józefa Pankiewicza "Ulica w Madrycie", pochodzące właśnie z tej kolekcji.
Wojciech Fangor, mając piętnaście lat, namalował autoportret - dzieło wyjątkowo dojrzałe warsztatowo. Obraz zaginął podczas wojny. W latach 50. Fangorowi zaproponowano wykupienie obrazu. Niestety, w drodze na umówione miejsce Fangor zgubił adres i kontrahent nie odezwał się ponownie. Niedawno znalazł się nowy kontrahent, chcący wymienić autoportret Fangora na inny jego obraz. Żyjący w USA sędziwy artysta zgodził się na wymianę.
W lutym 2003 r. prywatnemu nabywcy sprzedano pastelę "Główka dziecka" Stanisława Wyspiańskiego, należącą niegdyś do kolekcji warszawskiej Zachęty. Praca była uważana za zaginioną - w spisie strat wojennych figuruje pod numerem 390. Niedawno w Polskim Domu Aukcyjnym Sztuka wystawiono na sprzedaż obraz Aleksandra Gierymskiego "Chłopiec niosący snop" - także rzekomo zaginiony.

Abolicja dla paserów
Muzealnicy, właściciele galerii oraz antykwariusze twierdzą, że dzieła, które ocalały, a wciąż są uznawane za zaginione, nie wypłyną w większej liczbie, jeśli nie ogłosi się czegoś w rodzaju abolicji dla obecnych właścicieli, czyli w jakimś sensie paserów. Prawo pierwokupu tych dzieł mogłyby mieć muzea. Dzięki abolicji wiele cennych dzieł zostałoby na nowo odkrytych dla polskiej kultury. Zaginione obrazy będą się zresztą pojawiać na aukcjach mimo nieogłoszenia abolicji - może z wyjątkiem tych najgłośniejszych. Po pierwsze dlatego, że obecnym właścicielom trzeba udowodnić, iż wstawiając obraz na aukcję, ukradli go lub działali w złej wierze, a to jest bardzo trudne. Po drugie, dotychczas muzea narodowe nie wygrały ani jednego procesu o zwrot należących kiedyś do nich dzieł, które znalazły się w rękach prywatnych, co oznacza, że de facto uznano prawo do nich nowych właścicieli. Od zakończenia wojny upłynęło już prawie 60 lat, większość świadków tamtych wydarzeń nie żyje. Ustalenie okoliczności, w jakich dzieła sztuki przechodziły z rąk do rąk, graniczy więc obecnie z cudem.
Dlaczego wiele dzieł uznanych za zrabowane bądź zniszczone zostało w Polsce? Przede wszystkim dlatego, że podczas wojny często ratowały one życie swoim właścicielom, głównie polskim obywatelom pochodzenia żydowskiego. Używano ich zamiast pieniędzy i najczęściej nie trafiały do Niemców, lecz do polskich pośredników. Obrazy przejmowali także tzw. szmalcownicy - w zamian za to, że nie informowali Niemców o ukrywających się Żydach.

Rafael w Polsce?
W latach 1939-1945 straciliśmy połowę obiektów, które były w naszym posiadaniu przed wybuchem II wojny światowej. Są wśród nich obrazy Rafaela, Bruegla, van Dycka i Velázque-za. Pełnego katalogu zrabowanych dzieł sztuki jednak nie mamy. Podjęte po wojnie prace zespołu prof. Stanisława Tomkiewicza zablokowano, gdyż ówczesne władze obawiały się, że sporo zaginionych obiektów zrabowali Sowieci.
Katalog zaginionych podczas wojny zabytków zaczęto ponownie tworzyć w 1992 r. Do dziś udało się zebrać dokumentację ponad 50 tysięcy z nich. W wypadku publicznych kolekcji nie było to trudne. O tym, co naprawdę zrabowano z polskich dworów, pałaców, kościołów i klasztorów, możemy się nigdy nie dowiedzieć.
Mamy coraz więcej dowodów na to, że nie wszystkie zrabowane dzieła sztuki trafiły w ręce Niemców i Rosjan. Pałace i dwory były pod koniec wojny i po jej zakończeniu grabione również przez chłopów. Po wojnie wielu handlarzy jeździło po wsiach znajdujących się w pobliżu dworów i pałaców i skupowali zrabowane dzieła sztuki. W latach 60. w Warszawie pojawiał się niejaki Mazur, na stale mieszkający w Szczecinie. W swoim domu miał on setki obrazów, w tym wiele cennych, kupionych od osób, które ukradły je z pałaców czy dworów. Mazur nie bardzo znał się na sztuce, więc sprzedawał te płótna za drobny odsetek ich wartości. Antykwariusze są pewni, że przez ręce Mazura przeszło wiele obrazów uznanych za zaginione bądź zrabowane przez Niemców.
Niemcy zrabowali w Polsce ponad 52 tys. dzieł sztuki. Prof. Jan Pruszyński, specjalista w dziedzinie prawnej ochrony polskiego dziedzictwa kulturalnego, szacuje nasze straty w kulturze na 30 mld dolarów. Odzyskiwanie ich jest praktycznie niemożliwe, gdyż nasi zachodni sąsiedzi domagają się dokładnej dokumentacji i przedstawienia jednoznacznych dowodów, że poszukiwane dzieła znajdują się na ich terytorium. Tych warunków często nie jesteśmy w stanie spełnić. Listę zaginionych dzieł otwiera "Portret młodzieńca" Rafaela - w Muzeum Czartoryskich w Krakowie czekają na niego puste ramy. Możliwe, że to arcydzieło znajduje się w Polsce, lecz jego obecny właściciel nie ma odwagi się do tego przyznać. Gdyby w naszym kraju właściciele dzieł wywiezionych rzekomo przez Niemców i Rosjan mogli skorzystać z abolicji, dowiedzielibyśmy się, co naprawdę zrabowano.
Okładka tygodnika WPROST: 24/2004
Więcej możesz przeczytać w 24/2004 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 24/2004 (1124)

  • Postępaki 13 cze 2004 Postępowcy psują rynek, by wprowadzić protezy rynku 5
  • Wprost od czytelników 13 cze 2004 Listy od czytelników 5
  • Skaner 13 cze 2004 AMERYKA REAGANA "Gdy Pan wezwie mnie do siebie - kiedykolwiek miałoby to być - odejdę z wielką miłością dla tego kraju i wieczną, optymistyczną wiarą w jego przyszłość" Ronald Reagan, 5 listopada 1994 Smutnym dniem dla... 8
  • Sawka 13 cze 2004 10
  • Kadry 13 cze 2004 11
  • Licznik 13 cze 2004 0 złotych płacą za audycje wyborcze w radiu i TV komitety wyborcze, które zarejestrowały swoje listy co najmniej w dziewięciu okręgach 9 komisji wyborczych znajduje się na statkach 14 komitetów zarejestrowało swoje listy w... 11
  • Playback 13 cze 2004 13
  • O OPŁATACH ZA LECZENIE 13 cze 2004 Felieton Marka Majewskiego 13
  • Poczta 13 cze 2004 Książka na twardo Chcę podziękować za felieton Tomasza Raczka "Książka na twardo" (nr 22). Po raz pierwszy ktoś zebrał i przedstawił moje przekonania dotyczące książek, ich wyglądu i sposobu "używania".... 13
  • Z życia koalicji 13 cze 2004 Mylili się ci, którzy myśleli, że w konkursach w Telewizji Białoruskiej oddział w Warszawie obowiązuje kryterium polityczne. Otóż, na pięciu szefów oddziałów terenowych trzech wybranych to Nowaki, z czego dwa... 16
  • Z życia opozycji 13 cze 2004   W Sejmie przechadzał się - jak to ma w zwyczaju - dyrektor biblioteki warszawskiej Michał Strąk. Odwiedził klub PSL, pospacerował korytarzami z posłem Kuźmiukiem, pewno wpadł do Wojciechowskiego. Aż dziw, że nie odwiedził... 17
  • Fotoplastykon 13 cze 2004 Henryk Sawka www.przyssawka.pl 18
  • Lawina Rywina 13 cze 2004 Do obalenia postkomunizmu potrzeba większej energii, wiary i determinacji niż do obalenia komunizmu 20
  • Zerminator 13 cze 2004 To będzie najważniejsze zero w moim życiu: jak w powiedzeniu od zera do bohatera. Wyzeruję nim wszystkich swoich przeciwników - miał powiedzieć Zbigniew Ziobro, kiedy Leszek Miller nazwał go zerem. 23
  • Zemsta Wieczerzaka 13 cze 2004 Polowanie z nagonką na swoich nielojalnych kompanów rozpoczął były prezes PZU Życie 26
  • Ruch Oporu Obywatelskiego 13 cze 2004 Jak obalić lokalnego tyrana - poradnik konspiratora. 28
  • ZUS fiction 13 cze 2004 Pół miliona złotych z naszych składek wydał ZUS na nikomu niepotrzebną imprezę - śledztwo TVN i "Wprost". 32
  • Polska fatamorgana 13 cze 2004 Dlaczego Polacy idealizują PRL? 34
  • Rząd rżnie głupa 13 cze 2004 Zdanie "Rząd rżnie głupa" najtrafniej oddaje klimat ostatnich 15 lat - uznali uczestnicy głosowania Wprost Online. Słowa te wypowiedział kiedyś Janusz Korwin-Mikke, założyciel Unii Polityki Realnej. To i inne głośne... 36
  • Nałęcz - We własnych sidłach 13 cze 2004 Dołki, które pod innymi kopie SLD, mogą się okazać grobem dla samego sojuszu 36
  • Giełda 13 cze 2004 HossaŚwiat Paragraf na szejka Senat USA pracuje nad ustawą, która pozwoli na postawienie rządów krajów należących do kartelu producentów ropy naftowej OPEC przed amerykańskim sądem. Jeżeli plan się powiedzie,... 38
  • Inwestycja w skansen 13 cze 2004 Dopłaty unijne przeniosą polskie rolnictwo w XIX wiek 40
  • Złoty na celowniku 13 cze 2004 Pół miliarda dolarów wystarczy spekulantom, żeby puścić nas z torbami 44
  • Kod biznesu 13 cze 2004 Tag w handlu? Tak! 47
  • Saper Ameryki 13 cze 2004 Prezydenci USA się zmieniają, Alan Greenspan trwa 50
  • Hamburger a sprawa polska 13 cze 2004 Jedzenie to przyjemność odzyskana po latach upokorzeń w "punktach zbiorowego żywienia 54
  • Supersam 13 cze 2004 Odporna i szybka TDK jako pierwsza firma wprowadziła na polski rynek nośniki DVD umożliwiające zapis z prędkością 8x. Nowe media współpracują ze wszystkimi nagrywarkami DVD-R/RW. Specjalna wersja płyt ScratchProof jest... 56
  • Dyktatura równości 13 cze 2004 Gejowi rękę podam, przed kamerą się pokażę, ale tyłem do niego nie stanę - żartuje jeden z liderów lewicy. Rozmowom o prawach homoseksualistów towarzyszą uśmieszki, porozumiewawcze spojrzenia i lekceważące machanie ręką. Niesłusznie. Lesbijki i geje robią wszystko, by śmiech... 58
  • Czempionat statystów 13 cze 2004 Mistrzostwa Europy albo znikną, albo będą czymś w rodzaju drugorzędnego turnieju olimpijskiego 66
  • Tajne miasto 13 cze 2004 Czy Nan Madol jest częścią zaginionego kontynentu Mu? 70
  • Makłowicz do Bikonta, Bikont do Makłowicza - Zielone ucztowanie 13 cze 2004 Wróciłem właśnie z Norymbergi. Reprezentowaliśmy tam podczas dorocznego święta, zwanego Blaue Nacht, miasto Kraków i uczyniliśmy to godnie, bowiem Jorgos Skolias i Bronek Duży dali fenomenalny koncert na głos i puzon, a i mnie udało się zrobić zrazy z polędwicy wołowej z... 72
  • Ekran osobisty - Muzyczna jemioła 13 cze 2004 Teledyski stały się zjawiskiem samoistnym, nie służącym muzyce, lecz na niej pasożytującym 73
  • Polski D-Day 13 cze 2004 Historia zapomniała o naszym udziale w największym zwycięstwie w dziejach świata 74
  • Know-how 13 cze 2004 We wtorek 8 czerwca czarna tarcza Wenus będzie widoczna na tle Słońca. "Przejście" Wenus po tarczy słonecznej to bardzo rzadkie zjawisko. Tym razem potrwa około sześciu godzin i będzie najlepiej widoczna w Europie, Afryce i Azji.... 77
  • Biotechnologia talerza 13 cze 2004 Larum, jakie dziś podnoszą na Starym Kontynencie przeciwnicy żywności ze zmienionym DNA - w związku z niedawną decyzją Komisji Europejskiej dopuszczającą komercyjną uprawę zmodyfikowanej genetycznie kukurydzy (Bruksela w tym miesiącu rozpatrzy dwa wnioski o dopuszczenie do... 78
  • Krzesiwo pradziadów 13 cze 2004 Odkryto najstarsze ogniska praczłowieka 82
  • Bez granic 13 cze 2004 Miss podatników "Kiedy ogłosili, że wygrałam, było to dla mnie jak hiperwentylacja. Wszyscy krzyczeli i klaskali, sędziowie machali, dziewczyny za mną płakały. To było oczyszczające" - opowiadała zaraz po wyborze na... 84
  • Transatlantyk Bush 13 cze 2004 500 mld USD wypełnia ocean uprzedzeń dzielących UE i Amerykę 86
  • Fotodyplomacja 13 cze 2004 Włoskiej lewicy nie stać na odwagę 88
  • Pałac terrorystów 13 cze 2004 Al-Kaida stała się narzędziem w walce o saudyjski tron 90
  • Cud nad Żółtą Rzeką 13 cze 2004 Jak chiński smok uczy łapać myszy rosyjskiego niedźwiedzia 94
  • Komisarz kompromisu 13 cze 2004 Verheugen na premiera Europy? 96
  • Widmo Slobo 13 cze 2004 13 czerwca Serbowie wybiorą przyszłość 98
  • Menu 13 cze 2004 Świat Straszny Harry Harry Potter dorasta. Kolejne tomy sagi J.K. Rowling są coraz poważniejsze i bardziej skomplikowane. Kinowe ekranizacje muszą, chcąc nie chcąc, iść w ich ślady. Trzeci film "Harry Potter i więzień... 100
  • Gdzie jest Rafael? 13 cze 2004 W Polsce może się znajdować wiele cennych dzieł sztuki uznanych za zrabowane przez Niemców lub Rosjan. 102
  • Braterstwo ekranu 13 cze 2004 Bracia Coenowie najpierw podbili kampusy, potem międzynarodowe festiwale, a wreszcie - szeroką widownię 106
  • DVD Kamila Śmiałkowskiego 13 cze 2004 recenzje 107
  • Męska diwa rocka 13 cze 2004 Morrissey to pierwowzór mężczyzny metroseksualnego - ani homo-, ani hetero-, ani bi- 108
  • Płyty Kuby Wojewódzkiego 13 cze 2004 Recenzje płyt 109
  • Sława i chała 13 cze 2004 DVD Powrót Jacksona To drugi przebój kinowy wszech czasów - lepszy jest tylko "Titanic" Jamesa Camerona. Trzygodzinny "Powrót króla" zdobył w tym roku jedenaście Oscarów.... 111
  • Pani mi mówi "niemożliwe" 13 cze 2004 Błochowiaczka załatwiła komisję za pomocą procedury, to i za pomocą procedury Sejm załatwił Błochowiaczkę Jan T. Stanisławski Zaczyna się sezon wpadania w dołki. Pierwsza wpadła Błochowiaczka, co pod kolegą z ławki, Ziobrą... 112
  • 300 batów 13 cze 2004 Osób skazanych i nadal zasiadających w Sejmie do więzienia wsadzić nie można, ale kara chłosty, czemu nie? 112
  • Ueorgan Ludu 13 cze 2004 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 24 (89) Rok wyd. 3 WARSZAWA, poniedziałek 7 maja 2004 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza W cieniu działań P. Prezydenta Urodziny Koziołka Bez specjalnego echa odbył się cykl imprez w Pacanowie... 113
  • Skibą w mur - Precz z Polską! 13 cze 2004 Myślałem, że po 15 latach demokracji wycieranie sobie gęby Polską nie jest już w modzie 114

ZKDP - Nakład kontrolowany