Pamięć cmentarzy

Pamięć cmentarzy

W Izraelu, kiedy robotnicy natkną się na stare groby, zaprzestają robót: grodzą teren i zmieniają plany budowlane
Pierwszy raz byłem na cmentarzu, kiedy miałem sześć lat. Było to w Borysławiu, po pierwszym pogromie. Wróciliśmy z kryjówki zorganizowanej przez panią Lasotową na strychu jej domu i od razu poszliśmy zobaczyć, co się dzieje u dziadka Icyka i babci Minci, którzy mieszkali niedaleko, po drugiej stronie rzeki. Był wieczór, weszliśmy do domu i zobaczyliśmy dziadka, który płakał. Babcia Mincia zmarła na atak serca... Pochowaliśmy ją w nocy - jeszcze na żydowskim cmentarzu. Kiedy w 1993 r. przyjechałem z oficjalną wizytą na zaproszenie prezydenta Ukrainy Leonida Krawczuka, chciałem odnaleźć ten cmentarz. Niestety, nie udało się. Na tym miejscu był rynek.

Prochy wrzucono do rzeki...
Moi dziadkowie Hirsz i Icyk też nie mają cmentarza. Dziadek Hirsz zginął z rąk Niemców podczas trzeciej akcji, a dziadzio Icyk został złapany - jak tysiące innych Żydów z Borysławia - i wywieziony do lasu między Borysławiem a Truskawcem. Tam Niemcy kazali mu wykopać grób, a potem go zastrzelili. Po wojnie w tym miejscu postawiono nagrobek upamiętniający ten masowy mord. Ciocia Rózia, siostra mojego ojca, moi kuzyni i inne ciocie też nie leżą na cmentarzu. Zostali wywiezieni do Bełżca, zagazowano ich i spalono, a prochy wrzucono do rzeki. Większość zamordowanych w Polsce Żydów nie spoczywa na cmentarzach. To bardzo bolesne.
Pierwszy raz widziałem w Polsce żydowski cmentarz, kiedy byłem w 1985 r. z wizytą w Warszawie. Patrząc na te macewy, na pomnik J.L. Pereca, znanego żydowskiego pisarza, pomnik dr. Zamenhoffa, twórcy esperanto, czy pomniki rabinów, lekarzy, dziennikarzy, muzyków, aktorów, czułem, że świadectwo naszego wspólnego kilkusetletniego życia na ziemiach Polski jest nie do zatarcia. Czasem, będąc na takim cmentarzu, myślę sobie, że to jest najbardziej demokratyczne miejsce na ziemi, tutaj każdy jest równy.
Na żydowskim cmentarzu w Warszawie, niedaleko od bramy, po prawej stronie można zobaczyć zbiorowy grób. Spoczywają tam tysiące Żydów z Warszawy i okolic, starsi i dzieci, którzy ponieśli tragiczną śmierć podczas okupacji, najczęściej z głodu. Oni nie mają nazwisk, ale chociaż mają cmentarz, po którym czasem roznosi się głos rabina, gdy odmawiamy kadisz.

Bejt Chaim znaczy Dom Życia
Historia żydowska w czasie Zagłady i po niej to martyrologia. Obecnie tu i ówdzie spotyka się cmentarze żydowskie, obrabowane, przeważnie bez ogrodzenia. Poprzewracane resztki macew porasta trawa i mech, nikt się nimi nie opiekuje. To już są ruiny. Inne żydowskie cmentarze zamieniły się w parkingi, place miejskie, rynki, ulice. Ludzie nawet nie zdają sobie sprawy, jak często przejeżdżają po ziemi, w której spoczywają prochy, jak często spacerują po miejscach, gdzie dawniej były cmentarze. A ta góra ze zmielonych kości koło bramy w Majdanku to też tragiczny żydowski cmentarz. Za każdym razem, kiedy jestem w którymś z polskich lasów, rozglądam się, czy nie ma tu jakiegoś grobu, tak jak w Borysławiu, Drohobyczu czy Tykocinie.
Według żydowskiej wiary i tradycji oraz słów proroka Ezechiela, kiedy nadejdzie Mesjasz, wszyscy zmarli powstaną z grobów. Ten mit zawiera duży ładunek nadziei i ogromny szacunek dla zmarłych. Dlatego u nas cmentarz nosi różne nazwy. Bejt Almin to dosłownie cmentarz, Bejt Olam to dom świata, a najważniejsze określenie - Bejt Chaim - oznacza dom życia. W Izraelu, kiedy robotnicy natkną się podczas budowy na stare groby, zaprzestają robót. Grodzą teren i zmieniają plany budowlane. My, Żydzi, jako naród, który stracił więcej obywateli niż jakikolwiek inny, mamy wielki szacunek dla naszych zmarłych.

Schody z macew
W 1992 r. przyjechałem do Polski z prezydentem Izraela Chaimem Herzogiem. Jednym z odwiedzanych przez nas miast była Łomża, gdzie ojciec Herzoga był niegdyś głównym rabinem (później wyjechał do Dublina, a jeszcze później został głównym rabinem Izraela). Nieopodal miasta znaleźliśmy pole, na którym dawniej znajdował się cmentarz, szukaliśmy tam macewy rabina. Niestety, bez skutku. Taka sama sytuacja dotyczy również grobów rodziny Israela Meiera Laua urodzonego w Piotrkowie Trybunalskim, który obecnie jest głównym rabinem Izraela.
Takie przykre sytuacje zdarzają się często dlatego, że w czasie wojny i po niej te cmentarze niszczyli sąsiedzi, Polacy... Macewy, tablice służyły jako schody, płyty chodnikowe, podłogi, ogrodzenia. To były dobre kamienie, czasem marmury. Mienie żydowskie zostało wykorzystane do ostatniego kamienia. Ten sam los spotkał synagogi - większość spalono, a okna, drzwi, ławy i stoły ludzie pozabierali do swoich domów. Synagogi służyły też jako magazyny, stajnie, stodoły. Resztki rozkradzionych książek i Tory można kupić na targach i straganach jako judaica. To napawa niewyobrażalnym smutkiem.

300 żydowskich imion
W 1998 r. żydowskie mienie publiczne oddano gminom żydowskim. Zważywszy na to, że przed wojną działało w Polsce ponad 1000 gmin, a teraz jest ich zaledwie dwanaście i składają się z 17, 20, 75 Żydów, bardzo trudno jest udźwignąć ciężar tego mienia. To wręcz niemożliwe przy tak ograniczonych budżetach. Jestem wdzięczny, że znajdują się ludzie, którzy pomagają nam dbać o nasze cmentarze. Jest to głównie wspaniała polska młodzież, stowarzyszenie Antyschematy Jerzego Fornalika, fundacja Haliny Sroczyńskiej i sam Zenon Sroczyński, który z własnych środków odnowił dom pogrzebowy na żydowskim cmentarzu (również warszawski kościół reformacyjny). Często spotykam się też z godnymi szacunku inicjatywami prezydentów różnych miast, burmistrzów, starostów, radnych, a także zwykłych mieszkańców, którzy z potrzeby serca i sumienia dbają o stare żydowskie cmentarze.
Oprócz takich znaków naszego istnienia i naszej historii w Warszawie można znaleźć jeszcze jeden: Umschlagplatz. W czasie wojny z tego miejsca odjechało wagonami śmierci do Treblinki 300 tysięcy Żydów. Na pomniku, który powstał ku czci zamordowanych, wyryto 300 żydowskich imion: Aaron, Aminadah, Abis, Bensyjon, Hirsz, Dawid, Eliab, Fajtel, Gotlib, Izaak, Jonatan, Josef, Mordechaj, Mosze, Noe, Rafał, Szymon, Zelik, Abigail, Elza, Chawa, Ester, Henia, Ida, Lea, Mirjam, Rywka, Szewa, Zelda i wiele innych. Warto zauważyć, że część z nich nosili zarówno Żydzi, jak i Polacy. Chociażby przez wzgląd na to pamiętajmy o wspólnej przeszłości i róbmy wszystko, aby z należytym szacunkiem ją uczcić.

Została pamięć
Wczoraj i przedwczoraj Polacy szli na cmentarze ze świecami i kwiatami. W Polsce cmentarz jest świątynią. Kiedy jeżdżę po kraju i widzę te zadbane, posprzątane mogiły, trochę zazdroszczę. Obok nich znajdują się żydowskie - schowane w trawie, zapomniane. Trudno mi czasem zrozumieć, że ludzie mający taki szacunek dla miejsc pochówku przechodzą obojętnie obok starych, bo często 800-letnich żydowskich cmentarzy.
W ostatnich kilku latach dostrzegłem jednak kiełkujące zainteresowanie Polaków żydowskim losem. Trzecie powojenne pokolenie ma już odwagę zapytać: Jak to naprawdę było, kiedy żyli tutaj Żydzi? Na nowo rozpoczyna się dialog, ale może on zaistnieć tylko między samymi Polakami albo Polakami a judaizmem, bo po hitlerowskiej Zagładzie nas już tu prawie nie ma.
Wierzę, że kiedyś z waszą pomocą powstaną z tego mchu, liści i trawy stare macewy. Może wtedy pamięć zostanie uczczona. Jestem szczęśliwy, że to drugie pokolenie Sprawiedliwych wśród Narodów Świata nie pozwala zapomnieć o historii, szanuje symbole, pomaga odnawiać cmentarze, obiekty religijne. Ci ludzie wiedzą, że kto nie szanuje zmarłych, nie szanuje też życia. Jestem ogromnie wdzięczny za ich wkład w zabliźnianie ran i darzę ich dużym szacunkiem. Cieszę się, że istnieją takie szlachetne organizacje, jak rosyjska fundacja polskiej rodziny Nissenbaumów, Fundacja Laudera, gminy żydowskie i nigdzie nie zrzeszeni prawi i przyzwoici Polacy, którzy wiedzą, że zostały tu po nas tylko pamięć i wspomnienia...
Okładka tygodnika WPROST: 45/2003
Więcej możesz przeczytać w 45/2003 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 45/2003 (1093)

  • Wprost od czytelników 9 lis 2003 Gilotyna budżetowa Poprzeczytaniu artykułu "Gilotyna budżetowa" (nr 42) i przyjrzeniu się prognozom rządowym dotyczącym relacji długu publicznego do PKB oraz zamieszczonemu wyciągowi z "Procedur ostrożnościowych i... 3
  • Na stronie - MonoPol 9 lis 2003 Markowi Polowi pomyliły się... pedały. 3
  • Peryskop 9 lis 2003 Miller w Iraku Leszek Miller będzie pierwszym zagranicznym szefem rządu, który przyjedzie do Iraku po zakończeniu działań wojennych. Polski premier ma się tam pojawić 8 listopada. Podczas kilkugodzinnej wizyty odwiedzi m.in. bazę... 6
  • Dossier 9 lis 2003 Krzysztof JANIK minister MSWiA "Palę wciąż tyle samo, do dwóch paczek dziennie. Piję mniej, niestety. Nie lubię pić w celach bezideowych" "Super Express" Andrzej LEPPER przewodniczący Samoobrony "Ja jestem... 7
  • Nałęcz - Napinanie cięciwy 9 lis 2003 Nie można bogatych niszczyć podatkami, bo uciekną do życzliwszych krajów 8
  • Poczta 9 lis 2003 KONKURS na reportaż Wydział Filologiczny Uniwersytetu Śląskiego i Studenckie Koło Naukowe Językoznawców ogłaszają konkurs na najlepszy reportaż prasowy, radiowy i telewizyjny "Reportaż na staż". Konkurs przeznaczony... 9
  • Kadry 9 lis 2003 "To jest inny Janik. Janik, który podejmuje decyzje, który nie boi się podjąć decyzji" - Jerzy Dziewulski o ministrze spraw wewnętrznych i administracji w "Wiadomościach" TVP 9
  • M&M 9 lis 2003   NIE-CZYSTKA W POLICJI Dla tych, co śmią sprawdzać z SLD władze i podszyty mafią ich tknąć proceder, stworzy Leszek Szreder jak kanclerz Schröder Centrum Wypędzonych... Z Policji. W Hadze. 10
  • Playback 9 lis 2003 Lech Kaczyński, prezydent Warszawy, lider PiS, i Jolanta Kwaśniewska, żona prezydenta RP 10
  • Wojna o Puchatka 9 lis 2003 Prawa autorskie do postaci z książki A.A. Milne'a - Kubusia Puchatka, Prosiaczka, Tygryska, Kłapouchego, spopularyzowanych na całym świecie przez wytwórnię Walta Disneya - stały się powodem sporu między spadkobiercami autora oraz... 10
  • Z życia koalicji 9 lis 2003 Zaiste, pełne filantropów jest SLD. Ta znana prawda znajduje potwierdzenie w kolejnych numerach "Trybuny", która dopytuje postkomunistów o ich prywatne wyrzeczenia w związku z programem Hausnera. Taki poseł Marek... 12
  • Z życia opozycji 9 lis 2003  O dziwo, to nie Jerzy Kropiwnicki został przewodniczącym ChRS (Chrześcijański Ruch Samorządowy). Zamiast prezydenta Łodzi z ZChN został nim prezydent Białegostoku z ZChN, niejaki Ryszard Tur. Ale zagrywka! Już sobie wyobrażamy, jak... 13
  • Fotoplastykon 9 lis 2003 14
  • Układ z Rywinem 9 lis 2003 Grzegorz Kurczuk rozpiął parasol ochronny nad Rywinem i jego mocodawcami. 16
  • Odstrzelony 9 lis 2003 Kto się boi generała Adama Rapackiego? 20
  • Niemiecki nie-pokój 9 lis 2003 Niemcy - kim byli, kim są, kim chcą być 22
  • Telekom przyjaciół 9 lis 2003 Wiesław Kaczmarek buduje własne zaplecze biznesowe 26
  • Zabójcze nianie 9 lis 2003 Przyjmując opiekunkę do dziecka, możesz wpuścić do domu sadystkę. 30
  • Poczta 9 lis 2003 W 42. numerze "Wprost" opublikowaliśmy list, który do naszej redakcji przysłał Herbert Frankenstein, prezes zarządu BASF Polska. Na ten kuriozalny list odpowiedzieli nasi czytelnicy, odpowiedziały też instytucje i... 34
  • Giełda i wektory 9 lis 2003 Hossa Świat Jałmużna z bankomatu Muzułmanie w Singapurze mogą używać bankomatów, by przekazać jałmużnę zwyczajowo dawaną biednym podczas ramadanu, islamskiego miesiąca postu. Bankomaty z opcją dokonywania przekazów... 36
  • Gazoholicy 9 lis 2003 Kupujemy od Rosjan najdroższy w Europie gaz, którego na dodatek brakuje 38
  • Krach socjalkapitalizmu 9 lis 2003 Widmo krąży po Europie - widmo recesji 44
  • Konkurencja na całe zło 9 lis 2003 Korporacje zawodowe znów głębiej sięgają do naszych kieszeni 48
  • Żaglowa łódź podwodna 9 lis 2003 Czekamy na gospodarczy POPiS opozycji 52
  • Balcerowicz wprost - Niewydolnie i niesprawiedliwie 9 lis 2003 Tysiąc dni czeka się w Polsce na orzeczenie sądowe. Gorzej jest tylko w Słowenii, Serbii i Czarnogórze oraz w Gwatemalii 54
  • 2 x 2 = 4 Niewesoła perspektywa 9 lis 2003 Dzisiejsze kłopoty polskiej gospodarki to efekt błędów polityki ustrojowej 55
  • Supersam 9 lis 2003 "Wprost" dla Ladies Tygodnik "Wprost" patronuje akcji Ladies związanej z programem "Możesz zdążyć przed rakiem" Fundacji Porozumienie bez Barier Jolanty Kwaśniewskiej. W ramach akcji wydano płytę z utworami w... 56
  • Nowa Rosja 9 lis 2003 Piękne, seksowne Rosjanki zmieniają wizerunek brudnego, zacofanego kraju 58
  • Miłość wam wszystko wybaczy 9 lis 2003 Pedofilia i zoofilia mogą być wkrótce uznane za taką samą odmienność jak homoseksualizm. 62
  • Autokreacja 9 lis 2003 Auta zwyciężające w konkursie na samochód roku sprzedają się o 20 procent lepiej 64
  • Pamięć cmentarzy 9 lis 2003 W Izraelu, kiedy robotnicy natkną się na stare groby, zaprzestają robót: grodzą teren i zmieniają plany budowlane 66
  • Bikont do Makłowicza, Makłowicz do Bikonta 9 lis 2003 Bobeczku Drogi! Nadal większość czasu spędzam w Katowicach i tak będzie także przez cały następny miesiąc, ale nie jest to bynajmniej powód do jakichkolwiek narzekań. Między próbami w Teatrze Śląskim grasuję po mieście z olbrzymią przyjemnością. 70
  • Druga płeć - Gadu-gadu i biju-biju 9 lis 2003 Jedno jest pewne: umiejętność mediacji bliższa jest mózgom "sfeminizowanym" niż "zmaskulinizowanym" 71
  • Demon upokorzenia i odwetu 9 lis 2003 Jak w XX wieku Niemcy zaszczepili sobie poczucie historycznej krzywdy 72
  • Know-how 9 lis 2003 Krew w proszku Szpitale nie będą już mieć kłopotów spowodowanych brakiem krwi, zwłaszcza rzadkich grup. Naukowcy z Karolinska Institutet w Sztokholmie po raz pierwszy zastosowali w transfuzji rozpuszczoną sproszkowaną krew ludzką.... 76
  • Wdychanie śmierci 9 lis 2003 Jak skutecznie wywołać ślepotę, śpiączkę albo raka 78
  • Od kogo pochodzi Darwin 9 lis 2003 To szkocki przyrodnik James Hutton był twórcą teorii doboru naturalnego 82
  • Kliniki przemienienia - gdzie się leczyć (3) 9 lis 2003 Cierpisz na poważną chorobę przewodu pokarmowego? Musisz się poddać operacji żołądka, trzustki lub dwunastnicy? Takie zabiegi najlepiej w Polsce wykonuje się w Klinice Chirurgii Przewodu Pokarmowego Centralnego Szpitala Klinicznego Śląskiej Akademii Medycznej w Katowicach. To... 84
  • Bez granic 9 lis 2003 Popioły Kalifornii Staraliśmy się ocalić cokolwiek, ale nawet cegły rozsypywały się w popiół - opowiadała przerażona mieszkanka miasteczka Cuyamaca w Kalifornii, które pochłonął ogień. Szalejące od tygodnia pożary... 90
  • Europa Trzeciego Świata 9 lis 2003 Europa bez Ameryki, czyli pogrzeb Unii Europejskiej 92
  • Szejk Putin 9 lis 2003 Michaił Chodorkowski popełnił błąd, bo uwierzył w siłę pieniądza i demokracji 96
  • Więzień z wyboru 9 lis 2003 Jukos daje nam pracę i pomaga żyć" - głoszą billboardy reklamowe na całym terytorium Rosji. I w Moskwie, i w Nieftiejugansku na Syberii, stolicy Jukosu. 98
  • Ostatni pociąg do Palestyny 9 lis 2003 Jeśli Arafat przestanie być Arafatem, Izrael da mu jeszcze jedną szansę 100
  • Menu 9 lis 2003 kraj Miasto w mieście W Poznaniu tworzy się nowy styl miejskiego życia. Stary Browar to pierwszy w Polsce projekt łączący pod jednym dachem sztukę, handel i biznes. A wszystko to w odrestaurowanym budynku starego browaru w centrum miasta.... 104
  • McMuzyka 9 lis 2003 MTV stała się dla młodzieży tym, czym viagra dla impotentów 106
  • Festiwal życia 9 lis 2003 Żydowska kultura jest kulturą radości życia - dowodzą festiwale filmu, muzyki i książki żydowskiej 110
  • Płyty Kuby Wojewódzkiego 9 lis 2003 CASSANDRA WILSON Glamoured - **** Pani Cassandra ma dla niektórych słabszych smakoszy zmysłowy męski głos w zdecydowanie damskim ciele. Tak można się oszukać okrutnie na pierwszy rzut ucha. Rzuty oka rozwiewają wątpliwości.... 111
  • Sexy Rod 9 lis 2003 Brytyjczycy lubią Roda Stewarta bardziej niż The Beatles 112
  • Kino Tomasza Raczka 9 lis 2003  Kill Bill - ***** Reżyseria: Quentin Tarantino W rolach głównych: Uma Thurman, Lucy Liu, Daryl Hannah USA 2003 Czysty filmowy spirytus. Wszystko jedno, z czego Quentin Tarantino go produkuje: czy z banalnych kryminałów... 113
  • Sława i chała 9 lis 2003 teatr Perfumowane ciastko Słynny siedmiotomowy cykl powieści Marcela Prousta "W poszukiwaniu straconego czasu" znajduje się na każdej liście arcydzieł, choć mało kto go w całości przeczytał. Na kilometrowych zdaniach, wątłej... 114
  • Perły do lamusa? 9 lis 2003 Stolica nie jest już ośmiornicą pożerającą przyjezdnych, to raczej oni chcą ją wykorzystać "jak dziwkę" 115
  • Co media - Jak się oczyścić bez zamaczania? 9 lis 2003 Kluby naszej piłkarskiej ekstraklasy (co za myląca nazwa!) kupują sobie sędziów. Ale nie dorywczo, na jeden mecz, tylko na stałe. Prezesi nareszcie zaczęli liczyć - abonament zawsze wychodzi taniej. Poza tym lepiej przepłacić... 116
  • Szkiełko w oku 9 lis 2003 Wtym słowie szeleści modlitwa za duszki naszych zmarłych. Dzień Zaduszny nie jest jednak za duszny, jest raczej za wilgotny. 116
  • Organ Ludu 9 lis 2003 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 45 (58) Rok wyd. 2 WARSZAWA, poniedziałek 3 listopada 2003 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Przed nadchodzącym świętem państwowym Aktualne portrety przywódców W związku ze... 117
  • Skibą w mur 9 lis 2003 Czyż to nie piękny widok: murarze albo kombajniści chlejący w swym miejscu pracy martini z limonką zamiast jaboli? 118
  • Ranking szpitali - treść ankiet 9 lis 2003 Poniżej prezentujemy treść ankiet, które zostały rozesłane do szpitali 200

ZKDP - Nakład kontrolowany