Czy zwierzęta mają dusze

Czy zwierzęta mają dusze

Zwierzęta to jedynie bezduszne, bezrozumne stworzenia, mechanicznie reagujące na różne bodźce – twierdził Kartezjusz. Zgrzeszył pychą. Badania biologów dowodzą, że ludzki umysł nie jest wyjątkiem. A zwierzęta nie są wcale bezduszne.
Nie dość, że istnieje duże podobieństwo życia psychicznego ludzi i szympansów, to jeszcze ludzka moralność wcale nie powstała skokowo, lecz wyewoluowała. To, że człowiek jest z gruntu dobry, wynika z faktu, że dobrą naturę odziedziczyliśmy po zwierzęcych przodkach. Tak twierdzi prof. Frans de Waal, wybitny znawca zwierzęcych zachowań. Dowodzi on istnienia pierwotnych form moralności u zwierząt.Rzymskie przysłowie „człowiek człowiekowi wilkiem" krzywdzi i wilki, i ludzi. Homo sapiens pochodzi z długiej linii gatunków, dla których życie w grupie było strategią zapewniającą przetrwanie. Gatunki społeczne mogły istnieć dzięki wzajemnej pomocy i współpracy. W tym wypadku natura nie promowała „kłów i pazurów", ale najłagodniejsze istoty – twierdzi w rozmowie z „Wprost" prof. de Waal. Największe szanse na przetrwanie miała grupa małp, w której albo najsilniejsze samce przyjmowały role rozjemców przerywających bójki, albo samice łagodziły spory między samcami.
Nasza zdolność do czynienia dobra (przynajmniej od czasu do czasu) ewolucyjnie pochodzi z emocji, które pojawiły się już u zwierząt. Ludzka natura to nie ogrodowy krasnal, którego gipsową istotę pokrywa cienka warstwa dobra. Właściwiej byłoby porównać ludzką naturę do rosyjskiej matrioszki, która do najbardziej wewnętrznego poziomu ma jednolicie dobrą naturę – dowodzi Frans de Waal w swej najnowszej książce „Primates and Philosophers: How morality evolved" („Naczelne i filozofowie. Jak ewoluowała moralność"). I odcina się od hipotez, które przez setki lat wykopały przepaść między Homo sapiens a resztą stworzeń.
W filmie „Odyseja kosmiczna 2001" z 1968 r. małpolud dotyka menhiru, kamiennego monolitu, który obcy pozostawili na Ziemi. I od tego zaczyna się jego droga do człowieczeństwa. Pozostałość po kosmitach przekazuje wiedzę o stosowaniu narzędzi. Tak rozpoczęcie nowego rozdziału ewolucji wyjaśnia filmowy traktat filozoficzny.
To nie de Waal, ale już Karol Darwin twierdził, że korzenie moralności tkwią w instynkcie społecznym. Choć w miarę łatwo przełknięto teorię ewolucji Darwina, przyjęto jedynie część związaną z materialną powłoką. Nawet biolog Thomas Huxley, który zażarcie broniąc pod koniec XIX wieku idei ewolucji, zyskał epitet „psa łańcuchowego Darwina", w jednym nieuważnie słuchał swego mistrza. Karol Darwin twierdził, że różnica między moralnym zachowaniem u zwierząt i u ludzi tkwi jedynie w stopniu jego zaawansowania. Huxley natomiast przyjął, że moralność przypomina pracę ogrodnika prowadzącego nieustanną walkę z chwastami. Etyka jest jedynie powierzchowną warstewką pokrywającą pokłady zła i agresji. To efekt kultury, gdyż ewolucja promowała wyłącznie aspołeczne i konkurencyjne istoty. W ostatnich trzech dekadach badań naukowcy dowodzili, że inteligencja, kultura, stosowanie narzędzi, język, uczucia i emocje nie są jedynie domeną człowieka. Znawcy tajników zwierzęcej psychiki twierdzą, że istnieje u nich teoria umysłu, a mówiąc prościej – zwierzęta wiedzą, co wie i czuje inna istota. Na dowód, że się nie mylą, przytaczają przykłady eksperymentów, które takie zdolności potwierdzają.
W jednym z doświadczeń pies i jego właściciel siedzą naprzeciwko siebie. Pies widzi dwie piłki, właściciel tylko jedną z nich. Człowiek patrzy tylko na psa i wydaje polecenie: „przynieś piłkę". Pies znacznie częściej przynosi tę, która znajduje się w zasięgu wzroku jego pana (skoro ją widzi, to o tę mu przecież chodzi). Gdy człowiek zostaje posadzony do psa plecami i wydaje polecenie: „przynieś piłkę", pies przynosi wybrane losowo zabawki.
Modrowronka, północnoamerykańska krewna naszej sroki, zakłada spiżarnie i bardzo chętnie ogołaca cudze. Skoro sama kradnie, jest wyczulona na to, czy nie jest obserwowana. Chowając pokarm, bacznie się rozgląda i jeśli się zorientuje, że była śledzona, zmienia skrytkę. Często też wprowadza złodzieja w błąd, trzymając pokarm ukryty w dziobie i udając, że chowa go w kilku różnych miejscach.
Teoria umysłu rzeczywiście dotyczy wiedzy na temat myśli drugiego osobnika, ale także wiąże się z umiejętnością patrzenia tam, gdzie on patrzy. Tylko niektóre zwierzęta potrafią manipulować innymi i oszukiwać – mówi dr Maciej Trojan z Zakładu Psychologii Zwierząt Uniwersytetu Warszawskiego. W teorię umysłu u zwierząt, nawet u szympansów, nie wierzy natomiast Daniel Povinelli, biolog badający zdolności poznawcze zwierząt na University of Oklahoma. Nauka wymaga niezbitych dowodów wielokrotnie potwierdzonych eksperymentami, a w tych zawodzą nawet szympansy. Povinelli przytacza własne doświadczenia, m.in. to, w którym szympansy prosiły o pokarm osoby mające zasłonięte oczy (chustką, dłońmi, a nawet kubłem nałożonym na głowę), jak ludzi, którzy mieli oczy niezasłonięte. Co by znaczyło, że szympansom było wszystko jedno.
Tym wszystkim, którym nie udało się dowieść, że szympansy mają teorię umysłu, Frans de Waal odpowiada, że negatywny wynik jest niemożliwy do zinterpretowania, gdyż „brak dowodów nie jest dowodem na nieobecność".
Człekokształtne wprawnie rozwiązują problemy: wiedzą, jak ochronić dziecko przed atakiem innych, uniknąć konfliktu z samcem alfa, wymknąć się na randkę z samicą zdominowaną przez innego samca, ale to nie musi znaczyć, że ich umysł działa tak jak u człowieka. Jedynym sposobem na zbadanie zwierzęcego umysłu są eksperymenty, które angażują je intelektualnie i emocjonalnie.
Wydawałoby się, że prostszy do zinterpretowania jest test lustra. Eksperyment z lustrem wszedł do kanonu zwierzęcej psychologii poszukującej odpowiedzi nie tylko na pytanie, czy zwierzęta mają samoświadomość, ale także, czy podobnie jak ludzie odczuwają emocje. Najprawdopodobniej do empatii zdolne są tylko te gatunki, które zdają test lustra, czyli potrafią odróżnić siebie od innych.
Na pytanie, czy zwierzę rozpoznaje siebie w odbiciu, pierwszy próbował odpowiedzieć Gordon Gallup, amerykański biolog, który na początku lat 70. XX wieku przeprowadził doświadczenie na szympansach, wstawiając lustro do ich pomieszczenia. Po kilku dniach oswajania się z nowym przedmiotem małpy zaczęły je praktycznie wykorzystywać – dłubały w zębach, oglądały trudno dostępne części ciała, czyściły futro. W następnym etapie eksperymentu Gallup uśpił szympansa i zrobił mu na czole kolorową plamę bezwonną farbą. Założył, że jeśli zwierzę po przebudzeniu będzie próbowało dotknąć kolorowej plamy na czole albo ją usunąć, to takie zachowanie dowiedzie istnienia świadomości.
Test lustra zdało 75 proc. egzaminowanych szympansów. Równie łatwy okazał się ten test dla orangutanów, ale beznadziejnie utknęły na nim goryle. Egzamin zdał tylko jeden osobnik – Koko, goryl, który przez całe życie przebywał z ludźmi. Potem do elity mającej samoświadomość dołączyły delfiny, jeden słoń i jedna sroka.
Nawet ludzie muszą się nauczyć własnego odbicia i robią to we wczesnym dzieciństwie. Mieszkańcy Grenlandii, do których w 1818 r. dotarł brytyjski badacz Arktyki John Ross, robili miny i zaglądali za szklany przedmiot w nadziei, że znajdą tam kogoś, kto ich przedrzeźnia. Nie inaczej zachowuje się pies, który zawsze oblewa test lustra. Czy to dowodzi, że nie ma samoświadomości?
– Czy zwierzęta, które mają kłopoty z rozpoznaniem się w lustrze, nie rozpoznają się, bo nie mają świadomości introspekcyjnej, czy też nie rozpoznają się dlatego, że założenia eksperymentu są błędne? Wyobraźmy sobie odwrotną sytuację: ktoś stawia nas przed urządzeniem zapachowym, które emituje nasz własny zapach. Stoimy i się nie rozpoznajemy – mówi dr Trojan. A to dlatego, że zwierzęca percepcja świata jest inna niż nasza.
W opinii wielu psychologów zwierząt samoświadomość jest bardzo pierwotną cechą, która pozwala funkcjonować w środowisku. Jeśli wierzyć filozofom tej miary co Kant, bez języka nie ma samoświadomości. Także psycholingwiści twierdzą, że pewien stopień abstrakcji możliwy jest dopiero wtedy, gdy istnieje język. Badacze zwierzęcego umysłu argumentują, że język wcale nie musi być potrzebny do wytwarzania pewnych pojęć. A może zwierzęta mają pojęcia bez potrzeby nazywania ich jakimś dźwiękiem?
W sporze o to, czy jesteśmy wyjątkową, czy jedynie udoskonaloną wersją zwierzęcia, zwolennicy podrasowanego modelu często powołują się na duże pokrewieństwo genetyczne z człekokształtnymi. – I co z tego, że z szympansem dzielimy 98,6 proc. genów – ripostuje dr. Povinelli. – Choć z brokułami mamy wspólnych 50 proc. sekwencji nukleotydów, szczerze wątpię, by mój umysł był w połowie taki jak u warzyw. Nawet jeśli odkryjemy w pewnym momencie, że nasz umysł jest w 75 proc. umysłem szympansa, czy coś z tego wynika?
Genetyczne porównanie jest zbyt powierzchowne, by zrozumieć złożone podobieństwa i różnice, które istnieją między psychicznym życiem człowieka i szympansa. Sławni i popularni badacze, tacy jak Jane Goodall i Sue Savage-Rumbaugh, radykalnie antropomorfizują świat zwierząt. Głoszą, że szympansy są przynajmniej na etapie rozwoju dwu-, trzylatków. Dlaczego to ludzka linia, a nie szympansia gruntownie się przeobraziła, po tym jak zeszliśmy ze wspólnej gałęzi drzewa ewolucji? Od czasu tego rozstania ludzkie ciało przeszło radykalne zmiany od czubka głowy po palce u stóp – w przenośni i dosłownie. To my staliśmy się dwunożni, miednica, kolana i stopy zostały przebudowane, a wkrótce po nich zmieniła się ręka. Na końcu zmiany objęły naszą głowę – potroiliśmy objętość mózgu, przy czym nieproporcjonalnie zwiększył się płat przedczołowy – centrum operacyjne wyższych funkcji poznawczych mózgu. I oczywiście na jakimś etapie tych zmian (niewykluczone że 50 tys. lat temu) pojawił się język, najwybitniejsze z ludzkich przystosowań. Na tym poziomie powstał kod moralny. – Większość tego procesu odbyła się w sposób niewidoczny – od uzyskania zdolności językowych do wynalezienia pisma (5 tys. lat temu). Na tym etapie też człowiek stał się ogrodnikiem kierowanym impulsem nakazującym wyrywanie chwastów ze swojej psychiki – twierdzi Philip Kitcher, filozof z Columbia University.
W przeciwieństwie do ludzi szympansy prawie się nie zmieniły w porównaniu ze stanem, który dzieliły razem z nami w osobie wspólnego przodka. – To oczywiste, że nasz umysł jest efektem wielkiego skoku, a nie owocem powolnego pełzania ewolucji. Darwin się mylił – napisał Povinelli na łamach czasopisma „Behavioral and Brain Sciences".
Spór o to, czy ewolucja ludzkiej psychiki przebiegała w sposób ciągły, czy skokowy, mogłoby rozstrzygnąć odkrycie biochemicznego mechanizmu świadomości – tego, gdzie jest jej miejsce w mózgu i jak działa. Ale tego najprawdopodobniej nigdy nie będziemy wiedzieć. Za tezą, że świadomość jest bardzo pierwotną cechą, przemawia fakt, że osoby, którym we wczesnym dzieciństwie wycięto nawet duży fragment mózgu, normalnie funkcjonują w dorosłym życiu. Wszystkie funkcje usuniętego obszaru zostają przejęte przez inne rejony mózgu. – Gdyby w naszym mózgu działało coś inaczej niż we wszystkich pozostałych albo istniałyby duże różnice w jego budowie, to byłby jedyny rozstrzygający argument przemawiający za dużym skokiem ewolucyjnym. Tak jednak nie jest – mówi dr Trojan.
Ewolucja zachowania jest o wiele bardziej złożonym procesem niż ewolucja budowy organizmów. Ale skoro udowodniono ewolucyjną genezę wielu procesów, to może także nasze emocje, uczucia i moralność kształtowały się w długim procesie tworzenia. Co nie oznacza, że genetycznie oraz ewolucyjnie nie jesteśmy też uwikłani w agresję i wojny. Wiele gatunków zwierząt wyniszcza się grupowo – stado przeciwko stadu, gniazdo przeciwko gniazdu. Wojna nie jest więc ludzkim wynalazkiem.
Niektórzy uważają, że najpierw należy poznać ludzki umysł – jako najbardziej skomplikowany, a potem wszystkie inne. Historia nauki pokazuje jednak, że sukces daje jedynie przechodzenie od prostych elementów do bardziej złożonych, a nie odwrotnie. Niestety, mimo zgromadzonej wiedzy o zwierzęcej psychice nadal wielu ludzi wątpi w to, czy zwierzęta myślą, czy mają duszę.


Zwierzęta z duszą
Rozmowa z prof. Fransem de Waalem, etologiem i psychologiem, profesorem Emory University w Atlancie

„Wprost": Czy zwierzęta odczuwają emocje i uczucia podobne do ludzkich?
Prof. Frans de Waal: Trudno jest znaleźć emocje, których człekokształtne nie odczuwają. Nieobce są im zazdrość, gniew, szczęście, lęk, wstręt, miłość. Nie mają jedynie wstydu i poczucia winy, które wymagają wiele samoświadomości.

Mówimy tylko o emocjach małp człekokształtnych?
Sądzę, że wszystkie ssaki i ptaki mają mnóstwo emocji, które się wiążą z życiem społecznym i seksualnym. W wypadku gadów, ryb, owadów i ślimaków nie jestem tego pewien. Byłem kiedyś świadkiem dyskusji, że tego typu emocje po raz pierwszy pojawiły się u płazów, ale nie jestem znawcą tej grupy zwierząt.

Czy to nie za daleko idące wnioski?
O słuszności naszych obserwacji przekonują neurolodzy. Wiedzą, które obszary w ludzkim mózgu odpowiadają za poszczególne emocje. Te same partie mózgu mają szczur, pies czy osioł. Najprawdopodobniej te same obszary mózgu pełnią podobne funkcje u zwierząt. Skoro z naszych badań wynika, że zwierzę odczuwa strach, a neurolodzy nam mówią, że u tego gatunku znaleźli rejon odpowiedzialny za jego odczuwanie, to uznajemy, że właśnie tak jest. Wśród biologów i neurologów nikt nie wątpi, że ze światem zwierząt łączy człowieka emocjonalne kontinuum.

Czy istnieje różnica między ludzkim a zwierzęcym altruizmem?
Nie istnieje. Przeprowadziliśmy eksperyment, podczas którego siedzące w parach małpy wybierały między dwoma opcjami. Wybór nazwany przez nas samolubnym nagradzał przysmakiem tylko jedno zwierzę, przy wyborze prospołecznym także kompan dostawał jabłko. W większości wypadków zwierzęta wybierały zachowanie altruistyczne. Miały wrodzoną tendencję do zachowań prospołecznych, co jak sądzę ma związek z empatią. Czuły się dobrze, dając coś drugiej małpie. Podobnie jak ludzie robiący coś dla innych „bezinteresownie".

Na czym polega zwierzęca empatia?
Empatia to dostrojenie się do cudzych uczuć i zachowań. Występuje u wielu ssaków. Udowodniono ją u myszy, następnie u psów, z pewnością jest obecna u naczelnych. Wydaje się, że jest to podstawowa cecha ssaków, która wiąże się z matczyną opieką. Samice muszą natychmiast reagować na dyskomfort swojego potomstwa.

Czy podziela pan pogląd, że nie jesteśmy jedynymi istotami mającymi osobowość?
To stuprocentowa prawda. Obecnie studiuję osobowość ryb – gupików. Gupiki mają bardzo prosty typ osobowości, są lękliwe lub odważne. U szympansów osobowość jest o wiele bardziej skomplikowana i ma wiele wymiarów. Zwierzęta te są uczciwe i nieuczciwe, introwertyczne i ekstrawertyczne. Całą terminologię, którą mieliśmy zarezerwowaną dla ludzkiej osobowości, można stosować do szympansów. Ten, kto miał dwa psy czy koty, wie, że mają różne osobowości.

Czy nie uczłowiecza pan na siłę świata zwierząt?
W gruncie rzeczy człowiek i szympans są bardzo blisko spokrewnieni – jest między nimi większe pokrewieństwo niż między koniem a zebrą. Skoro zwierzęta tak blisko z nami spokrewnione działają podobnie w podobnych sytuacjach, muszę używać tej samej terminologii na określenie tego, co robią i czują.

Czy człowieka i szympansa więcej dzieli, czy łączy?
Dla mnie główna różnica między ludźmi i szympansami, o ile w ogóle istnieje, leży w języku, w symbolicznej komunikacji. To jedyny obszar, na którym się wyróżniamy. To język pozwala nam nie tylko się komunikować w sprawach, które wydarzyły się dwa miesiące temu, albo tych, które wydarzą się w przyszłości, ale także umożliwia organizowanie życia, logiczne i abstrakcyjne myślenie.

Czy badania człekokształtnych wpłynęły na sposób, w jaki oceniamy ludzką psychikę i moralność?
Naukowcy badający człekokształtne po kolei podważali różnice nakreślone przez filozofów i biologów między ludźmi i szympansami. Efektem ich pracy jest erozja tezy o ostrej różnicy między zwierzęciem a człowiekiem, między zwierzęcym umysłem i umysłem człowieka. Pod znakiem zapytania stawia to wyjątkowość naszego gatunku.

Rozmawiała | Ewa Nieckuła

Słonie są wybitnie empatyczne, okazują sobie delikatność, czułość, pomagają chorym i umierającym zwierzętom, przeżywają żałobę. Naukowcy odkrywają patologie u młodych zwierząt, które były świadkiem śmierci bliskich i wychowują się bez matki. Samice zachodzą w ciążę kilka lat wcześniej niż przeciętnie, a samce wyrastają na żądnych krwi morderców, zabijających bez powodu inne zwierzęta, na przykład nosorożce.

Walenie – podobno są to najinteligentniejsze zwierzęta na planecie i najwrażliwsze społecznie. Orki karłowate trwają przy boku cierpiącego towarzysza, dopóki nie umrze. Pozostają przez wiele dni nawet na bardzo płytkiej wodzie, gdzie grozi im poparzenie słoneczne lub wyrzucenie na brzeg. Orki przeżywają żałobę po utraconym dziecku. W mózgu waleni znaleziono komórki wrzecionowate, o których przez długi czas sądzono, że istnieją tylko w mózgu ludzkim i mózgu małp człekokształtnych. Humbaki, orki, kaszaloty mają je w tym samym rejonie mózgu co człowiek. Komórki te mogą uczestniczyć w powstawaniu empatii i uczucia miłości.

Skala empatii według Fransa de Waala
Ludzka empatia ma swoje prymitywne odpowiedniki

Emocjonalne zarażenie
stan właściwy większości ssaków:
na przykład gryzoniom i psom, jest całkowicie automatyczną fizjologiczną reakcją. Jeśli jednej z myszy zostanie wstrzyknięta substancja powodująca ból, inne myszy, które obserwują jej cierpienia, staną się wrażliwsze na bodźce powodujące ból.

Atrybucja
zarezerwowana wyłącznie dla ludzi:
potrafimy przyjąć perspektywę innej osoby dzięki wyobraźni. Człowiek nie musi obserwować reakcji innej soby, by poznać jej emocje. Na przykład wystarczy informacja, że zmarł jej bliski.

Poznawcza empatia
zdolne są do niej ssaki o dużych mózgach:
człekokształtne, słonie, delfiny. Potrafią się wczuć w sytuację innego osobnika. Najprawdopodobniej do tego typu empatii zdolne są tylko te gatunki, które zdają test lustra.

Zwierzęta, jakich nie znamy

Nie przewidują?
W ogrodzie zoologicznym w San Diego spuszczono wodę z fosy o dwumetrowej głębokości otaczającej wybieg bonobo. Po oczyszczeniu rowu robotnicy wypuścili małpy i skierowali się do zaworu, by go ponownie napełnić wodą. W tym momencie stary samiec Kakowet zaczął wrzeszczeć i wymachiwać ramionami, by zwrócić ich uwagę. Po wielu latach przebywania w zoo znał rutynę czyszczenia wybiegu. Kilka młodych zwierząt zeszło na dno rowu, ale nie potrafiły się z niego wydostać. Bonobo wyszły z fosy po drabinie, którą przynieśli robotnicy. Poza najmłodszym, którego wyniósł Kakowet.

Nie pomagają?
W ogrodzie zoologicznym w Arnhem po czyszczeniu pomieszczenia szympansów wszystkie opony zostały powieszone na drągu wystającym pionowo ze ściany. Szympansica Krom wybrała sobie oponę, w której zebrała się woda, ale opona była ostatnia w rzędzie. Po dziesięciu minutach prób jej ściągnięcia poddała się. Obserwujący ją samiec Jakie podszedł do drąga, zdjął po kolei wszystkie opony i ostrożnie ostatnią z wodą, po czym wręczył ją Krom.

Nie wczuwają się w sytuację innych?
Pewnego dnia Kani, samica bonobo z Twycross Zoo w Wielkiej Brytanii, złapała synogarlicę. Ptak był przerażony, ale na pierwszy rzut oka nic mu się nie stało. Opiekun nalegał, by Kani wypuściła synogarlicę. Bonobo chwyciła ją w jedną rękę i wspięła się na najwyższy punkt drzewa. Objęła nogami pień, by uwolnić obie ręce. Delikatnie rozłożyła skrzydła synogarlicy i z całych sił wyrzuciła ją w powietrze w kierunku ogrodzenia. Ptak jednak musiał być ranny, bo szybko opadł na ziemię, gdzie potem Kuni długo go strzegła przed innymi bonobo.

Dr Zbigniew Wróblewski
filozof przyrody,
Katolicki Uniwersytet Lubelski

Zbyt daleko idące analogie psychiki zwierzęcej i ludzkiej nie są uprawnione. Pada sugestia, że ewolucyjnie człowiek może stać bardzo blisko zwierząt. Tym samym redukuje się specyficzne własności człowieka. Jeśli uznajemy teorię ewolucji, szukanie analogii jest oczywiste. Mimo podobieństw dowodzonych przez nauki przyrodnicze istnieją jednak różnice, które nazywam nieciągłościami ewolucyjnymi. Do nich należą specyficzne właściwości człowieka – umysł, poznanie moralne, język. Wielu filozofów nie przyjmuje radykalnego naturalizmu, który zakłada, że wszystkie wyższe własności psychiczne, moralne, dają się zredukować do własności niższego rzędu, własności biologicznych. Nauka nie jest w stanie wszystkiego wyjaśnić, zwłaszcza jeśli chodzi o psychikę, którą trudno badać doświadczalnie. Zagadnienie umysłu jest przykładem naszych ograniczeń poznawczych. Psycholodzy ewolucyjni próbują empirycznie poznawać to, co nazywam kostiumem emocjonalnym, czyli zewnętrzne skutki przeżyć. Nie można na tej podstawie redukować zachowań i przeżyć moralnych. Te bowiem są pierwotne dla człowieka, nie mają form
bardziej pierwotnych, na przykład zachowań moralnych zwierząt. Właściwości umysłu człowieka są efektem skoku, a nie ciągłego procesu ewolucyjnego.


Prof. Paweł Ostaszewski
Wydział Psychologii
Uniwersytetu Warszawskiego

Wątpię w możliwość zbadania wiedzy i wyobrażeń zwierząt o tym, co myśli inny osobnik. Teoria umysłu u zwierząt nie jest zdolnością do mniej lub bardziej uświadomionych rozważań, ale zachowaniami pojawiającymi się w obecności złożonych sygnałów, które w przeszłości niosły określone skutki. Im bardziej zaawansowany ewolucyjnie gatunek poddajemy badaniom – jak delfiny czy małpy – tym bardziej złożone bodźce ze środowiska mogą kontrolować zachowanie zwierzęcia. Badacze teorii umysłu nie doceniają znaczenia procesów uczenia i kontroli zachowania przez specyficzne sygnały, z których my, ludzie, możemy sobie nawet nie zdawać sprawy – choćby niedostępne nam bodźce zapachowe. Behawiorysta będzie analizował wpływ wcześniejszych zachowań zwierzęcia wobec innych osobników i konsekwencje, jakie były efektem tego zachowania. Jeśli skutki były pozytywne, reakcja się powtórzy, jeśli niekorzystne, wzrośnie szansa, że reakcja zostanie zastąpiona przez nowe zachowanie. Taki proces uczenia się towarzyszy nam i zwierzętom w każdej chwili naszego życia. Problem w tym, że do wyobraźni ludzi znacznie łatwiej trafiają analizy przepełnione antropomorfizacją, bo takie są bardziej interesujące. Ale czy na pewno poszerzają naszą wiedzę o świecie?

Diagnoza w pigułce

Człowiek jest wyjątkiem w świecie zwierząt, dzięki kulturze, językowi, myśleniu symbolicznemu, moralności; moralność jest wyborem

Teoria przemiany niemoralnego zwierzęcia w moralnego człowieka nie tłumaczy, dlaczego człowiek zachowuje się lepiej, niż nakazują mu jego geny.

Istnieje kontynuacja pomiędzy ludzką moralnością i umiejętnościami społecznymi zwierząt; moralność jest efektem ewolucji.

Są dowody empiryczne na teorię ewolucji moralności zakładającą przemianę społecznego zwierzęcia w zwierzę moralne – zostały zebrane przez neurologów, psychologów i etologów


 

Okładka tygodnika WPROST: 51/52/2008
Więcej możesz przeczytać w 51/52/2008 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 20
  • thomas IP
    ten lkarz jest glupi
    • Robert IP
      skoro zwierzęta nie maja duszy?to ludzie tym bardziej nie mają
      • anna.krawczyk19@wp.eu IP
        Widziałam odpływającą ku Niebu duszę mojego prawie 20.letniego psa kundelka,gdy umarł,nigdy tego nie zapomnę,mimo ataków padaczki,reumatyzmu,schorowanego serca nie poddaliśmy go eutanazji,dawno chodził za mną pytając niemo,telepatycznie-nie uśpisz mnie!prawda,że mnie nie uśpisz?obiecałam mu za tyle lat nieprzytomnej przyjażni dla moich córek i nas.Trzymałam mu dłoń na główce ,gdy umierał na mojej wersalce,umyty i po kropelce karmiony wodą ze strzykawki,aby się nie zakrztusił,bo chciał pić.Umówiłam się z nim na Wiecznie Zielonej łące,gdy i ja odejdę.Wiem,że psy rozumieją bez słów naszą mowę,a nawet to,co sobie w ciszy pomyślimy,miejmy szacunek dla nich i nie usypiajmy ,bo czyż robi się to przyjaciołom !? anna60
        • olaola IP
          dziś miałam religię i ksiądz powiedział że z wierzęta nie mają duszy oczywiście się z tym nie zgadzam powiedziałam Księdzu to a on mi na to że jak wierze w to że mają duszę to może chcę zostać Jehową . Żałosne
          • yaro5000 IP
            Kto ma psiaka., kto go obserwuje zwłaszcza podczas snu, ten wie już wszystko. Pozostali mogą sobie ględzić w nieskończoność. Nic nie wiecie :)

            Spis treści tygodnika Wprost nr 51/52/2008 (1356)

            • Poczta 14 gru 2008, 22:00 Trybuna dla politykaNowe „Wprost" podoba mi się. Już się martwiłem, że nie ma felietonu Rybińskiego czy „Koalicji i opozycji" Zalewskiego i Mazurka. Kierujecie się raczej w stronę pogłębionych analitycznie tekstów,... 4
            • Na stronie - Bunt owiec 14 gru 2008, 22:00 Dwóch mężczyzn siedzących przy barze zaczyna się obrzucać wyzwiskami. W pewnym momencie jeden mówi: „Spałem z twoją matką”. Barman chowa szklanki, bo obawia się, że za chwilę dojdzie do bójki. I wtedy zaczepiony mężczyzna mówi: „Chodź, ojciec, do domu. Jesteś... 5
            • Wygrani roku 14 gru 2008, 22:00 Cóż to był za rok! Choć nie zostaliśmy mistrzami Europy w piłce kopanej, bo też i my kopiemy świetnie raczej bez piłki, to nawet bez medalu spadł na nas deszcz sukcesów. To istna powódź miodu i mleka (to z europejskich dopłat, rzecz jasna), eksplozja z dawna zapowiadanych... 6
            • Skaner 14 gru 2008, 22:00 10
            • Intifada anarchistów 14 gru 2008, 22:00 Ateny wyglądają jak strefa wojny. Zniszczono dziesiątki sklepów, banków, firm i samochodów, miasto jest na łasce anarchistów. Ludzie zabarykadowani w domach boją się wychodzić na ulice. 10
            • Świąteczna gorączka 14 gru 2008, 22:00 Dla prawie połowy polskich przedsiębiorców i menedżerów grudzień jest najtrudniejszym miesiącem roku – to czas zwiększonej sprzedaży, podpisywania umów na kolejny rok, robienia bilansów. Dodatkowo ludzie biznesu muszą zadbać o... 11
            • Wybierz psiego sobowtóra 14 gru 2008, 22:00 Donald Tusk jest podobny do labradora, Jarosław Kaczyński do buldoga, a Waldemar Pawlak to wykapany pudel? W serwisie Wprost 24 ruszyła zabawa w skojarzenia „Rasowi – polityczne sobowtóry" (www.wprost.pl/rasowi). Internauci... 11
            • Opłatek z Niesiołowskim 14 gru 2008, 22:00 Stefan Niesiołowski z PO jest politykiem, z którym posłowie i posłanki z innych partii, najchętniej spędziliby Wigilię – wynika z sondażu przeprowadzonego przez „Wprost” wśród czterdziestu parlamentarzystów. Najmniej pożądanym gościem przy wigilijnym stole... 11
            • Dossier 14 gru 2008, 22:00 „Sprawy jeszcze się pogorszą, zanim zaczną iść ku lepszemu" Barack Obama w telewizji NBC„Zasada pierwsza: nigdy nie pozwolić, aby kryzys poszedł na marne, gdyż stwarza możliwości dokonania wielkich rzeczy"Rahm... 12
            • Pytania niepolityczne - Całe brzęczałyśmy 14 gru 2008, 22:00 Rozmowa z Beatą Kempą, posłanką PiS, kolekcjonerką peerelowskiej biżuterii. 12
            • Konfrontacje 14 gru 2008, 22:00 Czy należy zlikwidować finansowanie partii z budżetu państwa? 13
            • Wykrywacz kłamstw 14 gru 2008, 22:00 Sławomir Nowak (ur. 11 grudnia 1974 r.), polityk Platformy Obywatelskiej. Od 16 listopada 2007 r. sekretarz stanu w KPRM i szef gabinetu politycznego premiera Donalda Tuska. Dawniej właściciel i prezes agencji reklamowych. Z wykształcenia... 13
            • Plus ujemny - Uczciwy Tartuffe 14 gru 2008, 22:00 Jeżeli kogokolwiek drażni hipokryzja i mieszka w Europie, to ma przed sobą dwa wyjścia. Może opuścić Stary Kontynent i wyjechać na przykład do Arabii Saudyjskiej lub pokochać europejskiego Tartuffe’a. To drugie rozwiązanie jest zdecydowanie poprawniejsze polityczne.... 14
            • Wydarzenia roku – Polska 14 gru 2008, 22:00 Czterech członków załogi i szesnastu pasażerów, wysokich oficerów lotnictwa, zginęło w katastrofie wojskowego samolotu CASA, który rozbił się podczas podejścia do lądowania w bazie lotniczej w Mirosławcu. (styczeń)Tydzień trwał... 16
            • Wydarzenia roku – Świat 14 gru 2008, 22:00 Micheil Saakaszwili zwyciężył w I turze przedterminowych wyborów prezydenckich w Gruzji, zdobywając 52,8 proc. głosów, i pozostał szefem państwa na następną kadencję. (styczeń)Kosowo ogłosiło niepodległość. Nowe państwo zostało... 18
            • Przegląd prasy zagranicznej 14 gru 2008, 22:00 WOJNA KLIMATYCZNA Cena porozumienia Państwa wschodniej części unii, w tym Polska, domagają się wyjątków od unijnych zasad, by mieć więcej czasu na przygotowanie się do redukcji emisji CO2. Żądają darmowych praw do emisji do 2020 r.... 20
            • Puls gospodarki 14 gru 2008, 22:00 22
            • Nowy Nowy Ład 14 gru 2008, 22:00 „Wielki kryzys" i „Nowy Ład” – te pojęcia z lat 20. i 30. XX wieku robiły furorę w drugiej połowie 2008 r. „Wielki kryzys”, bo pękła nadmuchiwana od lat 90. tanimi kredytami hipotecznymi... 22
            • SMS 14 gru 2008, 22:00 Przeciętnie wypadł Jan Rostowski w rankingu ministrów finansów państw UE sporządzonym przez brytyjski „Financial Times". Na 19 ocenianych ministrów finansów polski uplasował się na 11. pozycji. W rankingu oceniano m.in.... 22
            • Tusk na plus 14 gru 2008, 22:00 Rok rządów koalicji PO-PSL był dobry dla przedsiębiorców – oceniła Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych „Lewiatan". Pracodawcy uznali, że rząd Donalda Tuska odróżnia od poprzedników „skoncentrowanie się na... 22
            • Ropa w promocji 14 gru 2008, 22:00 Cena baryłki ropy wynosi mniej więcej 46 USD. Tak niskich cen ropy nie notowano od trzech lat. 3 lipca 2008 r. cena ropy sięgnęła 146,14 USD za baryłkę i wielu analityków przewidywało, że może wzrosnąć do 500 USD. Ale już w drugiej... 22
            • Życie na krawędzi 14 gru 2008, 22:00 Richard Branson, ekscentryczny właściciel imperium Virgin. Brytyjski miliarder barwną autobiografię okrasił mnóstwem anegdot, m.in. opowieścią o próbie bicia rekordu długości lotu balonem, gdy cudem uniknął zestrzelenia przez... 22
            • Prawie jak szejkowie 14 gru 2008, 22:00 Jan KulczykChce wprowadzić na GPW firmę Kulczyk Oil Ventures, która poszukuje ropy w różnych krajach świata. Na cel wziął złoża w Brunei.Ryszard KrauzeAkcje jego Petrolinvestu staniały o 90 proc. Krauze twierdzi, że w 2009 r. dokopie... 23
            • Cytat 14 gru 2008, 22:00 "Nie będzie walki z globalnym ociepleniem w UE, jeśli zagrażałoby to miejscom pracy w Niemczech. Postaram się o to"Kanclerz Niemiec Angela Merkel w wywiadzie dla "Bilda" 23
            • Zapytaj wprost - ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski 14 gru 2008, 22:00 Na pytania czytelników internetowego wydania „Wprost” odpowiada ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski. Autor książki „Księża wobec bezpieki na przykładzie archidiecezji krakowskiej”, apelował o ujawnienie konfidentów SB działających wśród duchowieństwa. Prezes... 24
            • Pudelkopolityka 14 gru 2008, 22:00 Debata budżetowa była bardzo krótka. Nie stawiano poważnych pytań. Posłowie spieszyli się, żeby jak najszybciej mieć za sobą głosowanie. Tak samo było w trakcie posiedzenia komisji finansów. Nie było na niej kamer, więc nie było dyskusji. 26
            • Ludzie jak bogowie 14 gru 2008, 22:00 Istnieją już co najmniej trzy technologie, które mogą doprowadzić do eksterminacji ludzkiego gatunku. I to jeszcze za naszego życia! To nanotechnologia, biotechnologia oraz sztuczna inteligencja. Ich umiejętne wykorzystanie może jednak rozwiązać nasze problemy, na przykład... 28
            • Potomkowie ojców II RP 14 gru 2008, 22:00 Małgorzata Kidawa-Błońska, posłanka PO, to prawnuczka prezydenta II RP Stanisława Wojciechowskiego i premiera Władysława Grabskiego. Bronisław Korfanty, senator PiS, jest wnukiem brata legendarnego przywódcy powstań śląskich Wojciecha Korfantego. Roman Giertych, potomek... 32
            • Płeć upominków 14 gru 2008, 22:00 Podczas świąt Bożego Narodzenia kobiety obdarowują prezentami trzynaście, czternaście osób, podczas gdy mężczyźni zaledwie osiem, dziewięć. Kobiety także znacznie więcej wydają na prezenty, średnio o 30 proc. – wynika z badań dr Iver Mysterud z University of Oslo. 36
            • Fantastyczna nuda 14 gru 2008, 22:00 Na początku była nuda. „Bóg był tak znudzony, że stworzył człowieka. Adam nudził się, bo był sam, więc stworzona została Ewa. Od tego czasu nuda zawitała na dobre na świecie i narastała proporcjonalnie do przyrostu ludności”. Tak to opisał duński filozof Søren... 38
            • Ryba po polsku - Moja modlitwa 14 gru 2008, 22:00 Ostatnio widziałem starca, ale jeszcze bardzo krzepkiego, jak ukląkł w centrum handlowym pod ozdobioną choinką, przed nadmuchanym św. Mikołajem z gumy i żarliwie się modlił. Pewnie się biedakowi świątynia konsumpcji i zagrożonego PKB... 42
            • Czy zwierzęta mają dusze 14 gru 2008, 22:00 Zwierzęta to jedynie bezduszne, bezrozumne stworzenia, mechanicznie reagujące na różne bodźce – twierdził Kartezjusz. Zgrzeszył pychą. Badania biologów dowodzą, że ludzki umysł nie jest wyjątkiem. A zwierzęta nie są wcale bezduszne. 46
            • Człowiek tygodnia - Hillary Clinton 14 gru 2008, 22:00 „Czego nie nauczy cię matka, nauczy cię świat”. To przysłowie usłyszałam od Masajów w Kenii – wspomina Hillary Clinton w autobiografii. Używając tej przypowieści, można zapytać, czego przyszła sekretarz stanu nauczyła się o świecie i czego świat nauczył się,... 56
            • Wróżbici ekonomii 14 gru 2008, 22:00 Rozmowa z Gregorym N. Mankiwem,profesorem ekonomii na Uniwersytecie Harvarda, byłym szefem rady doradców ekonomicznych prezydenta USA 60
            • Rybka zwana pangą 14 gru 2008, 22:00 Kilka lat wystarczyło, by panga została trzecią rybą w Polsce pod względem częstotliwości spożywania. Wypiera już nawet karpia z wigilijnych stołów. Dla eksportujących tę rybę Wietnamczyków nasz kraj jest drugim najważniejszym rynkiem na świecie. Liczą, że przychody ze... 62
            • Ostatnie takie święta 14 gru 2008, 22:00 Zarabiamy ponad 10 proc. więcej niż przed rokiem. I więcej wydajemy, bo możemy kupić więcej niż rok temu. Żywność podrożała niewiele, choć pesymiści straszyli megapodwyżkami. Tegoroczny, piąty już indeks Krakusa, jest więc dobrym podarunkiem pod choinkę. Pesymiści straszą, że... 66
            • Głos z Ameryki - Hartowanie kapitalizmu 14 gru 2008, 22:00 Rok 2009 zadecyduje o przyszłości świata. Przynajmniej tego, w którym żyliśmy w ostatnich kilkudziesięciu latach. Słychać opinie, że wkraczamy w epokę znacznie bardziej aktywnego niż dotychczas angażowania się rządów w gospodarkę. Może to wręcz oznaczać powrót do państwowej... 68
            • Bomba transtłuszczowa 14 gru 2008, 22:00 Kwasy tłuszczowe trans muszą być w cieście wstawianym do piekarnika, bo inaczej wypiek się nie uda – uważano dotychczas. Czyli im więcej złowrogich związków, tym ciasto smaczniejsze. Prof. Walter Willett, specjalista żywienia z Uniwersytetu Harvarda, przekonuje, że bez... 70
            • Pigułka na pożądanie 14 gru 2008, 22:00 Liczba satysfakcjonujących stosunków płciowych w miesiącu się podwoiła, a odczuwane pożądanie było dwukrotnie wyższe w porównaniu z tym sprzed terapii. Takie efekty uzyskano w badaniach „Bouquet” sprawdzających wpływ na kobiety flibanseryny, leku koncernu... 73
            • Duszy nie ma 14 gru 2008, 22:00 Rozmowa z profesorem Richardem Dawkinsem, biologiem, filozofem nauki 74
            • W co wierzą uczeni 14 gru 2008, 22:00 Nie ma ludzi niewierzących. Ludźmi wierzącymi są naukowcy, a nawet ateiści. Wierzymy po prostu w różne rzeczy. To nieprawda, że badacze nie wierzą w nic, czego nie udowodnią. Gdyby tak było, nie byliby w stanie prowadzić badań, nie byliby ludźmi. Bo ludzie to istoty wierzące. 78
            • Umysły równoległe 14 gru 2008, 22:00 Czy to możliwe, że Pitagoras nie wymyślił twierdzenia Pitagorasa, a Morse nie jest twórcą alfabetu Morse’a? Tak, bo postęp naukowo-techniczny bywa dziełem genialnych umysłów, ale często jest dorobkiem kulturowym i wyrazem atmosfery intelektualnej danej epoki. 82
            • Tajemnice Lutra 14 gru 2008, 22:00 Marcin Luter napisał, że Duch Święty zesłał mu natchnienie do słynnych 95 tez, gdy dumał na kloace. Historycy próbowali łagodzić to stwierdzenie, przekonując, że terminem „cloaca” określił on zepsuty świat. Ale to nieprawda. Z najnowszych badań wynika, że Luter... 86
            • Know-how 14 gru 2008, 22:00   88
            • Teatr robotów 14 gru 2008, 22:00 Pierwszy spektakl teatralny, w którym zadebiutowały roboty, odbył się na Osaka University. Roboty wyprodukowane przez Mitsubushi zostały zaprogramowane tak, by mogły się poruszać po scenie i wygłaszać kwestie razem z aktorami.... 88
            • Autotwarz 14 gru 2008, 22:00 Co trzeciej osobie maska samochodu kojarzy się z ludzką twarzą lub zwierzęcym pyskiem – twierdzi Dennis Slice z Florida State University, który przetestował 26 marek aut na grupie potencjalnych klientów. Auto, które ma szeroką... 88
            • Sushi dla koneserów 14 gru 2008, 22:00 Dla niektórych kuchnia japońska to rarytas, innym służy do oglądania, nie do jedzenia. Kuchnia japońska nie jest japońska, podobnie jak kultura tego kraju. To, co kojarzymy z Krajem Kwitnącej Wiśni, jest mozaiką różnych wpływów... 88
            • Wybredne myszaki 14 gru 2008, 22:00 Wiele zwierząt wypróbowuje potencjalnych partnerów, ale dotychczas nie zaobserwowano, że niektóre stosują podobną taktykę przy wyborze nieruchomości. Tak postępują myszaki, amerykańscy kuzyni myszy domowych. Śpią na próbę w kilku... 88
            • Człowiek i gadżet 14 gru 2008, 22:00 Po sznurku do celu Do miliona zbliża się w Polsce liczba użytkowników systemów nawigacji satelitarnej. Mamy już do wyboru 50 marek i ponad 200 modeli GPS. Wzrost sprzedaży jest imponujący. Liczba urządzeń sprzedanych w 2007 r. niemal... 89
            • Diabeł liberalizmu 14 gru 2008, 22:00 Rozmowa z Noamem Chomskym, amerykańskim lingwistą, filozofem, działaczem politycznym, profesorem Massachusetts Institute of Technology 92
            • Generacja Obamy 14 gru 2008, 22:00 Rozmowa z Benjaminem Barberem, amerykańskim politologiem, profesorem University of Maryland 96
            • Smutna Rosja 14 gru 2008, 22:00 Gogol czytał kiedyś pierwsze rozdziały „Martwych dusz” w obecności Puszkina. Poeta, który zwykle śmiał się, słuchając twórczości Gogola, tym razem w trakcie czytania stawał się coraz smutniejszy. A kiedy pisarz skończył, westchnął i powiedział: „O Boże, jakże... 98
            • Dookoła świata 14 gru 2008, 22:00 100
            • Seks na kryzys 14 gru 2008, 22:00 Najpopularniejszą rozrywką Brytyjczyków w czasie recesji jest seks – wynika z badań YouGov. Najbardziej kochliwi na Wyspach okazali się Szkoci. Prawie 40 proc. z nich woli seks od innych form spędzania wolnego czasu. „To... 100
            • Cytat tygodnia 14 gru 2008, 22:00 "Dziś filmowa fikcja stała się rzeczywistością".Condoleezza Rice, ustępująca sekretarz stanu, po wręczeniu nagrody Centrum Kennedy'ego dla czarnoskórego aktora Morgana Freemana, który w filmie "Dzień zagłady" (1998... 100
            • Europa i reszta 14 gru 2008, 22:00 Lekcja styluPrzyjechali do Pragi, by wziąć pod obcas prezydenta Republiki Czeskiej Václava Klausa. I wywołali skandal. Nie tylko dlatego, że od 1 stycznia 2009 r. Czechy obejmują prezydencję w Unii Europejskiej, ale też z powodu próby... 100
            • Okiem Brytyjczyka - Listy z Czekistanu 14 gru 2008, 22:00 Nie nazywajmy tego państwa Rosją, bo to nie fair wobec Herzena, Sacharowa, Achmatowej i innych inspirujących, bohaterskich postaci z historii „prawdziwej Rosji”. Wolę mówić o Putinlandii albo Czekistanie, bo takie nazwy ujawniają, jak tworem powstałym z rumowiska... 101
            • Polscy Bondowie 14 gru 2008, 22:00 Aż 44 proc. materiałów brytyjskiego wywiadu stanowiły podczas II wojny światowej informacje przekazywane przez polskich agentów. Polacy byli więc jednymi z najskuteczniejszych szpiegów wszech czasów. Krystyna Skarbek podczas II wojny światowej pracowała dla wywiadu... 102
            • Bez pomocy nie damy rady 14 gru 2008, 22:00 Powoływanie się przez gen. Jaruzelskiego na groźbę sowieckiej interwencji w grudniu 1981 r. nie ma sensu w świetle nowych dokumentów. Przed tygodniem („Układ Jaruzelskiego”) napisaliśmy we „Wprost”, że te przełomowe dokumenty zdobył Dariusz Jabłoński w... 106
            • Wzloty i upadki 2008 14 gru 2008, 22:00 Obyło się bez Nobli i Oscarów, ale polscy artyści, wydawcy i animatorzy kultury sprawili, że w 2008 r. było co czytać, oglądać i słuchać. A ponad wszelką wątpliwość było się na co zżymać i o czym dyskutować. 108
            • Prezydent z teatru 14 gru 2008, 22:00 Václav Havel w czeskiej świadomości ciągle funkcjonuje raczej jako były prezydent, polityk i dysydent niż jako dramaturg i pisarz. 114
            • Recenzje 14 gru 2008, 22:00   116
            • Książka 14 gru 2008, 22:00 „Katedra" Dukaja powstała w 2000 r. Trzy lata później Bagiński zrobił swoją genialną, nominowaną do Oscara animację, która przyniosła 29-letniemu wówczas reżyserowi światową sławę. Film jest luźno związany z... 116
            • Płyta 14 gru 2008, 22:00 Rodzimych płyt elektro, nurtu na świecie wręcz obowiązkowego, jest jak na lekarstwo. Tym bardziej debiutancki krążek ekscentrycznego trójmiejskiego duetu zasługuje na uwagę. „Duty Free" to 13 wpadających w ucho, nieco... 116
            • Wprost na weekend 14 gru 2008, 22:00 „Australia", reż. Baz Luhrmann Zrealizowany za 130 mln USD najdroższy film w historii australijskiej kinematografii. W obrazie autora m.in. „Romea i Julii” i „Moulin Rouge” Nicole Kidman będzie przemierzała... 118
            • Królowa polsko-belgijska 14 gru 2008, 22:00 Króla raczej już mieć nie będziemy, ale wciąż możemy mieć królową. Niestety na spółkę z Belgami. Matylda, księżna Brabancji, będąca w połowie Polką, ma duże szanse, by zasiąść na tronie. 122
            • Sekrety nosa 14 gru 2008, 22:00 „Kto ma władzę nad zapachami, ten ma władzę nad sercami ludzi” – zauważył Patrick Süskind, autor słynnej powieści „Pachnidło”. Starożytni kapłani palili wonne drewno, XVII-wieczni królowie zamawiali perfumowane rękawiczki. Fascynacji zapachami... 124
            • Wprost na narty 14 gru 2008, 22:00 Zjazd z widokiem na Adriatyk 145
            • Szlakiem piernika 14 gru 2008, 22:00 Pierniki były przez wieki symbolem dobrobytu i wysokiego statusu społecznego. Wypiekano je w niewielu miastach. Niektóre – jak Toruń, Akwizgran czy Bazylea – słyną z nich do dzisiaj. Które pierniki są najlepsze? Najlepiej sprawdzić samemu, wybierając się do miejsc,... 146
            • Galeria Wprost 14 gru 2008, 22:00 W ferworze przedświątecznych przygotowań znajdź chwilę, żeby się zastanowić, co w tym roku możesz ulepszyć. Pomyśl również, co dodatkowo mogłoby w tym roku zagościć na twoim świątecznym stole. 150
            • Król używanych aut 14 gru 2008, 22:00 Kompaktowy volkswagen to jeden z najpopularniejszych samochodów na świecie. Od początku produkcji w 1974 r. na drogi wyjechało już ponad 25 mln sztuk. W Europie od wielu lat zajmuje jedno z czołowych miejsc w rankingach sprzedaży. W Polsce nowe golfy, mimo bardzo dobrej... 152
            • Kod bezpieczeństwa 14 gru 2008, 22:00 ESP, BAS, ASR, HDC, LDW – tajemniczych skrótów używanych do oznaczenia różnych systemów bezpieczeństwa w autach jest już tyle, że konstruktorom wkrótce zabraknie liter alfabetu. Jak się zorientować, wertując samochodowe katalogi, co oferują nam koncerny motoryzacyjne? 154
            • Donowie sportu 14 gru 2008, 22:00 Jest tak, jak w filmie „Ostry gość”. Rytualna przysięga wierności, ukłucie w palec i kolejny człowiek z marginesu trafia w szeregi mafii, radośnie witany przez facetów z kwadratowymi szczękami. Tak samo wygląda to w Międzynarodowym Komitecie Olimpijskim. 156
            • Wprost z sieci 14 gru 2008, 22:00 160
            • Pograjmy... 14 gru 2008, 22:00 Nie oferują niesamowitych efektów graficznych, ale wciągają mocno. Gry sieciowe zaprzątają myśli milionów uzależnionych, którzy bawią się w pracy, w szkołach i w domach. W co najczęściej?Battleknight – ładna graficznie i... 160
            • Blogbox 14 gru 2008, 22:00 Apetyt Facebooka Facebook przejada pieniądze w ekspresowym tempie. Miesięcznie milion dolarów idzie na prąd, około 500 tys. dolarów na transfer. Prawie 2 mln wydaje się na storage system (przynajmniej raz na tydzień trzeba dokupywać... 160
            • Człowiek w sieci 14 gru 2008, 22:00 Sztuka negliżu Scena z angielską aktorką Mischą Barton zajęła pierwsze miejsce w rankingu najlepszych rozbieranych scen kinowych 2008 r., przygotowanym przez portal internetowy mrskin.com. Jurorzy docenili wdzięki panny Barton w filmie... 160
            • Interankieta 14 gru 2008, 22:00 Weronika Rosati, aktorka, córka Dariusza (eurodeputowanego lewicy) i Teresy (projektantki mody) Rosatich.Gdzie szukasz... 160
            • Szukaj z "Wprost"... 14 gru 2008, 22:00 DATABASE (BAZA DANYCH) – zbiór informacji uszeregowanych według określonego schematu. Takimi bazami są np. katalogi stron WWW. BIOS (Basic Input/Output System) – podstawowe oprogramowanie komputera umieszczone na płycie głównej,... 160
            • Słownik 14 gru 2008, 22:00 DATABASE (BAZA DANYCH) – zbiór informacji uszeregowanych według określonego schematu. Takimi bazami są np. katalogi stron WWW. BIOS (Basic Input/Output System) – podstawowe oprogramowanie komputera umieszczone na płycie głównej,... 160
            • Antysalon 14 gru 2008, 22:00 CelebryciKasandra za ObamąEurowizja dla Isis Gee skończyła się „piękną katastrofą" – szansonistka w konkursie zajęła honorowe, ostatnie miejsce. Po tym wydarzeniu Amerykanka na jakiś czas zniknęła z oczu polskiej... 162
            • Playback 14 gru 2008, 22:00 Prezydent Lech Kaczyński i premier Donald Tusk  164
            • Skibą w mur - Trudne słowa 14 gru 2008, 22:00 Trudne są nie tylko czasy i kobiety. Zdarzają się też trudne słowa. Słowo trudne to słowo najczęściej nieznane i niezrozumiałe, zwykle pochodzenia obcego. 165
            • Alfabet koalicji 14 gru 2008, 22:00 Biały Nos – przez długi czas nie wiedzieliśmy, czym tłumaczyć ten zaskakujący przydomek, który minister sportu Mirosław Drzewiecki zdobył wśród kolegów. Dopiero niedawno wyszło na jaw, że pan Mirosław nie tylko fundował... 166
            • Alfabet opozycji 14 gru 2008, 22:00 alimenty – istotny argument w polemikach na polskiej prawicy. Za obniżanie alimentów można wylecieć z partii (Dorn), za płacenie niskich można popaść w niełaskę (Gosiewski). W związku z tym dalekowzroczny i kryształowy Jarosław... 168
            • Nie tylko dla kobiet - Punkty za pochodzenie 14 gru 2008, 22:00 Zawsze byłam przeciwko parytetom czy punktom za pochodzenie. Ale im częściej obserwuję państwa, które wprowadziły te regulacje, tym bardziej zmieniam zdanie. 170

            ZKDP - Nakład kontrolowany