U babyniu i zajdy

U babyniu i zajdy

Dodano:   /  Zmieniono: 1
Polskie słowo "fasola" przeniknęło nawet do dialektu Żydów sefardyjskich Porównanie języków polskiego i jidysz udowadnia, że choć obydwa rozwijały się obok siebie, ich wzajemny wpływ był ograniczony. W pewnym sensie źródłem jidysz jest język niemiecki, a raczej jeden z dialektów języka niemieckiego. Kiedy Niemcy krzyczeli na Żydów, transportując ich do miejsca zagłady, ich język rozumiała większość religijnych Żydów polskich, węgierskich, litewskich, łotewskich. Rozumieli go Żydzi z Ukrainy, Rumunii, Słowacji, Czech, Serbii i oczywiście z Niemiec oraz Austrii. Niemiecki tych ostatnich był nawet bogatszy od języka morderców.
Mame Luszyn
Jidysz był uniwersalnym językiem polskich Żydów. Jego dziedzictwa strzegli ortodoksyjni Żydzi, nazywając go "mame luszyn" (po żydowsku: "język mamy"). Język hebrajski ocalał dzięki modlitwom i księgom mędrców i nazywał się "luszyn koidesz" ("język święty"). Na co dzień Żydzi mówili w jidysz, ale do Boga zwracali się po hebrajsku - dialektem aszkenazyjskim, który brzmiał zresztą jak jidysz.
Jidysz bywał urozmaicany przez aktywistów ruchu bundowskiego. Był to świecki socjaldemokratyczny ruch żydowski, zwalczający pobożny styl życia i syjonizm. Członkowie Bundu, który zrzeszał trzecią część polskich Żydów, wierzyli, że rozwiązaniem kwestii wygnania (diaspory) jest asymilacja Żydów w poszczególnych krajach z jednoczesnym dążeniem do autonomii w dziedzinie kultury oraz na poziomie gminy. Skoro hebrajski był świętym językiem modlitw, powrót do tego języka był dla Bundu oznaką syjonizmu, manifestacją prawa do powrotu do Ziemi Izraela.
Trzy i pół miliona polskich Żydów i jeszcze liczniejsza społeczność poza granicami Polski (w 1939 r.) dzieliła się na trzy grupy. Pierwsza była świecka - gotowa do asymilacji. Drugą grupę stanowili Żydzi religijni - ortodoksyjni, trzecią zaś - bundowcy. Oznacza to, że dwie trzecie Żydów mówiło, pisało i czytało w jidysz. Żydzi świeccy, a pośród nich większość bundowców, porozumiewali się wspaniałą polszczyzną, a część z nich wręcz wzbogaciła język polski, np. Bruno Schulz czy Julian Tuwim.

Zorganizowany bałagan
Wzajemne wpływy języków jidysz i polskiego były ograniczone, gdyż każdy z tych narodów prowadził osobne życie w ramach własnego wyznania i swojej gminy, w obrębie własnej kultury. Przynajmniej do XX wieku Żydzi w Polsce żyli - na własne życzenie - w swego rodzaju gettach (oczywiście, nieporównywalnych z gettami zorganizowanymi przez hitlerowców), czyli w pobliżu bożnic, rytualnych łaźni i szkół. Oba narody mieszały obok siebie. Słowa polskie przenikały do jidysz, były również słowa wspólne. Pamiętam, że moi rodzice posługując się jidysz, używali takich słów jak "szafa", "błoto", "kaleka", "szwagier", "pusty", "kiszka", "knot", "puszka" czy "ryzyko". Bardzo popularne było słowo "bałagan". Obecnie w Izraelu jest ono również używane, czasem z nielogicznym dodatkiem "zorganizowany".
W polskim oraz w jidysz istniały wspólne pojęcia z dziedziny gastronomii (czźściowo pochodzenia niemieckiego) i nikt nie wiedział, kto pierwszy je zaadoptował. Słowo "fasola" przeniknęło nawet do dialektu Żydów sefardyjskich, przybierając formę "fasulija". Podobnie było ze słowami "cebula", "kotlet", "kartofel", "barszcz", "pierogi", czy "śmietana". Wymawiano je już z akcentem zgodnym z językiem jidysz.
Niektórzy twierdzą, że polskie słowo "mieszkanie" pochodzi od starotestamentowego "miszkan", co również znaczy "mieszkanie". Z Pisma Świętego pochodzi też słowo "szatan". Żydowskie słowa z hebrajskiego oraz jidysz wplatały się w język polski, na przykład "hucpa", "jarmułka", "koszerny", "chałka". Bywało tak, że Żydzi mówili "stabilny" a nie "trwały", "ulkus" a nie "wrzód", "akcent" a nie "narzecze", "balkon" bądź "weranda" zamiast "taras", chociaż po hebrajsku się mówi "ta-rasa". Żyd raczej powie "muzykant" zamiast "muzyk", "filiżanka" a nie "kubek", "kartofel" a nie "ziemniak", "szlafrok" albo "kitel" a nie "podomka". Często w jidysz wplatane są takie słowa jak "proszek", "puszka", "granica", "areszt", "sweter", "koc", "wata" czy "szalik". Żydzi mówią raczej "wic" niż "żart". Wic żydowski jest zazwyczaj ostry i - na ogół - ponury. Humor żydowski bywa czarny, gdyż istniało ku temu wiele powodów. Jest prawdą, że żydowski humor bywa bardzo cięty wobec Polaków czy ogólnie gojów. Jest to swoiste odreagowanie antysemityzmu, chociaż spore znaczenie ma też poczucie wyższości narodu wybranego.

Melodia jidysz
Żyd nazywał swoją babcię "babyniu", a do dziadka zwracał się "zajdy". Te słowa stały się symbolem wielkiej straty, gdyż po 1945 r. większość Żydów nie miała już dziadków, bo ich wymordowano. Po II wojnie światowej nowe pokolenie uczyło się języków krajów, do których wyemigrowali ocaleni z Holocaustu - angielskiego, hebrajskiego, francuskiego czy hiszpańskiego. Swego czasu w izraelskim ministerstwie spraw zagranicznych zawsze można było znaleźć kogoś mówiącego językiem kraju, gdzie funkcjonowała izraelska ambasada. Oczywiście, najwięcej osób w MSZ mówiło po polsku. Obecnie nie ma już takich "Polaków", a drugim językiem pracowników MSZ jest angielski, czy francuski. W krajach diaspory prawie zawsze można rozpoznać Żyda polskiego pochodzenia, często już przedstawiciela drugiego pokolenia - jego angielski brzmi po polsku, a jego niemiecki przypomina hotentocki. W Izraelu można poznać polskich Żydów po ich charakterystycznej wymowie - związanej z jidysz. Wymowa czy akcent pozwalają nawet określić, z jakiej części Polski ktoś pochodzi - z Galicji, Warszawy, Kresów Wschodnich, Białegostoku czy Łodzi. Tej melodii języka nie da się zatrzeć, często przechodzi ona z pokolenia na pokolenie.

Język codzienny
Na początku lat 60. przy Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie powstało koło języka jidysz. Wykładowcami byli profesorowie Szmeruk (pod koniec życia wrócił do Polski i tu zmarł) oraz Sadan (byłem jego studentem). Wykłady zwykle odbywały się w mieszkaniach profesorów. Dziś grupa studentów zainteresowanych jidysz znacznie się zwiększyła. Wśród aszkenazyjskich Żydów ortodoksyjnych jidysz jest językiem codziennym - jak w Polsce w przeszłości. W domu mówią oni językiem "mamy luszyn", a modlą się po hebrajsku. Wśród osób starszych znajomość jidysz jest nadal dość powszechna. Wśród młodych widać natomiast tęsknotę za jidysz. Jeden z największych pisarzy tego języka, urodzony w Polsce Icchak Baszewis Singer, laureat literackiej Nagrody Nobla, zaczął przed laty swój odczyt słowami: "Jidysz nie umarł!". Miał rację. Sam, kiedy chcę powiedzieć: "Nie zawracaj mi głowy", mówię w jidysz: "Hak niszt mir in czajnyk!". W restauracji U Szmulika w Tel Awiwie wielu gości zamawia barszcz, pierogi i kotlety czy czulent, a kiedy wspominają odległą przeszłość, mówią o "zajdy" i o "babyniu".

Fot. M. Stelmach
Więcej możesz przeczytać w 45/2004 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania tygodnika Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 1

Spis treści tygodnika Wprost nr 45/2004 (1145)

  • Na stronie - Paragraf 221/27 lis 2004Każdy, kto twierdzi, że nie chciał czegoś sprzedać, niechybnie chciał to zrobić lub zrobił. No, chyba że jest wariatem Nie musisz więcej latać [na akcje bombardowania], jeśli jesteś szalony, ale nie chcąc latać, dowodzisz, że nie jesteś szalony,...3
  • Skaner7 lis 2004Świadek koronny Kulczyka. Czy Marek Modecki z zarządu spółki Rotch, to źródło Agencji Wywiadu?8
  • Dossier7 lis 2004W Polsce wszystko zaczyna stać na głowie MAREK BELKA, premier RP "Dziennik Zachodni" W podstawówce bytem wielokrotnie karany listwą na łapę. Mimo to bytem prymusem JÓZEF OLEKSY, marszałek Sejmu RP "Super...9
  • Sawka7 lis 200410
  • Kadry7 lis 200411
  • Playback7 lis 200413
  • Poczta7 lis 2004KOSZENIE GADAJĄCYCH GŁÓW Nie rozumiem, dlaczego przeszkadzają Wam ludzie wykształceni, którzy chcą oglądać polityczno-ekonomiczne programy ("Koszenie gadających głów", nr 41). Przecież jest dziesięć razy...13
  • M&M7 lis 2004 OPLUTOKRACJA Raz opluł Lesio Lesia i opluł także Miecia, i ktoś do pani Zosi na skargę z tym poleciał, więc były przeprosiny, jednakże tylko Lesia, bo zaparł się nasz starszak, by dalej pluć na Miecia. A my utrzymujemy...13
  • Nałęcz - Między piekłem a rajem7 lis 2004Polski wulkan niezadowolenia zaczyna już pomrukiwać i dymić Uchwalenie przez Sejm 50-procentowego podatku dla osób o najwyższych dochodach wywołało falę krytyki ze strony części komentatorów i polityków. Oskarżają oni zwolenników tego rozwiązania...14
  • Ryba po polsku - Wolny wybór bin Ladena7 lis 2004Niemcy w 1933 r. wybrali Hitlera, a nie komunistów, dlatego zamiast łagrów powstały obozy koncentracyjne Całe dzieje ludzkości to historia wyborów. Pan Bóg pokazał Adamowi Ewę i rzekł: Wybierz sobie żonę"....15
  • Z życia koalicji7 lis 2004Tydzień po wypowiedzeniu wojny opozycji Aleksander Kwaśniewski ruszył na Belgię. Już spodziewaliśmy się Blitzkriegu, ale to Belgowie szybko go spacyfikowali. Na lotnisku w Brukseli na prezydencką parę czekali król, królowa i...16
  • Z życia opozycji7 lis 2004Podczas TVN-owskiego testu na inteligencję okazało się, że najwyższe IQ spośród partii ma... Zgadliście! Unia Wolności. Z tej okazji prowadzący Szymon Majewski pozdrowił pana Bronka. Prowadząca Magda Mołek sprytnie zagaiła:...17
  • Fotoplastykon7 lis 200418
  • Komisja Rzeczypospolitej7 lis 2004Kto kłamie, ten rzadko widzi, że aby jedno kłamstwo obronić, musi wynaleźć dwadzieścia innych" - mawiał angielski pisarz Jonathan Swift, autor "Podróży Guliwera". "Kto robi ciemne interesy, ten rzadko widzi, że aby jeden lewy interes...20
  • Pakt Kwaśniewskiego7 lis 2004Kto się boi Jana Kulczyka Jan Kulczyk nagle wyjeżdża za granicę. Zwaśnieni dotychczas politycy lewicy padają sobie w ramiona i zawierają swoisty pakt o nieagresji. Przypadek czy też zaplanowany scenariusz? "Wiesław Kaczmarek jest absolutnie...26
  • Trzęsienie elit7 lis 2004Kto może się znaleźć na ławie oskarżonych w aferze Orlenu? Specjalnie dla "Wprost" znani prawnicy - prof. Piotr Kruszyński, dr Janusz Kochanowski i Zbigniew Ziobro - mówią, kto i za jakie przestępstwo mógłby stanąć przed sądem. Katalog zarzutów...28
  • Salon usług policyjnych7 lis 2004Najlepiej pracują policjanci we Wrocławiu, Poznaniu i Gdańsku Z polską policją jest tak jak z naszym kinem. Im trudniejsze ma warunki funkcjonowania, tym lepsze osiąga efekty. Choć w ostatnich latach udział tzw. wydatków rzeczowych (na utrzymanie...32
  • Triumwirat Józefów7 lis 2004Od 15 lat polskim Kościołem rządzi ten sam układ Jakie jest trzecie najważniejsze święto, obok Wielkanocy i Bożego Narodzenia, dla polskich biskupów? To - nie występujące w kalendarzu kościelnym - święto Trzech Józefów. Przypada ono 19 marca,...36
  • Współczucie dla zbrodni7 lis 2004Resocjalizacja przestępców działa tylko wyjątkowo, jako skuteczny system jest mrzonką Humanitaryzm wobec przestępców i potrzeba ich resocjalizacji - to główne hasła naszych humanitarystów, I z zapałem wzywających do I zwycięskiego ataku przeciw...38
  • Giełda7 lis 2004Hossa Świat Silni jak stal Ispat International NV, firma wchodząca w skład hinduskobrytyjskiej Grupy LNM, chce przejąć LNM Holdings NV, a następnie przeprowadzić fuzję z International Steel Group Inc. Powstanie największy koncern stalowy...40
  • Ciastkarnia Belki7 lis 2004Przy prywatyzacji PKO BP gangsterzy mogli wyprać kilkadziesiąt milionów złotych Już niedługo liczba zwolenników rządu Marka Belki powiększy się prawie o 250 tys. osób! Rząd kierowany przez profesora ekonomii (uważającego się za liberała)...42
  • Koncesja na mafię7 lis 2004Nasze afery paliwowe sprowokowało Ministerstwo Finansów Stefan Kisielewski stwierdził kiedyś, że socjalizm to ustrój, który bohatersko zmaga się z problemami nie znanymi w ogóle w kapitalizmie. Ta myśl Kisiela pasuje jak ulał do zmagań organów...46
  • Szanghaj w Tatrach7 lis 2004Słowacja wygrywa z Polską, bo realizuje plan Balcerowicza Słowacy poczuli zapach pieniędzy. Wystarczy wejść do domu towarowego Jednota w centrum Trnavy, aby się poczuć jak w Polsce w połowie lat 90. Schowany za postmodernistyczną bryłą domu...50
  • Balcerowicz wprost - Choroba ustrojowa7 lis 2004Polskie klony Łukaszenki mają tym większe szanse, im więcej ludzi uwierzy, że w socjalizmie żyło się dostatnio Jeżeli nie jesteśmy zwolennikami poglądu, że świat wygląda tak, jak my sobie to wyobrażamy, musimy uznać, iż nasz odbiór rzeczywistości...56
  • 2 x 2 = 4 - Zezowate szczęście7 lis 2004Oskar Lange usiłował ulepszyć to, co było nie do naprawienia: komunistyczną gospodarkę planową Sto lat temu urodził się Oskar Lange, ciekawa i w istocie jakże tragiczna postać ekonomii XX wieku. Niezwykle zdolny ekonometryk, statystyk i teoretyk...58
  • Supersam7 lis 2004Salon na kółkach Chrysler voyager jest jednym z najpopularniejszych vanów świata. Jego nowy model grand, z najmocniejszą wersją silnikową o pojemności 3,3 l i napędem na cztery koła, osiąga moc 174 KM i rozpędza się do 179...60
  • Władza inteligencji7 lis 2004Wyborcy Platformy Obywatelskiej są inteligentniejsi od sympatyków Samoobrony wynika z Narodowego Testu Inteligencji Czy wąsy mogą mieć wpływ na poziom inteligencji? Gdyby brać serio wyniki Narodowego Testu Inteligencji w TVN (patronat "Wprost"),...64
  • Mason ofiarny7 lis 2004Polscy masoni to nie delegatura światowego rządu, lecz nic nie znaczący klub towarzyski Wiemy już, gdzie się mieści jedno z centrów dyspozycyjnych światowego rządu. Miejsce wybrano bardzo sprytnie - to pałac w prowincjonalnej wielkopolskiej...68
  • U babyniu i zajdy7 lis 2004Polskie słowo "fasola" przeniknęło nawet do dialektu Żydów sefardyjskich Porównanie języków polskiego i jidysz udowadnia, że choć obydwa rozwijały się obok siebie, ich wzajemny wpływ był ograniczony. W pewnym sensie źródłem jidysz jest język...72
  • Makłowicz do Bikonta, Bikont do Makłowicza - Gdzieś Hiszpania za górami7 lis 2004Piotrusiu! Piszę do Ciebie te słowa z motelu przy autostradzie koło Piacenzy we Włoszech. Dzień miałem dość męczący, bowiem rozpocząłem go jeszcze w Barcelonie. Szybka jazda bez zbaczania z głównych szlaków, zatem wrażenia kulinarne żadne, z...74
  • Druga płeć - Sól z pieprzem7 lis 2004Czy to tylko iluzja, czy słuszne przekonanie, że mimo wszystkich różnic istnieje jakieś wspólne "my"? My, kobiety. Całkiem niedawno poproszono Johna F. Kerry`ego, by w odpowiedniej ankiecie wpisał kolor swoich włosów. Po chwili zastanowienia...75
  • Operacja "Ucieczka Mikołajczyka"7 lis 2004Prezesowi PSL udało się zbiec z Polski, chociaż cały czas szpiegowało go 30 bezpieczniaków76
  • Know-how7 lis 2004Ostrożnie ze zgagą Zażywanie leków zmniejszających kwaśność soku żołądkowego może być niekorzystne dla zdrowia. Holenderscy lekarze z Universitair Medisch Centrum St Radboud w Nijmegen wykazali, że osoby stosujące takie...80
  • Nie ujdzie płazom7 lis 2004Gwałtownie ubywa żab zwinek, traszek grzebieniastych i żab trawnych Płazy były świadkami pojawienia się i wyginięcia dinozaurów. Teraz - podobnie jak tyranozaury i brontozaury przed milionami lat - znikają w niepokojącym tempie. W ostatnich...82
  • Wilcza choroba7 lis 2004Zawał serca może być wynikiem autoagresji organizmu Najpierw na skórze twarzy pojawia się charakterystyczny rumień w kształcie motyla, nadający choremu wygląd wilka. Później zaatakowane mogą zostać niemal wszystkie stawy, tkanki i narządy...86
  • Planeta hobbitów7 lis 2004Rewolucja w ewolucji człowieka Hobbici, opisywani w podaniach ludowych i spopularyzowani przez Tolkiena, nie byli wyłącznie legendą. Na indonezyjskiej wyspie uczeni znaleźli szczątki istot ludzkich, które miały metr wzrostu i do niedawna żyły...88
  • Bez granic7 lis 2004Defilada Było jak za dawnych, dobrych (sowieckich) czasów. Na Chreszczatyku, głównej ulicy Kijowa, z okazji 60. rocznicy wyzwolenia Ukrainy spod okupacji niemieckiej pojawili siź żołnierze w galowych mundurach. Co prawda, byli...90
  • Stawka większa niż Biały Dom7 lis 2004Kilkanaście tysięcy republikańskich i demokratycznych prawników czeka na sądową dogrywkę po wyborach Amerykanie mówią otwarcie: prezydentura USA to najważniejsze polityczne stanowisko świata. To pozycja głowy państwa, szefa władzy wykonawczej i...92
  • Stany Rozdzielone Europy7 lis 2004Tylko zamrożenie integracji może uratować Unię Europejską Koniec świata. Pedały mają większość w Europie - oznajmił włoski minister Mirko Tremaglia na wieść o odrzuceniu przez Parlament Europejski kandydatury Rocco Buttiglionego na komisarza UE -...96
  • Unia kompromisu7 lis 2004Rozmowa z José Manuelem Barroso, nowym przewodniczącym Komisji Europejskiej98
  • Kidnaping show7 lis 2004Teresa Chalifa została porwana czy tylko gra rolę porwanej? Porwana w Iraku Polka nie jest naiwną wolontariuszką, której apel o uwolnienie poruszy serca rodaków, jak stało się w wypadku Włoszek Simony Pari i Simony Torretty. Wygląda też na to, że...100
  • Okopy ziemi obiecanej7 lis 2004Ewangelicy są bardziej izraelscy od Izraelczyków Gdy niedawno z okazji święta Sukkot chrześcijanie skupieni w ewangelickiej organizacji Skrzydła Orła zorganizowali w stolicy Izraela wielką demonstrację pod hasłem "Kochamy starszych braci",...102
  • Menu7 lis 2004MENU WYDARZENIA KRÓTKO PO WOLSKU Encyklopedia głupoty Ukazała się "Encyklopedia głupoty" Matthijsa van Boxsela. I dobrze, choć wydaje mi się, że jak na książkę o głupocie jest zbyt mądra. Poza tym, po co taką...104
  • Koniec świata prezenterów7 lis 2004Muzyczni gawędziarze radiowi trafiają do lamusa - tak jak wodzireje z czasów Michała Bałuckiego Gdy John Peel, najsłynniejszy na świecie radiowy prezenter muzyczny, zmarł kilka dni temu na atak serca, była to śmierć wręcz symboliczna. Wraz z...108
  • Biedny Hitler patrzy na upadek7 lis 2004"Macie, czego chcieliście, przecież sami nas wybraliście" - mówi Niemcom filmowy Goebbels Adolf Hitler zjada makaron w sosie pomidorowym, chwali kucharkę za "świetny posiłek", czyści zęby, głaszcze psa, zabija...112
  • Ucieczka od Bridget7 lis 2004Helen Fielding porzuciła swoją bohaterkę, mimo że jeszcze długo mogłaby na niej zarabiać miliony Bridget Jones przechodzi do historii. Nie znaczy to, że tłustawa, naiwna i roztrzepana postać, z którą identyfikują się miliony kobiet na świecie,...116
  • Ueorgan Ludu7 lis 2004Kandydat najbardziej kompetentny AŁGAN0W NA PREZYDENTA Wybory prezydenckie za rok i "UL" proponuje bezkonkurencyjnego kandydata - Włodzimierza Ałganowa. Ma wąsy jak Wałęsa, a gra w tenisa jak Kwaśniewski. Tego ostatniego...120
  • Skibą w mur - Czas notatek7 lis 2004Z badań naukowców wynika, że wszyscy chcą czytać poezję anonimowych agentów wywiadu Wydarzeniem kulturalnym jesieni jest z pewnością pojawienie się nowego gatunku literackiego zwanego tajną notatką. Czytanie tajnych notatek zrobiło się ostatnio...122