Silnik i demokracja

Silnik i demokracja

Ustawa o biopaliwach to przykład, jak doraźna parlamentarna większość nie liczy się z większością społeczeństwa
 Święta sprzyjają filozoficznym rozmyślaniom, kilkoma z nich chciałbym się dzisiaj z państwem podzielić. Tak się składa, że polityczna rzeczywistość nadaje im pieczęć palącej aktualności. Otóż rzeczywistość narzuca temat "Demokracja a prawa jednostki". Niektórym już postawienie problemu może się wydać absurdalne. Uważają oni, że demokracja z definicji oznacza przestrzeganie praw jednostki. Takie podejście prowadzi jednak na manowce. Zmuszałoby ono bowiem do uznania, że w krajach nazywanych demokracjami nie zdarza się, by naruszano prawa jednostki, albo też że takie naruszenia występują, ale wobec tego kraje, w których to się dzieje, nie są demokratyczne. Chyba mało kto zgodzi się z pierwszą tezą, a przyjęcie drugiej pozwoliłoby na uznanie, że demokracja oznacza - owszem - same dobre rzeczy, tyle że istnieje wyłącznie w bajkach.

Większość nieabsolutna
Lepiej więc pojmować demokrację tak, jak czyni się to powszechnie - w ślad za wybitnym austriackim ekonomistą Józefem Schumpeterem - we współczesnych naukach społecznych, a mianowicie jako system rządów, w którym o zmianie władzy decyduje się w drodze regularnych i uczciwych wyborów, a wyłoniona reprezentacja wyborców (parlament) podejmuje decyzje na zasadzie większości. Problem sprowadza się do tego, jak traktować ową zasadę. Zauważyłem, że niektórzy - i to w dobrej wierze - uważają ją za ostateczne kryterium. Sądzą, że skoro większość zadecydowała w określony sposób, wynik jest przez zasadę większości uprawomocniony, a więc nie może być kwestionowany z powodu innych kryteriów. Przyjąć takie stanowisko to uznać z góry za usprawiedliwione dowolne decyzje demokratycznej władzy, na przykład konfiskatę mienia, dyskryminację mniejszości (albo większości), wyniszczająco wysokie podatki itp. Nie od rzeczy jest tu przypomnieć zdanie innego wybitnego Austriaka, laureata Nagrody Nobla, Friedricha von Hayeka, wypowiedziane w 1959 r.: "Być może fakt, że widzieliśmy miliony ludzi, którzy zagłosowali na rzecz kompletnego uzależnienia się od tyrana, sprawił, że nasze pokolenie rozumie, iż wybieranie rządu nie musi oznaczać zapewnienia sobie wolności". Mowa jest oczywiście o Niemcach wybierających Hitlera.

Prawa jednostki
Zasada parlamentarnej większości nie powinna być traktowana jako absolutna. Oznacza to, że podlega ona ograniczeniom z powodu innych, nadrzędnych kryteriów. Jednym z fundamentalnych ograniczeń są prawa jednostki. Nie chodzi oczywiście o prawo jakiegoś konkretnego człowieka, lecz o prawa jednostki ludzkiej jako takiej lub prawa obywatela określonego państwa.
W zależności od rodzaju prawa z ochrony może skorzystać mniej lub więcej ludzi. Czasami prawa mogą chronić większość społeczeństwa przed rezultatami działania chwilowej lub doraźnej parlamentarnej większości, uruchomionej przez małą, ale wpływową mniejszość. Istnienie takich potężnych grup nacisku, których wpływy nie muszą się wzajemnie równoważyć, jest jednym z głównych powodów tego, że zasada parlamentarnej większości nie powinna być uznana za ostateczną wyrocznię.
Ochrona praw jednostki istnieje w praktyce, a nie tylko w sferze intelektualnej, gdy zasada parlamentarnej większości jest ograniczona przez dobrze skonstruowaną konstytucję i gdy są powołane do życia i dobrze działają instytucje, które mają stać na ich straży. W naszym wypadku są to głównie rzecznik praw obywatelskich i Trybunał Konstytucyjny.
Problem praw jednostki jako ograniczenia zasady większości na tym się nie kończy, ale dopiero zaczyna. Trzeba bowiem zadać pytanie, o jakie prawa chodzi. Muszę tu wspomnieć o pojęciowym zamieszaniu, niezwykle groźnym w skutkach. Otóż przez prawa (ang. rights) rozumiano tradycyjnie rozmaite wolności, takie jak wolność słowa, zrzeszania się, sumienia, przedsiębiorczości itp. Istotą takich praw - nazwijmy je prawami wolnościowymi - jest to, że wyznaczają zakresy działań, których podejmowanie i realizowanie jest chronione przed ludzką ingerencją.

"Prawa" socjalne i bieda
W XX wieku do listy praw dodano w niektórych krajach kompletnie inne pojęcie, a mianowicie tzw. prawa socjalne, na przykład prawo do godziwego zarobku, rozmaitych budżetowych zasiłków itp. Można je nazwać prawami roszczeniowymi. Problem nie polega tylko na pojęciowym zamieszaniu, ale głównie na jego praktycznych skutkach. Otóż forsowanie praw roszczeniowych musi się sprzeciwiać prawom wolnościowym, prowadzi bowiem do prawnych regulacji ograniczających prawa własności i wolność umów albo do rosnących podatków, które też uszczuplają wolność człowieka i mogą naruszać poczucie sprawiedliwości. W skrajnym wypadku rynek może zostać sparaliżowany, a podatki wywindowane do prohibicyjnych rozmiarów. Wtedy "prawa" socjalne idą w parze z bezrobociem i biedą. A trzeba pamiętać, że wolność gospodarcza jest nie tylko niezbędna do rozwoju, ale ma samoistną wartość. Tu zacytuję innego noblistę, tym razem nie Austriaka, lecz Hindusa, Amartyę Sena: "Być immanentnie przeciw rynkowi jest prawie takim samym dziwactwem, jak być przeciw rozmowom między ludźmi".

Biopaliwa większości parlamentarnej
W kwestii podatków przywołam zdanie niedawno zmarłego Johna Rawlsa, uważanego przez wielu za największego współczesnego filozofa państwa i moralności: "Używanie aparatu państwowego w celu zmuszania części obywateli do płacenia za niechciane korzyści, pożądane przez innych, jest równie nie uzasadnione, jak zmuszanie ich do pokrywania kosztów prywatnych wydatków innych". Podobny sąd sformułował ponad sto lat temu szwedzki ekonomista Knut Wicksel: "Wydawałoby się skrajną niesprawiedliwością, gdyby zmuszano kogoś do współfinansowania kosztów działalności, która nie wspiera jego interesów lub może być wręcz z nimi sprzeczna".
Jeśli zatem prawa jednostki mają rzeczywiście chronić ludzi przed aberracjami rządów parlamentarnych większości, nie powinny zawierać "praw" roszczeniowych, lecz chronić prawa wolnościowe, w tym ekonomiczne. Do tych wolności należy zaliczyć swobodę wyboru dóbr przez konsumenta. Przy takiej interpretacji ustawa o biopaliwach - przykład jak doraźna parlamentarna większość może się nie liczyć z interesami większości społeczeństwa - nie miałaby szans na sukces. Tylko bezpośrednio chodzi o silniki samochodów, w istocie rzeczy chodzi o jakość demokracji w Polsce i o szacunek dla parlamentu. Bez tego szacunku nie ma żywej demokracji.
Okładka tygodnika WPROST: 3/2003
Więcej możesz przeczytać w 3/2003 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 3/2003 (1051)

  • Wprost od cztelników 19 sty 2003 Listy od czytelników 3
  • Atak klonów 19 sty 2003 Zamiast powoływać specjalną komisję sejmową do zbadania afery Rywina, powinniśmy zaprosić do Polski agentów Muldera i Scully z "Archiwum X". 3
  • Peryskop 19 sty 2003 Obrońca prokurator Jeżeli dane uzasadniają dostatecznie podejrzenie, że czyn popełniła określona osoba, sporządza się postanowienie o przedstawieniu zarzutów, ogłasza je niezwłocznie podejrzanemu i przesłuchuje" - stanowi... 8
  • Dossier 19 sty 2003 ALEKSANDER KWAŚNIEWSKI, prezydent RP "Gdybym ja do prokuratora szedł z każdą zasłyszaną plotką, to pół Warszawy miałoby już kłopoty. Gdybym mówił to, co słyszę o różnych sytuacjach rodzinnych, to ćwierć... 9
  • Z życia koalicji 19 sty 2003 Nie ma co, kto mieczem wojuje, ten od miecza ginie. Jeśli prawdą jest, że za aferą Rywina stoi ta osoba, co to wszyscy wiedzą, że z panem premierem bardzo się lubi, to dostanie za swoje. Po Warszawie krąży plotka, którą chce... 10
  • Z życia opozycji 19 sty 2003 Boski Tadeo Iwiński narzekał w TVN 24, jakie to teraz straszne czasy nadejdą. Po tym jak Michnik ujawnił kasetę z nagranym potajemnie Rywinem. - Oj, strasznie będzie - frasował się Tadeo. - Ludzie nie będą sobie ufać, będzie szukanie... 11
  • SPISKOWA TEORIA DZIEJÓW 19 sty 2003 Felieton Marka majewskiego 12
  • Playback 19 sty 2003 12
  • Niebezpieczny Watykan 19 sty 2003 Watykan, najmniejsze państwo na świecie (527 obywateli), jest krajem o jednym z najwyższych wskaźników przestępczości. Większość popełnianych tu przestępstw to kradzieże, tyle że ponad 90 proc. z nich nie jest zgłaszana albo... 12
  • Fotoplastykon 19 sty 2003 14
  • Poczta 19 sty 2003 Polski model grecki? Słuchając medialnych doniesień o efektach rozmów w Kopenhadze w sprawie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej przeciętny obywatel może dojść do wniosku, że w kraju jest tylko jedna licząca się grupa... 16
  • Kadry 19 sty 2003 17
  • Kontratak kanclerza 19 sty 2003 Kto chce obalić Leszka Millera? 18
  • Porywacze Europy 19 sty 2003 Ludzie Człowieka Roku 2002: Leszek Miller i Günter Verheugen 22
  • Porywacze Europy - zdjęcia 19 sty 2003 Zdjęcia: Z. Furman, K. Mikuła, K. Pacuła, M. Stelmach 22
  • Terror City 19 sty 2003 Ponad sto miejscowości w Polsce terroryzują lokalne gangi 26
  • Ranking komend policji 19 sty 2003 Najlepiej pracuje policja w Poznaniu, Wrocławiu, Gdańsku i Lublinie 28
  • Bolszewicy sejmowi 19 sty 2003 Niech posłowie sfinansują mieszkania zastępcze dla tych, którzy nie będą płacić czynszu 32
  • Ryzykowna licytacja 19 sty 2003 Liderzy prawicy muszą w jakiś sposób odwojować przynajmniej część swego europejskiego ojcostwa 35
  • Giełda i wektory 19 sty 2003 Hossa Świat John Wayne Wall Street Eliot Spitzer, prokurator stanu Nowy Jork, został Człowiekiem Roku tygodnika "Sunday Times". Spitzer oskarżył o nadużycia m.in. Merrill Lynch, Credit Suisse First Boston, Citigroup, Morgan Stanley... 36
  • Biobubel 19 sty 2003 Po 1 lipca 2003 r. polscy rolnicy zaczynają objeżdżać mercedesami paliwonośne pola rzepaku i żyta. Sto, trzysta, siedemset tysięcy bezrobotnych, którzy znaleźli pracę na wsi, głosuje na PSL. Do budżetu co roku płynie dodatkowe 3 mld zł z podatków od 12 tys. nowo powstałych... 38
  • Krew, pot i maybach 19 sty 2003 Dlaczego nie da się zreformować Kołodki i naszego systemu podatkowego 46
  • Orły i sępy 19 sty 2003 Najlepsi i najgorsi menedżerowie świata według magazynu "Business Week" 50
  • Silnik i demokracja 19 sty 2003 Ustawa o biopaliwach to przykład, jak doraźna parlamentarna większość nie liczy się z większością społeczeństwa 54
  • Degrengolada stronnictwa 19 sty 2003 PSL odcina wieś od rynku 55
  • Supersam 19 sty 2003 Słodka Rossellini "Isabella" kusi swoją energią, jest ucieleśnieniem bogactwa i nowoczesności - opisuje swój nowy zapach aktorka Isabella Rossellini. Ta słodka, kwiatowo-orientalna kompozycja pachnie tajemnicą, w sam raz na... 56
  • Bądź polecony! 19 sty 2003 Rekomendacja staje się ważniejsza niż dyplom 58
  • Biblia dla naiwnych 19 sty 2003 Poradniki przedstawiają sztuczny świat ze sztucznymi problemami i w taki sam sposób jerozwiązują 62
  • Bikont do Makłowicza, Makłowicz do Bikonta - Czciciele bloku 19 sty 2003 Drogi Przyjacielu! Jak co roku prasa gwiazdkowo-noworoczna przyniosła wiele ciekawych wiadomości, a między innymi tę, że ulubionym deserem ministra Jerzego Szmajdzińskiego jest blok waniliowy. Ciekaw jestem, czy miałeś kiedykolwiek do czynienia z tym niezwykłym produktem,... 64
  • Jubileusz salonów 19 sty 2003 To dobrze, że w kraju Leppera wychodzą "Zeszyty Literackie" z podpisem "Warszawa - Paryż 65
  • Terenowe limuzyny 19 sty 2003 SUV-y to najlepiej sprzedające się obecnie samochody na świecie 66
  • Babcioterapia 19 sty 2003 Wnuki wychowywane przez babcie żyją dłużej 68
  • Druga płeć - Augusta National Golf Club 19 sty 2003 Jeśli są już "Monologi waginy", to i przeforsowanie teorii warg sromowych wydaje się możliwe. Tylko po co? 69
  • Hetman śmierci 19 sty 2003 Wiosną 1653 r. na pogrążone w wojnie domowej wschodnie kresy Rzeczypospolitej wkroczyła ośmiotysięczna polska dywizja. Na najechanej przez Polaków Bracławszczyźnie nie było jednak większych oddziałów Bohdana Chmielnickiego ani tatarskich czambułów. 70
  • Know-how 19 sty 2003 Słoneczna politechnika Fasada gmachu Wydziału Elektroniki Politechniki Warszawskiej zostanie wkrótce pokryta powłoką fotowoltaiczną. Utworzą ją moduły przetwarzające promienie słoneczne na prąd elektryczny. Na świecie ilość... 73
  • Zabójca w głowie 19 sty 2003 Złość, gniew i wrogość grożą śmiercią. Stres prowadzi do licznych chorób: zapalenia stawów, nadciśnienia i nowotworów. 74
  • Do DNA ludzkości 19 sty 2003 Pojęcie "rasa" zyskało podstawy naukowe 78
  • Hartowanie kurzem 19 sty 2003 Częste infekcje służą zdrowiu 80
  • Bez granic 19 sty 2003 Europa poniżej zera Fala mrozów przetoczyła się przez całą Europę. We Włoszech i Francji z zimna zmarło kilkanaście osób. Hiszpanie przygotowują się na wielkie śnieżyce. Na Ukrainie kilkadziesiąt miejscowości zostało... 82
  • Wojna światów 19 sty 2003 Trzeba zadbać o to, by każde życie poświęcone terroryzmowi było życiem zmarnowanym 84
  • Trojański koń saudyjski 19 sty 2003 Atak na Irak może nastąpić dopiero po powrocie z Mekki dwóch milionów muzułmanów 88
  • Pastwisko czarnej owcy 19 sty 2003 W poszerzonej Unii Europejskiej możemy udawać Greka 90
  • Książątka kapitalizmu 19 sty 2003 Dzieci chińskich komunistów zdobywają na Zachodzie doświadczenie, by w przyszłości przeistoczyć się z dzieci prominentów w prawdziwych kapitalistów. 92
  • Prezydent akrobata 19 sty 2003 Moskiewski trop Przeciwnicy nowego prezydenta, między innymi były premier Andrius Kubilius, oskarżają go o finansowanie kampanii wyborczej z rosyjskiego kapitału. 94
  • Cytat dyplomatyczny - Tak i nie 19 sty 2003 Program polityczny środowiska Radia Maryja nie jest "pochodną", lecz raczej zaprzeczeniem Ewangelii 95
  • Menu 19 sty 2003 Polska Janda jubileuszowa Pięćdziesiąte urodziny i 25-lecie pracy zawodowej Krystyna Janda uczciła rolą Arkadiny w "Mewie" Czechowa. Gra utalentowaną aktorkę, gwiazdę, co obie panie niewątpliwie łączy. Dlaczego jednak Arkadina... 96
  • Steczkowska szoł 19 sty 2003 Sylwester Latkowski obnaża miernotę estradowego towarzystwa wzajemnej adoracji 100
  • Płyty Kuby Wojewódzkiego 19 sty 2003 BETH GIBBONS & RUSTIN MAN Out of Season Wokalistka Portishead, formacji wiecznie nienasyconej w poszukiwaniach, oraz jeden z dźwiękowych malarzy bajkowej grupy Talk Talk, to musi być uczta dla zmysłów. I choć album sprzedaje się... 103
  • Sztuka cierpienia 19 sty 2003 Teatr i film pomagają zrozumieć chorobę i uzależnienie 104
  • Perły do lamusa? 19 sty 2003 "Porozmawiaj z nią" mówi nam: jest rodzaj miłości, uważany za nienormalny, który może być prawdziwą miłością 106
  • Co-media - Kliknijcie i módlcie się 19 sty 2003 Niedawno pewna moja znajoma stwierdziła, że w jednej chwili stała się bezideowa, bo zgubiła telefon tej właśnie sieci. I w gruncie rzeczy ta blondynka miała rację. W dawnych czasach ludzie różnili się wyznawanymi religiami, dziś różnią się przynależnością do sieci telefonii... 108
  • Ściganci 19 sty 2003 Mrozy przyszły takie, jakich od lat nie pamiętam, a zimy na Mazurach za mojego dzieciństwa były takie, że pękały drzewa w sadach i lasach 108
  • Organ Ludu 19 sty 2003 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI 109
  • Gangsta rap, czyli zmniejszanie 19 sty 2003 Płyta z głosem Rywina i ostro rapującym Michnikiem mogłaby się okazać hitem karnawału. Niestety, nagrania wysłucha tylko prokurator 110

ZKDP - Nakład kontrolowany