Pomieszanie zmysłów

Pomieszanie zmysłów

Synestezja poprawia pamięć i zwiększa kreatywność


Rosyjski kompozytor Aleksander Skriabin widział kolory dźwięków i czuł ich zapachy, co wykorzystał, tworząc pierwszą multimedialną symfonię "Prometeusz", łączącą muzykę z efektami świetlnymi. Dla Władimira Nabokowa litera "c" była jasnoniebieska, zaś "a" przypominała wygładzone drewno. Richard Feynman, laureat Nagrody Nobla z fizyki, potrafił dostrzec barwy liter i wzorów matematycznych. Z najnowszych badań wynika, że synestezja, czyli łączenie różnych wrażeń zmysłowych, nie jest chorobą - wręcz przeciwnie, zwiększa kreatywność i poprawia pamięć. Prof. Vilayanur Ramachandran z University of California wykazał, że wśród artystów to zjawisko występuje osiem razy częściej niż w całym społeczeństwie.

Smak kształtów
Syneztezja jest dziedziczna i dotyczy jednej osoby na dwieście, ale większość ludzi nie zdaje sobie z niej sprawy. Najczęściej wiąże się ona z dostrzeganiem kolorów w literach, cyfrach i wyrazach, a także z widzeniem barw dźwięków. Dzieje się tak, ponieważ obszary mózgu odpowiedzialne za rozpoznawanie koloru sąsiadują z tymi, które zajmują się rozpoznawaniem znaków i odbiorem dźwięków. Te ośrodki są z sobą ściśle związane w dzieciństwie, ale w miarę dojrzewania mózgu niepotrzebne połączenia są usuwane. "Synestezja to swego rodzaju skamielina rozwojowa pozwalająca niektórym z nas zachować dziecięcą wrażliwość na bodźce zmysłowe" - uważa dr Richard Cytowic, autor książki "Człowiek, który czuł smak kształtów".
Naukowcy przez wiele lat uważali, że synestezja jest produktem wyobraźni albo oszustwem. Dopiero skanowanie mózgu i komputerowy pomiar szybkości reakcji wykazały, że to zjawisko występuje dość często. Odmian synestezji jest tyle, ile istnieje kombinacji naszych zmysłów. Opisano przypadki ludzi, którzy podczas jedzenia jakiejś potrawy czuli pod palcami konkretny kształt, i takich, którzy dotykając czegoś, widzieli kolory. Niektórzy synesteci, widząc literę wydrukowaną czarnym atramentem, mają wrażenie, że cała jest innego koloru, inni widzą tylko barwny przebłysk albo poświatę, a jeszcze inni twierdzą, że widzą kolor "oczami duszy".

Aura miłości
Mieszkająca w Szwajcarii synestetka o inicjałach E.S. widzi kolory nut i czuje smaki par dźwięków, czyli interwałów - sekunda mała jest dla niej kwaśna, a kwinta ma posmak czystej wody. Wskutek tego E.S. najbardziej lubi utwory Bacha, które są dla niej "wyjątkowo kremowe", a nie cierpi współczesnych piosenek, smakujących jak skoszona trawa. Synestezja przydaje się jej w pracy - jest zdolnym muzykiem i potrafi szybciej spisywać melodię ze słuchu niż jej koledzy po fachu. "Synesteci mają doskonałą pamięć, bo dodatkowa cecha, taka jak kolor, pozwala im łatwiej zapamiętywać nazwiska czy numery telefonów" - podkreśla Anina Rich z University of Melbourne. Podobny mechanizm wykorzystywany jest w wielu technikach szybkiego uczenia się.
Synestezja pomogła wyjaśnić, skąd biorą się "nadnaturalne" zdolności ludzi widzących świecącą lub kolorową aurę wokół innych osób lub przedmiotów. Uczeni z University College of London przebadali młodą kobietę o inicjałach G.W., która widzi taką poświatę wokół słów i ludzi. Jeśli kojarzą się jej pozytywnie, aura ma barwę różową, pomarańczową, żółtą lub zieloną, a negatywne skojarzenia wiążą się z brązami, szarościami i czernią. Gdy synestetka zmienia nastawienie do człowieka, natychmiast zmienia się też kolor poświaty. "Wiele osób obdarzonych takim talentem uważano za szarlatanów, ale to doskonały przykład synestezji emocjonalno-barwnej" - mówi dr Jamie Ward. Przyznaje on jednak, że dzięki takiemu darowi osoby słabo wykształcone lub naciągacze mogą uchodzić za jasnowidzów czy bioenergoterapeutów.
Aby zaznać pomieszania zmysłów, wcale nie trzeba mieć odmiennej budowy mózgu. Tzw. pseudosynestezję może wywołać zażywanie narkotyków: meskaliny, pejotlu, haszyszu, a nawet marihuany. Była to metoda powszechnie stosowana przez artystów pozbawionych naturalnych zdolności synestetycznych, takich jak francuski poeta Charles Baudelaire.

Blues mózgu
Badania nad synestezją zapoczątkowały rewolucję w nauce o zmysłach. Uczeni odchodzą od stereotypu, wedle którego każdy z nas tworzy sobie obraz świata na podstawie informacji docierających do mózgu przez poszczególne narządy zmysłów. To raczej nasz mózg tworzy własny obraz świata, na który zmysły mają tylko wybiórczy wpływ. Co więcej, jeden zmysł można bez większego problemu zastąpić innym. Turecki malarz Esref Armagan jest niewidomy od urodzenia, a mimo to potrafi tworzyć obrazy z zachowaniem proporcji, perspektywy, a nawet operować cieniem i kolorami! Naukowcom z University of Wisconsin udało się przywrócić zdolność rozpoznawania otoczenia osobom z uszkodzonym wzrokiem dzięki zastosowaniu urządzenia BrainPort, które przetwarza obraz z kamery na impulsy elektryczne drażniące język.
Uczeni odkrywają coraz więcej dowodów na to, że nasze zmysły często się z sobą mieszają. Od dawna wiadomo, że istnieją silne związki między smakiem i zapachem. Łatwiej jest rozpoznać smak, jeśli jest on skojarzony z odpowiednim kolorem - na przykład podświadomie zakładamy, że sok o smaku truskawkowym będzie czerwony, a cytrynowym - żółty. Większość osób pozbawionych zdolności do synestezji kojarzy niskie dźwięki z ciemnymi kolorami, a wysokie - z jasnymi. Takie właśnie związki sprawiły, że mówimy o "krzykliwych kolorach" czy "ostrych smakach", a blues kojarzy nam się ze smutkiem i kolorem niebieskim. Dzięki skłonności Homo sapiens do synestezji powstała nie tylko sztuka, ale i język, który bez skojarzeń praktycznie by nie istniał.

Okładka tygodnika WPROST: 15/2005
Więcej możesz przeczytać w 15/2005 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 15/2005 (1167)

  • Testament Jana Pawła II 18 gru 2006, 14:00 Testament z dnia 6 III 1979 (i dodatki późniejsze) 2
  • Na stronie 18 gru 2006, 14:00 Zstąpił duch Jana Pawła II i odnawia oblicze tej ziemi 3
  • Świat i jego święty 18 gru 2006, 14:00 Jana Pawła II kanonizowano w piątek przez aklamację 4
  • Stąd do wieczności 18 gru 2006, 14:00 Największym zwycięstwem papieża jest wytworzenie w ludziach niepojętego poczucia wspólnoty 14
  • Jan Paweł Polski 18 gru 2006, 14:00 Karol Wojtyła był kwintesencją polskości 16
  • Kontrrewolucjonista 18 gru 2006, 14:00 Jan Paweł II wkładał swój papieski but i sprawiał, że raz otwartych drzwi nie dawało się już zatrzasnąć 21
  • Wielki 18 gru 2006, 14:00 Wyobrażam sobie frustrację, z jaką Jan Paweł II powie św. Piotrowi, że nie dano mu czasu na rozwiązanie problemu tysiącletniego podziału Kościoła 26
  • Jan Paweł III 18 gru 2006, 14:00 Laicyzacja Europy sprawiła, że serce Kościoła katolickiego bije dziś w krajach Trzeciego Świata 28
  • Koniec monarchii absolutnej 18 gru 2006, 14:00 Papieży się wybiera, a nie klonuje. Rozmowa z Marco Politim, watykanistą włoskiego dziennika "La Repubblica" 36
  • Ojciec wolności 18 gru 2006, 14:00 Prezydent Reagan żywił głębokie przekonanie, że Jan Paweł II pomoże zmienić świat 38
  • Trójkąt śmierci 18 gru 2006, 14:00 Czy zamach na Jana Pawła II był częścią operacji "Triangolo" tajnych służb peerelowskich? 43
  • Giełda 18 gru 2006, 14:00 Aż siedem z dziesięciu najbogatszych mieszkańców Wielkiej Brytanii to cudzoziemcy - wynika z zestawienia przygotowanego przez tygodnik "Sunday Times" 48
  • EUNRON 18 gru 2006, 14:00 Unijny budżet jest jak otwarty dla wszystkich sejf wypełniony gotówką 50
  • Szanghaj nad Bałtykiem 18 gru 2006, 14:00 Polacy przenoszą produkcję do Chin, Chińczycy - do Polski 56
  • Optymizm i wyzwania 18 gru 2006, 14:00 Największym sukcesem totalitaryzmu w Polsce jest bierność ludzi odzwyczajonych od obywatelskiej aktywności 64
  • Supersam 18 gru 2006, 14:00 66
  • Elektronika dla laika 18 gru 2006, 14:00 Powszechna opinia, że zestaw kina domowego wymaga pięciu głośników, jest już nieaktualna. Amerykańska firma Bose wprowadziła właśnie na rynek zestaw 3-2-1, w którym liczbę głośników zredukowała do trzech przy zachowaniu takich... 66
  • Miejskie inspiracje 18 gru 2006, 14:00 Światowe metropolie i kurorty stały się źródłem inspiracji projektantów mody. Przy tworzeniu najnowszej kolekcji Zegna kreator Ermenegildo Zegna inspirował się aż czterema miastami. Rzym reprezentuje sportowy szyk i łączenie skóry z... 66
  • Lew na ścianie 18 gru 2006, 14:00 Jedna z najnowszych tendencji we wzornictwie RTV to dążenie do tego, by telewizor możliwie jak najbardziej przypominał wyglądem monitor komputerowy. Tak jest w wypadku nowego telewizora Loewe Xelos A 42. Jego plazmowy ekran z matrycą o... 66
  • Słońce w żelu 18 gru 2006, 14:00 Od czasu gdy Coco Chanel wylansowała w wyższych sferach modę na opaleniznę, przyciemnione słońcem ciało jest ciągle en vogue. Co roku jednak 200 tysięcy ludzi cierpi na choroby skóry wywołane przesadnym opalaniem. Kompromisem są... 66
  • Pożegnanie z Paryżem 18 gru 2006, 14:00 Francja traci monopol na ekskluzywne kosmetyki, tak jak wcześniej straciła go na modę czy wino 70
  • Piętno urodzenia 18 gru 2006, 14:00 Pierworodni to urodzeni przywódcy, młodsze rodzeństwo to często outsiderzy i buntownicy 72
  • Dalej niż koniec świata 18 gru 2006, 14:00 Magia dawno zrezygnowała z ofiar z dzieci, zastępując je kurami, kogutami i jagniętami 76
  • Sen o ojcu 18 gru 2006, 14:00 "Zostawił mnie bez przygotowania na zewnętrzny świat, który czasami może być zły" 82
  • Know - how 18 gru 2006, 14:00 Firma Pifzer wycofała ze sprzedaży w Stanach Zjednoczonych i Europie preparat przeciwbólowy bextra 86
  • Pomieszanie zmysłów 18 gru 2006, 14:00 Synestezja poprawia pamięć i zwiększa kreatywność 88
  • Robaki na owady 18 gru 2006, 14:00 Szrotówek kasztanowcowiaczek najpewniej przywędrował do Europy z Chin lub Indii 92
  • Atlantyda u stóp Himalajów 18 gru 2006, 14:00 Miasto starsze niż Jerycho znajduje się u wybrzeży Indii? 94
  • Bez granic 18 gru 2006, 14:00 Zmarł książę Monako Rainier III, najstarszy i najdłużej panujący monarcha w Europie. 98
  • Dyktatura demokracji 18 gru 2006, 14:00 Niemcy będą mieli bliskich sojuszników w Europie, póki sąsiedzi będą ich uznawać za wystarczająco słabych 100
  • Organizacja Narodów Złupionych 18 gru 2006, 14:00 Reforma ONZ ma odwrócić uwagę od afer wybuchających wokół Kofiego Annana 106
  • Mężowie stanu z Nicei 18 gru 2006, 14:00 Członkostwo w Unii Europejskiej było tylko strategią, a nie celem naszej polityki 108
  • Mugabeland 18 gru 2006, 14:00 Blair to pedał, Condi to dziewczyna, która zapomniała, skąd pochodzi, a Bush - nawiedzona wiedźma 110
  • Menu 18 gru 2006, 14:00 Rzeźba z białego marmuru autorstwa Antonio Canovy została sprzedana w domu aukcyjnym Rempex za 1,3 mln zł 112
  • Kasztelan XXI wieku 18 gru 2006, 14:00 Gdyby nie profesor Andrzej Rottermund, w Zamku Królewskim w Warszawie straszyłyby upiory 114
  • Kobiety do piór! 18 gru 2006, 14:00 Polscy literaci już powinni zacząć się bać fali piszących pań 118
  • Ironista z Chicago 18 gru 2006, 14:00 Saul Bellow był obdarzony cholerycznym temperamentem, kochliwy, krewki i wyjątkowo skąpy 120
  • Poczta 18 gru 2006, 14:00 Wizja kinematografii międzywojennej, jaką prezentuje nam autorka artykułu "Hollywood w Warszawie" (nr 11), i tezy, że polskie filmy tamtego okresu były "niezłe", są nieco zabawne. 122

ZKDP - Nakład kontrolowany