Utopia w stepie

Utopia w stepie

Gwiazdy światowej architektury błogosławią postsowiecką wersję oświeconego absolutyzmu
W sercu Kazachstanu powstaje w błyskawicznym tempie nowa stolica państwa. W jej budowie biorą udział słynni architekci: Brytyjczyk lord Norman Foster, Włoch Manfredi Nicoletti i Japończyk Kisho Kurokawa. Dekret o przeniesieniu siedziby władz z Ałma Aty do niewielkiego miasta Akmoła ogłoszony został dziewięć lat temu. Przed paroma tygodniami w nie całkiem jeszcze ukończonej piramidzie ze stali, granitu i szkła (wys. 62 m), zwanej Piramidą Pokoju i Pojednania, a zaprojektowanej przez Fostera, odbył się kongres, w którym wzięło udział 120 najwyższych hierarchów religii światowych.

Wola prezydenta
Inicjatorem i gospodarzem kongresu był Nursułtan Nazarbajew, pierwszy i jedyny od uzyskania niepodległości w 1991 r. prezydent Kazachstanu. On również zadecydował o zmianie lokalizacji stolicy, mimo sprzeciwu wielu urzędników państwowych, którzy nie pragnęli porzucać wygodnej, kosmopolitycznej Ałma Aty i przenosić się na plac budowy wśród zimnych i wietrznych pustkowi centralnego Kazachstanu. Uzasadniając swą decyzję, prezydent powołał się na przykład Piotra I, który przeprowadził stolicę z Moskwy do Sankt Petersburga, by unowocześnić kraj, otworzyć Rosję na Zachód.
Idea zakładania miast od nowa, wznoszenia - wbrew wszelkim przeciwnościom natury, klimatu - potężnych grodów na pustkowiu, ma historię sięgającą starożytnej Mezopotamii, kiedy pobudowano Ur czy Mohendżo Daro. Ma jednak wiele wersji, czasem radykalnie sprzecznych. Idealne "miasto słońca" Tommasa Campanelli (pocz. XVII w.) czy też późniejsza o trzy stulecia koncepcja "miasta ogrodu" Ebenezera Howarda miały przynosić ludziom szczęście, oferując im architekturę pełną ładu, światła i zieleni. Utopia nazistowska, przyszła stolica Niemiec Germania, do ostatnich chwil III Rzeszy projektowana przez Alberta Speera i Adolfa Hitlera, miała przytłaczać ludzi megalomańskim ogromem swych budowli.

Miasta twierdze, miasta fabryki
Piotr I, na którego się Nazarbajew powołuje, także sprowadził z zagranicy wybitnego urbanistę i architekta - Szwajcara Domenica Trezziniego. Pałace wymarzył sobie kamienne, a że nie było skał w okolicy, zabronił wznoszenia kamiennych domów w całej Rosji, wszystek kamień budowlany wieziono bowiem do Sankt Petersburga. Przy osuszaniu bagien i układaniu głazów w błocie zginęło 30 tys. przymusowych robotników. Najbardziej wyrazistymi budowlami stolicy nad Newą stały się dwa obiekty militarne: twierdza św. Piotra i Pawła oraz siedziba admiralicji, której iglicę widać na osi każdego z trzech wielkich prospektów. Na wieki gmachy te stały się drogowskazami wytyczającymi imperialne cele Rosji.
Wkrótce potem w państwie carów pojawiły się miasta innego typu - "goroda zawody", czyli miasta fabryki. Zakładała je Kompania Uralsko-Syberyjska w celu eksploatacji bogactw naturalnych Syberii: rud żelaza, niklu, miedzi, złóż platyny, węgla. I tu również pojawili się jako planiści przybysze z Zachodu (Holender George W. de Hennin, Szkot William Hastie). Z reguły jednak ich projekty rozpływały się - przez niechlujstwo i korupcję - w bałaganie przestrzennym.
W roku 1861 car zniósł pańszczyznę. Szybko w wielu fabrykach zabrakło siły roboczej, praca opierała się tu bowiem na niewolnictwie. Już po trzech latach trzeba było zamknąć świetnie dotąd prosperującą stalownię w Tomsku. Miasta fabryki wyludniały się, zamieniały się we wsie.

Miasta łagry
Z przykrych doświadczeń caratu z industrializacją wyciągnęła wnioski władza sowiecka. Wiedziano już, że do budowy nowych kopalń, hut, układania dróg żelaznych, przekopywania kanałów itp. - w skrajnie trudnych warunkach klimatycznych i przy nieistniejącej niemal mechanizacji pracy - potrzeba będzie milionów niewolników. Komunizm był utopią i wszystkie swoje poczynania przedstawiał jako realizację świetlanej przyszłości. W świat poszła wieść o budowie w ZSRR nowych miast socjalistycznych ("socgorodów"), które tysiącami dymiących kominów umacniają ojczyznę proletariatu, i w których rodzi się człowiek radziecki, entuzjasta zahartowany przez pracę. Nazwy takie jak Magnitogorsk, Norylsk, Kemerow, Nowokuznieck stały się sławne.
W 1929 r. udała się do ZSRR na zaproszenie władz komunistycznych grupa zachodnich urbanistów i architektów, z Ernstem Mayem na czele. Wsławił się on projektem nowej (tzw. linearnej) zabudowy Frankfurtu, gdzie obiekty przemysłowe i kwartały mieszkalne rozciągnięto szeregowo, odgradzając je ochronnym pasem zieleni. Towarzysze niemieccy szybko zorientowali się, że w ojczyźnie proletariatu rozwiązania takie są nierealne. Lokalne władze stawiały namioty i baraki z siłą roboczą tuż przy fabrykach, by łatwiej wykonać plan. Budowniczowie komunizmu - rozkułaczeni chłopi, więźniowie polityczni i przestępcy kryminalni - latami mieszkali w "pałatach" na pięćdziesięciostopniowym często mrozie, na czarnym i żółtym od chemicznych zanieczyszczeń śniegu, wdychając powietrze pełne siarki. Dane o śmiertelności NKWD zachowało dla siebie.
W 1995 r. powstał na Zachodzie film dokumentalny Anny Abrahams "Sotsgorod: Cities for Utopia". Nieliczni urbaniści i architekci z zespołu Maya, którym udało się przeżyć, opowiadają w nim o koszmarze stalinowskiej industrializacji.

Miasto "metaboliczne"
Nazarbajew nie próbował wznosić nowej stolicy od zera. Wskazał na Akmołę, lokalny ośrodek przemysłu rolniczego, który rozwinął się w czasach Chruszczowa. Wybrał nazwę Astana ("stolica").
Zignorował też podjęte przez władze Akmoły próby tworzenia master-planu siłami lokalnych specjalistów bądź we współpracy z firmą z Arabii Saudyjskiej. W 2001 r. rząd Kazachstanu zatwierdził do realizacji projekt Kurokawy. Sławny architekt otrzymał możliwość realizacji sformułowanej przezeń jeszcze w latach 60. koncepcji urbanistyki "metabolicznej". To znaczy takiej, która nie zastyga w raz przyjętym schemacie, lecz z upływem czasu rozwija się, następuje w niej bowiem "przemiana materii". Miasto Kurokawy ma być harmonijną symbiozą wielu różnych elementów: dzielnic starych i nowych, miasta i rzeki, miasta i natury, czyli terenów zabudowanych i zielonych.
Powstaje więc utopia, która w przeciwieństwie do utopii dawnych stanowi system otwarty, z wpisaną weń możliwością zmian. Nazarbajew odnosi się do planów Kurokawy z przychylnością, lecz by je wprowadzać w życie, starym zwyczajem wcielił do wojska pracujących przy budowie Astany Kazachów, Rosjan i Turków. Nowy port lotniczy, który powstał w pierwszej kolejności, to architektura high-tech, doskonale funkcjonalna, lecz z symbolicznymi aluzjami do lokalnych mitów - stożkowatych czapek nomadów i czczonego przez nich księżyca.
Piramida Fostera ma przestrzeń wewnętrzną większą niż londyńska katedra św. Pawła. Poza audytorium kongresowym jest tu jeszcze sala operowa i centrum studiów religijnych z ogromną biblioteką. Wierzchołek piramidy jest szklany. W nocy stanowi świetlisty, zawieszony w przestrzeni znak. W dzień można z jego wnętrza oglądać panoramę miasta oraz witraże, nawiązujące do flagi Kazachstanu: białe gołębie na tle błękitnego nieba pod złotym słońcem.
Foster od lat projektuje budowle z pogranicza fantastyki. Dopiero jednak w Kazachstanie mógł zrealizować jedną z nich. Stworzył mu tę szansę Nazarbajew, który zdołał połączyć ambicje i nawyki autokraty z umiejętnością patrzenia w przyszłość. Astana jest formą utopii, lecz taką, która - co się rzadko dotąd zdarzało - ma szanse trwać i przynosić ludziom pożytek.
Okładka tygodnika WPROST: 44/2006
Więcej możesz przeczytać w 44/2006 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 44/2006 (1246)

  • Wprost od czytelników 15 gru 2006, 15:00 SYNDROM LADY MAKBET Bardzo podobał mi się artykuł "Syndrom lady Makbet" (nr 42), zawsze interesowała mnie ta tematyka, wiem, że żaden wypadek nie jest dziełem przypadku. Chcę jednak skrytykować tezę dotyczącą fanów hip-hopu.... 3
  • Na stronie - Odpust w saloonie 15 gru 2006, 15:00 W polskiej codzienności salon styka się z saloonem, a nostalgia z odpustem 3
  • Skaner 15 gru 2006, 15:00 JAN PAWEŁ II SANTO SUBITO Trwa zbieranie świadectw od osób uzdrowionych dzięki wstawiennictwu Jana Pawia II. Doniesienia o cudach napływały z całego świata od początku lat 80. i były gromadzone przez watykański Sekretariat Stanu. Za... 6
  • Sawka czatuje 15 gru 2006, 15:00 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 10
  • Playback 15 gru 2006, 15:00 Premier Jarosław Kaczyński © A. Jagielak 14
  • Poczta 15 gru 2006, 15:00 OSTATNI ATAK UKŁADU Że też premierowi Kaczyńskiemu kołkiem język nie stanął, gdy podczas wywiadu udzielonego "Wprost" ("Ostatni atak układu", nr 40) stwierdził, że jego powyborcze rozmowy z PO z punktu widzenia... 14
  • Ryba po polsku - Przychodzi Kuna do Kurnika 15 gru 2006, 15:00 Mimo rozmaitych list z typami żadnego typa tak naprawdę nie udało się jeszcze załatwić 15
  • Z życia koalicji 15 gru 2006, 15:00 ODKĄD ISTNIEJĄ OBIE RUBRYKI, Mazurek i Zalewski zawsze żyli w zgodzie. Ale ostatnio doszło między nimi do poważnego zgrzytu. Kłócili się, który ma pisać koalicję, bo żaden nie chciał się w tym babrać. Na razie Polska Agencja... 16
  • Z życia opozycji 15 gru 2006, 15:00 W ZWIĄZKU Z TYM, ŻE KAŻDY szanujący się dziennikarz musi teraz coś podsłuchać, my postanowiliśmy podzielić się z państwem podsłuchaną w sejmowym barze Za Kratą rozmową pewnego dygnitarza SLD (jak widać, nie zdradzamy nawet... 17
  • Wprost przeciwnie - Władza korumpuje 15 gru 2006, 15:00 W demokratycznym państwie nie ma równych i równiejszych 18
  • Fotoplastykon 15 gru 2006, 15:00 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 19
  • Narkoukład 15 gru 2006, 15:00 Czy generał Papała padł ofiarą mafii narkotykowej? 20
  • Spisek szemranych postaci 15 gru 2006, 15:00 Rozmowa ze Zbigniewem Ziobrą, ministrem sprawiedliwości 26
  • Prawa ręka Ziobry 15 gru 2006, 15:00 Ledwie doszło do rozpadu koalicji z Samoobroną, a już niektóre śledztwa z politykami w tle utknęły w miejscu 30
  • Europejskie marzenie 15 gru 2006, 15:00 Historia Polski i Niemiec wbrew naszym narodowym stereotypom częściej była historią sojuszu niż konfliktu 34
  • Polako-Niemcy 15 gru 2006, 15:00 Polsko-niemieckie pogranicze to laboratorium Europy jutra? 36
  • Giełda 15 gru 2006, 15:00 Hossa Świat Życie jak w Madrycie Władze Madrytu podjęły starania, aby miasto stało się turystyczną stolicą świata. Tę trzecią co do wielkości metropolię w Unii Europejskiej (ponad 5 mln mieszkańców) odwiedza rocznie tylu gości,... 38
  • Kapitalizmu 15 gru 2006, 15:00 Polscy przedsiębiorcy wybierają populistyczny program rynkowy 40
  • Trzech muszkieterów 15 gru 2006, 15:00 Władimir Putin jednoczy Unię Europejską przeciwko Rosji 46
  • Emeryci kupują! 15 gru 2006, 15:00 Co drugie nowe auto kupują w Europie ludzie, którzy ukończyli 60 lat 50
  • Szpieg w firmie 15 gru 2006, 15:00 Poufne informacje wyciekają już z ośmiu na dziesięć przedsiębiorstw! 54
  • 2 x 2 = 4 - Rok 2006? 15 gru 2006, 15:00 Przypisywanie sobie przez rządzącą ekipę sukcesów gospodarczych budzi uśmiech politowania 58
  • Supersam 15 gru 2006, 15:00   60
  • Wielkie mini 15 gru 2006, 15:00 Kto oglądał film "Włoska robota", wie, że Mini nie tylko ładnie wygląda, ale i świetnie jeździ. A sprzedaje się tak dobrze, że fabryka BMW w Oksfordzie nie jest w stanie nadążyć z realizacją zamówień. Nowy Mini Cooper S... 60
  • Myszka à la papryczka 15 gru 2006, 15:00 Myszka komputerowa nie musi być nijaka. To akcesorium, które może wyrażać osobowość, styl i nastrój. Ciekawie zaprojektowane będzie dla komputera tym, czym dobrze dobrany pasek dla kreacji. Takie idee przyświecają szwajcarskiej firmie... 60
  • Wódka rządzi 15 gru 2006, 15:00   Wódka to zdecydowanie najpopularniejszy mocny alkohol w naszym kraju. Polacy powoli zaczynają odkrywać inne mocne trunki: brandy i whisky. 60
  • Militaryzacja torebek 15 gru 2006, 15:00 Najnowszym trendem w damskich dodatkach są torby stylizowane na raportówki. Duńska firma Adax wprowadza właśnie na polski rynek kwadratowe i prostokątne, skórzane torby w bieli i czerni. Pasują one do "militarnego" charakteru... 60
  • Czekoladowe porto 15 gru 2006, 15:00 Late Bottled Vintage Port 2000, Graham's Cena: 99 zł; importer: Centrum Wina Graham's stanowi perłę w kolekcji Symingtonów, szkockiej rodziny będącej właścicielem kilku najważniejszych domów produkujących porto. Tu robione są... 60
  • Płaszcz dla konia 15 gru 2006, 15:00 Jeźdźcy dbają o konie bardziej niż o siebie. Kupują im odżywki witaminowe i gustowne stroje. Dlatego może ich zainteresować derka Univers - pomysł w sam raz na jesienne dni. Płaszcz dla konia składa się z trzech warstw: z polaru,... 60
  • Lekcje bierności 15 gru 2006, 15:00 Uczymy dzieci ulegania przemocy 62
  • Przytulne biuro 15 gru 2006, 15:00 Udomawiamy miejsce pracy po to, by móc w nim spędzać więcej czasu 66
  • Piękne miasto do umierania 15 gru 2006, 15:00 Trzeba kochać śmierć, jeśli kocha się życie - mawiają wiedeńczycy 70
  • Pazurem - Fikcja z wykopem 15 gru 2006, 15:00 Polki łakną, by przeczytać czarno na białym, iż są godne hrabiego, choć mają w domu starszego referenta 73
  • Zbrodnia i kara 15 gru 2006, 15:00 Wyrok, który zapadł w Norymberdze, Stalin przypłacił ciężkim zawałem serca 74
  • Know-how 15 gru 2006, 15:00 Warzywa na głowę Warzywa, a nie owoce, poprawiają pamięć starszych osób. Uczeni z Rush University Medical Center w Chicago przez sześć lat badali ludzi po 65. roku życia. Uczestnicy eksperymentu spożywający warzywa i owoce w różnych... 78
  • Miłośc od pierwszego zapachu 15 gru 2006, 15:00 Mężczyźni jedzący zbyt dużo mięsa źle pachną i odstraszają kobiety 80
  • Widzący ślepi 15 gru 2006, 15:00 Jedni nie rozpoznają w lustrze własnej mimiki, inni nie rozróżniają psów i samochodów 84
  • Jak umierali nieśmiertelni 15 gru 2006, 15:00 Uczeni chcą ustalić, na co zmarli Adam Mickiewicz i Fryderyk Chopin 86
  • Bez granic 15 gru 2006, 15:00 Royal i bolszewicy "Pomysły Ségolène Royal przypominają politykę bolszewików z czasów rewolucji" - w taki sposób konserwatywny dziennik "Le Figaro" skomentował plany socjalistki ubiegającej się o start w... 90
  • Pięćdziesiąt lat później 15 gru 2006, 15:00 Na 5 listopada zapowiedziano w Budapeszcie nowe demonstracje 92
  • Tarcza imienia Reagana 15 gru 2006, 15:00 Udział w systemie Globalnej Obrony Przeciwrakietowej jest historyczną szansą dla Polski 96
  • Wschodzące słoneczko Rosji 15 gru 2006, 15:00 Putin stworzył z byłych KGB-istow sprawną administrację i wyrugował z polityki moralność 100
  • My, Galicja 15 gru 2006, 15:00 Rodzą się wątpliwości, czy zachodnia i wschodnia Ukraina to na pewno jeden naród 102
  • Recenzor 15 gru 2006, 15:00 106
  • Krzyk owiec 15 gru 2006, 15:00 Laibach znokautował potężnym prawym prostym wszystkich, którzy posądzali słoweński zespół o propagowanie ideologii totalitarnych. Muzycy sięgnęli po najbardziej popowe z utworów, czyli hymny narodowe. Wykonali je w równie popowym... 106
  • Bracia nie wysiadają 15 gru 2006, 15:00 "Chcesz zmieniać świat, to od siebie zacznij". Wyświechtane? Może, ale w tym kontekście brzmi zupełnie inaczej. Fisz, czyli Bartek Waglewski, właściciel charakterystycznego głosu i autor jakże celnych tekstów, wraz z Emadem... 106
  • Świat nie usłyszał 15 gru 2006, 15:00 Ledwie rok po rozpadzie The Beatles George Harrison wyszedł z cienia Johna Lennona i Paula McCartneya i albumem "All Things Must Pass" ustawił sobie poprzeczkę na takiej niebotycznej wysokości, że przez resztę życia nie był już... 106
  • Randka w ciemno 15 gru 2006, 15:00 Wiemy z amerykańskich filmów, że nie warto zabierać autostopowiczów. "Pułapka" przekonuje, że równie niebezpieczne jest zawieranie znajomości za pośrednictwem Internetu. Wirtualny flirt samotnego fotografa z czternastolatką ma... 106
  • Krótki film o przegrywaniu 15 gru 2006, 15:00 Kataraktę na oczach miał ten, kto pierwszy nazwał film Kaurismakiego czarnym kryminałem. Choć mamy tu femme fatale, posępnych przestępców oraz zgorzkniałą parę głównych bohaterów, to znajdujemy się w zupełnie innej krainie - tej z... 106
  • Gra w zielone 15 gru 2006, 15:00 Grzech nie obejrzeć reżyserskiej wersji "Miasta grzechu". Ale tylko pod warunkiem, że jest się zaprzysięgłym fanem komiksów i kamery cyfrowej, w dodatku odpornym na ekranową przemoc przekraczającą granicę sadyzmu. Po prawdzie... 106
  • Perwersje klasyka 15 gru 2006, 15:00 Z prozą Jerzego Pilcha jest jak z czeskim filmem. Niby nic się nie dzieje, a odbiorca i tak wstrzymuje oddech. Choć autor "Spisu cudzołożnic" nie jest mistrzem fabuły, jak nikt inny potrafi czarować czytelnika kunsztownym stylem,... 106
  • Wojna i pożądanie 15 gru 2006, 15:00 Po "Bożej podszewce" to kolejna udana powieść o wojennych dramatach Polaków z Wileńszczyzny. W "Czarnym rondzie" wojna widziana jest oczyma zwykłych ludzi, którzy tak samo jak hitlerowców czy enkawudzistów obawiają... 106
  • Epilog snu 15 gru 2006, 15:00 Kiedy po śmierci wielkiego poety jego bliscy wyciągają z osieroconych szuflad wiersze, szkice i notatki, muszą się czuć niezręcznie. Mają przecież świadomość, że gdyby autor żył, niektóre z tych tekstów nie ujrzałyby światła... 106
  • O jeden akt za daleko 15 gru 2006, 15:00 Metafora życia jako pokoju hotelowego to banał nad banały. U Miśkiewicza ten pokój jest wręcz regulaminowy - tapeta z wzorkiem i landszafcik w pozłacanej ramie nad łóżkiem. Przez ów pokój przewijają się kolejni ludzie, nie... 106
  • Whisky, morfina i prątki 15 gru 2006, 15:00 Romuald Szejd, dyrektor Sceny Prezentacje, odstąpił na moment od wystawiania francuskich bulwarówek i wyreżyserował "Zmierzch długiego dnia". Oglądając rezultat jego pracy, trudno się oprzeć wrażeniu, że słynny dramat... 106
  • Utopia w stepie 15 gru 2006, 15:00 Gwiazdy światowej architektury błogosławią postsowiecką wersję oświeconego absolutyzmu 110
  • Jan Paweł Lenin 15 gru 2006, 15:00 Polskie pomniki nie przyjęły do wiadomości zmiany ustroju 114
  • Klątwa kapitana Żbika 15 gru 2006, 15:00 Polski komiks utrzymuje się na powierzchni dzięki pokoleniu sentymentalnych tatusiów 116
  • Wencel gordyjski - Gdzie te sokoły? 15 gru 2006, 15:00 Spadkobiercami Homera i Mickiewicza są dziś komentatorzy sportowi 118
  • Ueorgan Ludu 15 gru 2006, 15:00 Nr 44 (210) Rok wyd. 5 WARSZAWA, poniedziałek 30 października 2006 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Zmiana godła przednim pomysłem Nadzieja w orłach Ledwie posłanka Sobecka (Ruch Narodowo-Ludowy) zgłosiła propozycję ustawy o opodatkowaniu par... 120
  • Wprost plus 15 gru 2006, 15:00 Powiększenie: Czy politycy robią nas w konia? Aż 73 proc. wyborców Prawa i Sprawiedliwości uważa, że politycy robią ich w konia. Spośród tych, którzy głosowali na PO, myśli tak aż 87 proc.! Tak wynika z badań przeprowadzonych dla... 121
  • Skibą w mur - Krasnoludki i gamonie 15 gru 2006, 15:00 Szansę na stanie się dziełem sztuki ma nawet pojedynczy milicjant 122

ZKDP - Nakład kontrolowany