Sztuka pod murem

Sztuka pod murem

To jedno z największych artystycznych wydarzeń obchodów 20. rocznicy obalenia muru berlińskiego. Jest oczywiste, że niemieccy twórcy z obu stron muru mieli wiele do powiedzenia na temat „Sztuka a zimna wojna”. Co zaskakujące, ich spojrzenie na tamtą rzeczywistość jest nawet ciekawsze teraz niż w czasach, gdy prace te powstawały jako sztuka interwencyjna.
Zebrano 350 dzieł z lat 1945-1989. Aż 120 niemieckich artystów reprezentujących malarstwo, rzeźbę, fotografię, instalacje. Wśród nich wiele światowych sław: Joseph Beuys, Sigmar Polke, George Baselitz, Jörg Immendorff, A.R. Penck, Gerhard Richter, Anselm Kiefer. Wystawa powstała we współpracy niemiecko-amerykańskiej i inaugurację miała na początku 2009 roku. w Los Angeles County Museum of Art. Była tam prezentowana pod hasłem „Art of Two Germanys/Cold War Cultures"(„Sztuka dwojga Niemiec”), podkreślającym, że w tej artystycznej panoramie ważne jest porównanie rozwoju powojennej sztuki w  Niemczech Wschodnich i Zachodnich.Ekspozycję najpierw zaprezentowano w  Norymberdze, gdzie przypominała o 60-leciu powstania Republiki Federalnej Niemiec. Teraz mamy wielki finał w Berlinie, który prowokuje do dyskusji o związkach sztuki i polityki z perspektywy transformacji 1989 roku. Ożywiony ruch w nowoczesnym skrzydle Niemieckiego Muzeum Historycznego (architektonicznym dziele I.M. Pei, twórcy szklanej piramidy w Luwrze) przez cały dzień jest taki jak na głównej arterii miasta – Unter den Linden. – Poprzez tę wystawę próbujemy pokazać z  nowej perspektywy powojenną historię podzielonych Niemiec – mówił niemiecki kurator ekspozycji Eckhart Gillen. Twórcy wystawy tłumaczą, że  upadek muru berlińskiego jest dla nich znakiem końca zimnej wojny, a  zarazem znaczącą cezurą w sztuce. Już w tym momencie można się pokłócić. Bo mamy zakodowane w pamięci, że to „Akt końcowy" KBWE w Helsinkach w  1975 roku dał początek odprężeniu między ówczesnymi supermocarstwami –  ZSRR i USA– i przełamał zimnowojenny wyścig zbrojeń. Dlatego niedawna, równie głośna wystawa w Londynie – „Cold War Modern: Design 1945-1970” –  w Victoria and Albert Museum zamykała przegląd sztuki zimnowojennej lat 70. Ale z drugiej strony można twierdzić, że dopiero załamanie komunizmu w krajach bloku wschodniego na przełomie lat 80. i 90. i rozpad ZSRR kończy na dobre zimną wojnę. Wtedy upadek muru berlińskiego faktycznie staje się uniwersalnym znakiem historycznych przemian, choć wcale niejedynym (my zawsze będziemy przypominać, że demontaż systemu zaczął się w Polsce).

Najcelniejszym symbolem berlińskiej wystawy wydaje się obraz A.R. Pencka „Der Übergang" (Przejście) z 1963 roku, przedstawiający człowieka balansującego na linie łączącej dwa brzegi przepaści. Może to być znak różnicy między zachodnimi i wschodnimi Niemcami albo przyszłego historycznego skoku: od podzielonego kraju do  zjednoczenia. Warto przypomnieć, że A.R. Penck (prawdziwe nazwisko Ralf Winkler) w latach 50. nie został przyjęty do Akademii Sztuki w  Dreźnie, bo nie chciał malować w stylu realizmu socjalistycznego. Uciekł do Niemiec Zachodnich, gdy został pozbawiony enerdowskiego obywatelstwa. Szczególną uwagę zwraca także obraz z cyklu „Café Deutschland” wybitnego noeoekspresjonisty Jörga Immendorffa. Na pierwszym planie przedstawia artystę trzymającego w jednej ręce pędzel, a drugą przebijającego mur. Dzieło profetyczne, jeśli pamiętać, że artysta namalował je w roku 1977. Kuratorzy wystawy stawiają pytanie: „Kontynuacja czy nowy początek?”. I  pokazują, że niemieccy artyści w drugiej połowie lat 40. z jednej strony nawiązywali do awangardowych przedwojennych stylów (ekspresjonizmu, surrealizmu i modernizmu Bauhausu), a z drugiej przyłączali się do  uniwersalnych antywojennych manifestów. Lata 50. w NRD to z kolei – jak w innych krajach bloku wschodniego – czas socrealizmu. Tymczasem na  Zachodzie kwitła wtedy abstrakcja (Grupa Zero). A dekadę później zachodnioniemieccy artyści nieoczekiwanie stworzyli nurt „realizmu kapitalistycznego”. Reakcja na cud gospodarczy i falę rosnącego konsumpcjonizmu (najdosadniej wyrażona w obiekcie Dietera Rotha „Literaturwurst” – „kiełbasie” z przemielonych stron książek z wierszami m.in. Goethego).

Najbardziej ekscytująca część wystawy jest poświęcona krytycznemu nurtowi sztuki niemieckiej od lat 60. po 80. Mieści się w nim eksperymentalno- -społeczna sztuka Josepha Beuysa, mistrza wielu współczesnych artystów. Zwraca uwagę wideo z zapisem jego akcji „Sweeping Up" –„Zamiatanie”— z 1972 roku, gdy podczas pochodu 1 maja w  Berlinie Beuys wyszedł na ulice z czerwoną szczotką niczym ze  sztandarem. W tym nurcie mieszczą się też rozliczenia artystów z traumą niemieckiej przeszłości – ideologią narodowego socjalizmu i zbrodniami nazizmu. Na przykład Gerharda Richtera portretującego z fotograficznym realizmem „Wujka Rudiego” w nazistowskim mundurze, by przypomnieć, że  większość niemieckich rodzin ma wśród bliskich kogoś takiego. Z kolei Anselm Kiefer stworzył całą serię obrazów (m.in. „Varus”) dociekających korzeni nacjonalizmu (przedstawił w nich historię niemieckiego bohatera narodowego Hermana, ktory odniósł zwycięstwo nad rzymskimi legionami w  teutońskim lesie). Kiefer, zastanawiając się nad niemiecką tożsamością, stawia widzom prowokacyjne pytanie, czy Niemcy są narodem poetów i  myślicieli, bohaterów, czy faszystowskich zbrodniarzy.

W latach 80. nurt sztuki zaangażowanej znajduje licznych kontynuatorów przekonanych, że teraźniejszości potrzebna jest zarówno pamięć o  przeszłości, jak i zainteresowanie otaczającą rzeczywistością (niemieccy twórcy mówią też np. o terroryzmie). Wystawa przekonuje, że wśród niemieckich artystów nie brakuje śmiałych kontestatorów i  nonkonformistów. A przy tym udowadnia, że sztuka zaangażowana może iść w  parze z nowatorstwem i artystyczną oryginalnością. Przez lata tuż po  wojnie twórcy wystawy przemykają trochę zbyt pospieszenie, ale eksplozję awangardy na przełomie lat 50. i 60., a potem rozwój sztuki krytycznej obrazują naprawdę znakomicie, odwołując się do wybitnych dzieł. Notabene, sztuka podzielonych Niemiec ma też wiele wątków wspólnych. Tym bardziej że niejednokrotnie artyści – jak Richter czy Baselitz – zanim uciekli na Zachód, tworzyli na Wschodzie. Ale ostatecznie jednoczy ją obalenie muru. Wystawa „Kunst und Kalter Krieg – Deutsche Positionen 1945-1989" („Sztuka i zimna wojna”) w Niemieckim Muzeum Historycznym w Berlinie jest czynna do 10 stycznia 2010 r.

Okładka tygodnika WPROST: 46/2009
Więcej możesz przeczytać w 46/2009 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 46/2009 (1399)

  • Na stronie - W łóżku z premierem 8 lis 2009, 19:00 Choćby cię żona przyłapała w łóżku z kochanką, mów, że to złudzenie optyczne, że nikogo pod kołdrą nie ma. Tę żelazną zasadę niewiernych mężów na potęgę stosuje rząd. Co ciekawe, im bezczelniej to robi (wcześniejsze rządy też od tego nie stroniły), tym więcej osób ma problemy... 5
  • Z życia koalicji 8 lis 2009, 19:00 Jak wiadomo, w Warszawie władze miasta wybudowały basen na Warszawiance. Miasto wybudowało, ale przejęła to fundacja PO i SLD, z którą związany jest Wielki Kąpielowy Andrzej Halicki. I teraz na tych basenach odbywają się co rusz jakieś... 6
  • Z życia opozycji 8 lis 2009, 19:00 Kalisz, Szmaja i Olejniczak chcą obalić Grześka Napieralskiego. Trzeba przyznać, że równie groteskowego triumwiratu historia dotychczas nie znała. Brak w nim Oktawianów Augustów i Marków Antoniuszów, jest za to nadmiar Lepidusów. Nie... 7
  • Wojny grypowe czyli kto co chce zyskać na epidemii 8 lis 2009, 19:00 Czy firmy farmaceutyczne chcą zarobić krocie na szczepionkach na świńską grypę? Czy nie łamie się reguł wolnego rynku, gdy to rządy kupują szczepionki? Czy polski rząd mówi, że nic nam nie grozi, by ukryć, że nie ma pieniędzy na szczepionki? Czy podając alarmistyczne dane o... 8
  • Skaner 8 lis 2009, 19:00 14
  • Biegunka ze szczypiorkiem 8 lis 2009, 19:00 Ustawa szczypiorkowa jest krótka (trzy zdania), ale treściwa: „Kto handluje (…) poza miejscami do tego wyznaczonymi, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny". Przewiduje też konfiskatę towaru. – Na... 14
  • Langusta charytatywna 8 lis 2009, 19:00 Kryzys nie wpłynął na naszą wielkoduszność. W 2008 r. już co czwarty dorosły Polak wsparł potrzebujących. Do 28,6 proc. wzrosła liczba tych, którzy przekazali pieniądze lub dary rzeczowe organizacjom charytatywnym (dane za... 14
  • Zmarł twórca TVN 8 lis 2009, 19:00 Przed tygodniem po długoletniej walce z białaczką zmarł Jan Wejchert, biznesmen, jeden z najbogatszych Polaków. Pierwsze firmy tworzył już w latach 70., ale prawdziwym strzałem w dziesiątkę okazało się zbudowane w 1984 r. z Mariuszem... 15
  • Przegląd prasy zagranicznej 8 lis 2009, 19:00 Traktat ocalony  Koniec koszmaru Podpisanie traktatu lizbońskiego przez Czechy oznacza koniec koszmaru towarzyszącego długim zabiegom o jego ratyfikację. Teraz przyjedzie czas na konsolidację i spokojne wdrażanie reform instytucjonalnych... 20
  • Puls gospodarki 8 lis 2009, 19:00 Dziwna sytuacja: daliśmy bankom miliardy, a gdy prezydent błaga je, by zaczęły udzielać kredytów, one odmawiają Joseph Stiglitz, laureat Nagrody Nobla z ekonomii Elektryzujący pomysł W Warszawie i czterech innych miastach Polski powstanie... 22
  • Kwaśne winogrona i słodkie cytryny 8 lis 2009, 19:00 Programy wyborcze, ideowe spory, podziały na partie? Nie warto sobie tym zawracać głowy. Tak naprawdę o wszystkim decydują frustracje, ambicje, lęki i żale. A to, co nazywamy polityką, często jest tylko wtórną racjonalizacją tej całej emocjonalności. „Wprost”... 24
  • Jak dostać się na Harvard 8 lis 2009, 19:00 Polskie uczelnie są beznadziejne i nie dają perspektyw, a ty nic nie możesz na to poradzić? Wręcz przeciwnie! Nie ma powodu, by Polacy studiowali byle gdzie, skoro można startować nawet na Harvard. I nie jest to szansa wyłącznie dla geniuszy. 26
  • Cenię straż pożarną i gospodynie wiejskie 8 lis 2009, 19:00 Rozmowa z Jarosławem Gowinem, posłem Platformy Obywatelskiej 28
  • Zapytaj wprost - Jarząbek Wacław to nie ja 8 lis 2009, 19:00 Na pytania czytelników internetowego wydania „Wprost” odpowiada Sebastian Karpiniuk, poseł PO, były przewodniczący komisji ds. nacisków. 34
  • Plus ujemny - Krzyż fiński 8 lis 2009, 19:00 Współczesna Europa z uporem godnym lepszej sprawy promuje tych, którzy wymagają, żądają, postulują i domagają się, a ich biblią jest Karta Praw Podstawowych. To wzruszający zapis praw wszelakich społeczeństwa wysokich wymagań i roszczeń, bez jakichkolwiek obowiązków. Na... 35
  • Do czego służy polityka historyczna? 8 lis 2009, 19:00 Tworząc „nowe społeczeństwo”, komuniści starali się wyeliminować daty i wydarzenia, np. 11 listopada, które w jasny sposób stanowiły o polskości. A działacze opozycji niepodległościowej kultywowali te rocznice, żeby podkreślić obcość komunizmu wobec polskiej... 37
  • Urzędnik na miarę - Jerzy Miller 8 lis 2009, 19:00 W przestronnym, niezbyt nowoczesnym gabinecie do niedawna ważyły się losy najważniejszych ludzi w kraju. Tu zapadały decyzje o tajnych strategiach politycznych. O przekroczenie tego progu zabiegali wszyscy, którzy chcieli załatwić coś w Platformie lub instytucjach zależnych od... 44
  • Wieloryb na giełdzie 8 lis 2009, 19:00 Pożera giełdowe płotki i odstrasza od inwestowania rekiny. Wystarczy, że machnie ogonem, a indeksy zalewa fala spadków lub wzrostów. Mowa o mitycznym „grubasie”, który dysponuje środkami pozwalającymi manipulować notowaniami spółek na Warszawskiej Giełdzie Papierów... 48
  • Ściemniana zamiana 8 lis 2009, 19:00 Programy zamiany starych mieszkań na nowe, czym kuszą deweloperzy, to lep na naiwnych klientów. Tak wynika z analizy przeprowadzonej przez „Wprost”. – To się państwu nie opłaca – usłyszeliśmy od przedstawiciela jednego z deweloperów, kiedy zadzwoniliśmy... 50
  • Rządy cieszą się z kryzysu 8 lis 2009, 19:00 Rozmowa z prof. Jesúsem Huerta de Soto, jednym z najwybitniejszych przedstawicieli wolnorynkowej austriackiej szkoły ekonomii 52
  • Głos z Ameryki - Nowa normalność 8 lis 2009, 19:00 Coś musi być w powietrzu albo w wodzie. Rządzący demokraci doskonale wiedzą, że wprowadzane przez nich podwyżki podatków i programy olbrzymich wydatków budżetowych nie pobudziły procesu tworzenia miejsc pracy ani nie zmniejszyły bezrobocia. A mimo to chcą tę politykę kontynuować. 54
  • Piramida nałogów 8 lis 2009, 19:00 „Uzależnienie od seksu uratowało mnie przed uzależnieniem od alkoholu i narkotyków – twierdzi aktor Will Smith. Znany imprezowicz z Hollywood popełnia błąd. Tak naprawdę przeskakiwanie z jednego nałogu w drugi doprowadza do uzależnienia się od wszystkiego. 56
  • Ogień w stawach 8 lis 2009, 19:00 Obok nowotworów i chorób układu krążenia jedną z najczęstszych przyczyn przedwczesnych śmierci są choroby reumatoidalne. Zapadają na nie głównie kobiety, choć zdarza się, że dotyka to nawet kilkuletnich dzieci. Pacjenci zmagają się z ciągłym bólem, a cierpienie skraca ich... 60
  • Sercowe kłopoty kobiet 8 lis 2009, 19:00 Wbrew obiegowej opinii choroba wieńcowa występuje u kobiet równie często jak u mężczyzn. I wcale nie przebiega u nich łagodniej Panie mają takie same objawy zawału serca jak panowie. Są też tak samo na niego narażone. 62
  • Tajemnica pisma 8 lis 2009, 19:00 Odcyfrowanie egipskich hieroglifów pozwoliło odsłonić mroki prawie trzech tysięcy lat historii. Nadal nieodczytane pozostaje jedno z najstarszych pism świata, protoelamickie, używane w Iranie przez mniej więcej 150 lat, od około 3050 r. p.n.e. Jaka byłaby nasza wiedza o... 64
  • Maszyny Świętego Mikołaja 8 lis 2009, 19:00 Potrzebujesz nowego radia, telefonu komórkowego, zębatki do roweru lub zabawki dla dziecka? Wkrótce nie trzeba będzie kupować tych rzeczy w sklepie. Większość przedmiotów i brakujących części do różnych urządzeń będziemy mogli stworzyć samodzielnie. Drukując je na domowej... 66
  • Co tam, panie, w Ameryce - Sztuczka Obamy 8 lis 2009, 19:00 Jedno z najciekawszych wydarzeń ubiegłego tygodnia w USA przeszło niemal bez echa. Prezydent Obama podpisał budżet wojskowy na 2010 r. Opiewa on na 680 mld dolarów (26 mld USD więcej niż w 2009 r.), przy czym aż 130 mld USD zarezerwowano na potrzeby wojen w Iraku i Afganistanie. 84
  • Powrót Kohla 8 lis 2009, 19:00 Gdy jesienią 1989 r. Helmut Kohl był gościem premiera Tadeusza Mazowieckiego w Warszawie, wydarzenia w NRD toczyły się własnym impetem. Ostatnią wiadomość o tańcu radości na berlińskim murze kanclerz otrzymał podczas kolacji. Przerwał wizytę i udał się do Berlina, gdzie... 85
  • Komisja potakiwaczy 8 lis 2009, 19:00 Nowa Komisja Europejska będzie się składać z nieźle merytorycznie przygotowanych, lecz niespecjalnie barwnych polityków. A gwiazdami będą co najwyżej dwie osoby. Na tym tle najjaśniej świeci przewodniczący José Manuel Barroso. Sama komisja, niezbyt silna, będzie podatna na... 87
  • Zagazowani przez Rosję 8 lis 2009, 19:00 Kraje UE wkrótce będą mieć wspólnego prezydenta i szefa dyplomacji. Wspólnej polityki bezpieczeństwa energetycznego nie dochrapią się jednak jeszcze długo. W tej kwestii w Unii każdy sobie rzepkę skrobie, a… Rosja poszerza wpływy. 89
  • Sztuka pod murem 8 lis 2009, 19:00 To jedno z największych artystycznych wydarzeń obchodów 20. rocznicy obalenia muru berlińskiego. Jest oczywiste, że niemieccy twórcy z obu stron muru mieli wiele do powiedzenia na temat „Sztuka a zimna wojna”. Co zaskakujące, ich spojrzenie na tamtą rzeczywistość... 93
  • Skandynawska brzytwa 8 lis 2009, 19:00 Po ich przeczytaniu nawet Raymond Chandler bałby się zasnąć. Takie są skandynawskie kryminały. Jak to możliwe, że najmroczniejsze historie rodzą się w świadomości ludzi mieszkających w jednym z najbezpieczniejszych zakątków Europy? 95
  • Papież strukturalizmu 8 lis 2009, 19:00 Choć dożył niemal 101 lat, to nie sędziwy wiek sprawia, że mówi się o nim „papież” strukturalizmu. Claude Lévi-Strauss zmienił dwudziestowieczną humanistykę. Dowiódł, że można badać nie tylko gramatykę kultury, lecz także rządzące nią zasady myślenia. Urodzony 28... 99
  • Recenzje 8 lis 2009, 19:00 Film Miłość w czasach PRL „Rewers" to najdłużej wyczekiwana polska premiera tego roku. O filmie zrobiło się głośno już we wrześniu, kiedy zdobył Złote Lwy na Festiwalu Filmów Fabularnych w Gdyni. Wyróżnieni zostali też... 103
  • Nie tylko na weekend 8 lis 2009, 19:00 MuzykaGary Moore Wiele lat temu król bluesa B.B. King wyznaczył go na swojego następcę. Od tego czasu artysta wielokrotnie zmieniał stylistykę, zawsze jednak powracał do nastrojowych, bluesrockowych ballad. Warszawski koncert będzie jedną... 104
  • Cały ten (babski) jazz 8 lis 2009, 19:00 Gwiazdy gatunku przyprawiają brzmienie Nowego Orleanu funky, elektroniką, latynoskimi rytmami, folkiem, a nawet country. I sprzedają miliony płyt. Diana Krall, Cassandra Wilson, Basia, Norah Jones, Sade Adu, Candy Dulfer czy Natalie Cole wprowadziły jazz na szerokie wody... 105
  • Trzy klucze do Sztokholmu 8 lis 2009, 19:00 Szwedzka stolica kojarzyła się z Abbą i Nagrodą Nobla. Teraz to położone na 14 wyspach miasto można oglądać, podążając tropem bohaterów kultowej serii kryminałów – „Millennium” Stiega Larssona. Stockholms Stadsmuseum raz w tygodniu organizuje bowiem... 108
  • Tylko w Polsce mogłem poprowadzić pociąg 8 lis 2009, 19:00 Rozmowa z Michaelem Palinem, podróżnikiem, członkiem legendarnej grupy Monty Python 110
  • Francuskie kombinacje 8 lis 2009, 19:00 Weź zwykły samochód kompaktowy z małym silnikiem, nadmuchaj jego bagażnik, a pod maskę wsadź turbosprężarkę. Tak według Renault wygląda przepis na idealne auto rodzinne. 114
  • Skibą w mur - Krowa i odmowa 8 lis 2009, 19:00 Wielu ludzi ma wybitne umiejętności na polu komplikowania życia sobie i innym. Taki na przykład Mariusz Kamiński, do niedawna szef CBA, to prawdziwy mistrz komplikacji. Nie dosyć,że skomplikował życie Chlebowskiemu, premierowi, posłance Sawickiej i wielu, wielu innym, to... 116

ZKDP - Nakład kontrolowany