Demon upokorzenia i odwetu

Demon upokorzenia i odwetu

Jak w XX wieku Niemcy zaszczepili sobie poczucie historycznej krzywdy
Jesienią 1944 r., gdy Wehrmacht cofał się pod ciosami Rosjan i atakujących z zachodu aliantów, monachijskie wydawnictwo partyjne NSDAP opublikowało broszurę pod tytułem "Nigdy!". Na jej okładce znajdował się rysunek przedstawiający wielką pięść uderzającą w mapę Niemiec. Autorem broszury był Heinrich Goitsch, urzędnik nazistowskiego aparatu propagandy. Goitsch łkał nad tragicznym losem Niemiec, "barbarzyńsko skrzywdzonych przez świat". "Narodowosocjalistyczne Niemcy zostały uznane za światowego wroga numer jeden!
- skarżył się. - W tysiącach artykułów prasowych, na falach setek rozgłośni radiowych, w filmach i na wiecach krzyczy się: 'Niemcy są winne! Niemcy muszą być skazane na śmierć!'. Właściwie co takiego zrobiły Niemcy? Obaliły traktat wersalski i odzyskały należne im miejsce w świecie. To są nasze grzechy! Führer stworzył Wielką Rzeszę Niemiecką dzięki pokojowej pracy. Dał Niemcom jedność, spełniając w ten sposób marzenia wszystkich Niemców i najskrytsze pragnienia narodu. Führer nie chciał wojny. Chciał pokoju, ale nasi wrogowie dążyli do wojny! 'Niemcy stały się zbyt potężne, trzeba je zniszczyć'
- mówił w 1936 r. Winston Churchill do amerykańskiego generała Wooda. To jest prawdziwa przyczyna wojny".
Żałosne skargi Goitscha nie były zwykłym propagandowym bełkotem, którym upadający reżim próbował wytłumaczyć poddanym wojenne niepowodzenia. Podobnie jak Goitsch myślała większość Niemców.

Komuniści wbijają Rzeszy nóż w plecy
Żeby zrozumieć poczucie krzywdy Niemców A.D. 1944 - tych samych Niemców, którzy usiłowali w tamtych latach wysadzić świat w powietrze, stworzyli piekło Auschwitz i mordowali miliony w innych obozach śmierci - trzeba się cofnąć do 1914 r., gdy armia cesarza Wilhelma ruszała na wojnę. Niemców ogarnęło wtedy patriotyczne uniesienie. Nawet niechętni monarchii socjaliści odrzucili pacyfistyczne deklaracje. Rzesza miała szansę potwierdzić swoją dominującą pozycję w Europie i na świecie. Tak się nie stało. Gospodarka niemiecka runęła pod ciężarem wojny, wybuchły bunty robotników i strajki, które w 1918 r. pod wpływem bolszewickiego przewrotu w Rosji zamieniły się w rewoltę. Cesarz abdykował, a "niezwyciężona armia niemiecka" poprosiła o zawieszenie broni. Niemieckie elity bały się, że kontynuowanie działań wojennych doprowadzi do komunistycznego zamachu stanu. W ten sposób narodziła się legenda o "ciosie zadanym nożem w plecy przez komunistów". Miała w sobie tylko trochę prawdy - Niemcy rzeczywiście musiały przerwać walki z powodu komunistycznej rewolty. Była ona jednak skutkiem, a nie przyczyną przegranej wojny. Tego Niemcy nie chcieli już przyjąć do wiadomości.

Ograbieni z honoru w Wersalu
Przegrana wojna zawsze przynosi upokorzenie. Niemcy w 1918 r. byli jednak przekonani, że unikną konsekwencji klęski. Przerwanie walk uważali za akt dobrej woli wobec Francji i Wielkiej Brytanii. Byli niemal pewni, że nadal mogą stawiać warunki, ale nie dopuszczono ich do stołu rokowań. Państwa ententy uzgodniły między sobą traktat pokojowy i oznajmiły jego postanowienia przegranym. "Niemcy czuły się okaleczone i znieważone, wstrząsane bezsilną złością - pisał zmarły w 1999 r. niemiecki historyk Sebastian Haffner. - Nienawiść do Zachodu była wtedy w Niemczech powszechna (...). Traktat wersalski był poniżeniem dla Niemców, które pokonane, rozbrojone, bezsilne i samotne musiały przyjąć jego nieznośne warunki".
Te nieznośne warunki to przede wszystkim straty terytorialne (m.in. Wielkopolska, Sudety, Alzacja i Lotaryngia)
- łącznie Niemcy straciły 70 tys. km2. Równocześnie nałożono na nie ogromne kontrybucje wojenne oraz wymuszono częściową demilitaryzację. Dwadzieścia lat później nazistowski minister propagandy Joseph Goebbels wypominał mocarstwom ententy, iż "ich propaganda wmawiała całemu światu, że Niemcy to naród barbarzyńców - niecywilizowanych i nieludzkich - i że moralnym obowiązkiem reszty świata jest zniszczyć Niemcy oraz złamać ich potęgę". W Wersalu - twierdził Goebbels - Niemcy zostały ograbione z honoru.
Goebbelsowi chodziło przede wszystkim o artykuł 228 traktatu, w którym państwa ententy żądały wydania wymienionych z nazwiska niemieckich oficerów (by ich osądzić) oraz artykuł 231 mówiący o odpowiedzialności Niemiec za wybuch wojny. Zdecydowana większość Niemców uważała, że brała udział w wojnie obronnej. Nie przemawiało do nich to, że wojnę rozpoczęli ich austriaccy sojusznicy, którzy zaatakowali Serbię, uruchamiając w ten sposób wojenną machinę. Nie do przyjęcia było dla nich traktowanie niemieckich żołnierzy jak przestępców wojennych. Mit szlachetnej armii był w Niemczech bardzo silny.
Niemcy, użalając się na krzywdę, którą wyrządzono im w Wersalu, woleli zapomnieć o tym, jak sami traktowali pokonane państwa, na przykład Polskę w okresie rozbiorów czy Francję po wojnie z 1871 r. (Francja utraciła wówczas na rzecz Niemiec Alzację i Lotaryngię, a także musiała zapłacić odszkodowanie w wysokości 5 mld franków).

Syfilityczny pokój
Socjalista Philipp Scheidemann, pierwszy kanclerz republiki
weimarskiej, która powstała na gruzach cesarstwa, podał się do dymisji, bo nie chciał złożyć podpisu pod traktatem wersalskim. "Jakaż ręka nie uschłaby, sobie i nam nakładając te kajdany?" - zapytał retorycznie, rezygnując z urzędu. Poczucie krzywdy wyrządzonej Niemcom w Wersalu łączyło wszystkich od lewicy po prawicę i było tak silne, że do dziś żywe są argumenty z tamtej epoki. "Traktat wersalski - pisał cytowany wyżej historyk Sebastian Haffner - uznano w Niemczech za zniewagę, i tak było w istocie. Zniewaga ta polegała przede wszystkim na sposobie realizacji postanowień. Traktat był rzeczywiście, jak nazwali go znieważeni Niemcy, dyktatem. Nie został uzgodniony między zwycięzcą a pokonanym, jak poprzednie traktaty pokojowe (...). Niemiecki podpis (...) został wymuszony ultimatum pod groźbą wojny. Niemcy nie czuli się związani tym, co podpisali pod przymusem".
Nie można się zatem dziwić, że łamanie prawa międzynarodowego przez Hitlera było uważane przez Niemców za akt dziejowej sprawiedliwości.
Hitler, jak niemal wszyscy Niemcy, nie uznawał postanowień traktatu wersalskiego. Pismo nazistów "Volkischer Beobachter" w numerze z kwietnia 1920 r. nazwało to porozumienie "syfilitycznym pokojem, który zrodzony z krótkotrwałej, zakazanej przyjemności, zaczyna się od małego twardego wrzodu, opanowuje stopniowo wszystkie członki i stawy, całe ciało, aż po serce i mózg grzesznika". Z czasem zarzucano traktatowi wszystkie możliwe grzechy
- miał on nie tylko zniewalać Niemcy politycznie, ale także moralnie. Niemieckie ideały wierności i miłości ojczyzny zostały bezlitośnie zmiecione, a zamiast nich pojawiły się "demokracja, ruch naturystyczny, wyuzdany naturalizm i wolna miłość".

Gwałt aktem dziejowej sprawiedliwoŚci
Niemcy nie chcieli demokracji. Oczekiwali na zbawcę, który pomści wyrządzone im "krzywdy". Już w 1921 r. poeta Stefan George przepowiedział nadejście epoki, która "zrodzi tego, co niesie pomoc, Męża. On zrywa kajdany, na rumowiskach przywraca porządek, biczem zapędza odstępców w dziedzinę przedwiecznego prawa, gdzie wielkość jest znów wielka, pan znowu panem, a dyscyplina dyscypliną. On przypina prawdziwe godło do ludowego sztandaru, on poprzez burze i złowrogie wróżby jutrzenki wiedzie swój wierny hufiec do czynu wstającego dnia - budowy Nowej Rzeszy". Niemcy czekali na Hitlera.
Führer III Rzeszy punkt po punkcie unieważniał postanowienia traktatu wersalskiego. Pomagali mu w tym Anglicy, którzy przerażeni skalą frustracji Niemców i ich kontaktami z bolszewicką Rosją stale ustępowali. Francja przypatrywała się biernie nadchodzącemu zagrożeniu. Hitler zaczął się zbroić na wielką skalę, dokonał anszlusu Austrii, jawnie już drwiąc z postanowień wersalskich. W kwietniu 1939 r. wrzeszczał na wiecu: "Nie tylko zjednoczyłem na powrót naród niemiecki, lecz także dałem mu na powrót oręż i dalej usiłowałem unicestwić strona po stronie ten traktat, w którego 448 artykułach zawiera się najnikczemniejszy gwałt, jaki kiedykolwiek zadano ludziom i narodom. Z powrotem przyłączyłem do Rzeszy tereny zagrabione nam w 1919 r., sprowadziłem do ojczyzny miliony głęboko nieszczęśliwych Niemców, których od nas oderwano, przywróciłem tysiącletnią, historyczną jedność niemieckiej przestrzeni życiowej i starałem się to osiągnąć bez zadawania memu narodowi czy jakiemukolwiek innemu cierpień związanych z wojną".

Niedopieszczone dziecko Europy
Niemcy byli zachwyceni. Oto w pokojowy sposób dokonała się sprawiedliwość dziejowa w ich rozumieniu tego pojęcia. Gdy Polska sprzeciwiła się Hitlerowi, wybuchła wojna. Dla Niemców było oczywiste, że to Warszawa ponosi za to odpowiedzialność - oni chcieli naprawienia krzywd, Polacy stanęli im na drodze. "Chcieliśmy powrotu Gdańska do Rzeszy i korytarza łączącego go z resztą Niemiec. Te żądania - więcej niż umiarkowane - zostały przez naszych wrogów zlekceważone. Mało tego, uznali je za pretekst do wojny" - oświadczył nazistowski minister propagandy Goebbels. Czy można się dziwić, że wielu Niemców uważa się dziś za "ofiary" wojny? Przecież - jak mówił
Goebbels - oni tej wojny wcale nie chcieli. Oni chcieli tylko naprawienia wyrządzonych im "krzywd". Puenta? "W Niemcach zawsze tkwiło okrutne, niedopieszczone dziecko. Gdy tylko znajdywali opiekuna przewodnika, budził się w nich demon, który potrafił w ukryciu żyć w podświadomości moich rodaków całe dziesięciolecia: demon frustracji, demon fałszywie pojmowanego upokorzenia, demon odwetu i zemsty" - pisał po latach Karl Jaspers.

Okładka tygodnika WPROST: 45/2003
Więcej możesz przeczytać w 45/2003 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 1
  • Polak IP
    Pani Erika urodziła się na POLSKICH, okupowanych ziemiach w Rumi. Moje pytanie : kto uciekał przed Sowietami w popłochu, w obawie przed odwetem za spalone i zgwałcone wsie sowieckie. Kto pozostawił setki ciał w Rumi. Czyje statki, w tym organizacji Kraft durch Freude zatonęły podczas ewakuacji ??? I ostatnie, kto podzielił Polskę po wojnie. Pretensje są nie adekwatne, do tego co uczyniły, podkreślam NAZIŚCI.

    ps. nikt nie zburzył domów niemieckich, przy stacji Rumia Janowo, były minimalnym odsetkiem, co Polacy musieli odbudować

    Spis treści tygodnika Wprost nr 45/2003 (1093)

    • Wprost od czytelników 9 lis 2003 Gilotyna budżetowa Poprzeczytaniu artykułu "Gilotyna budżetowa" (nr 42) i przyjrzeniu się prognozom rządowym dotyczącym relacji długu publicznego do PKB oraz zamieszczonemu wyciągowi z "Procedur ostrożnościowych i... 3
    • Na stronie - MonoPol 9 lis 2003 Markowi Polowi pomyliły się... pedały. 3
    • Peryskop 9 lis 2003 Miller w Iraku Leszek Miller będzie pierwszym zagranicznym szefem rządu, który przyjedzie do Iraku po zakończeniu działań wojennych. Polski premier ma się tam pojawić 8 listopada. Podczas kilkugodzinnej wizyty odwiedzi m.in. bazę... 6
    • Dossier 9 lis 2003 Krzysztof JANIK minister MSWiA "Palę wciąż tyle samo, do dwóch paczek dziennie. Piję mniej, niestety. Nie lubię pić w celach bezideowych" "Super Express" Andrzej LEPPER przewodniczący Samoobrony "Ja jestem... 7
    • Nałęcz - Napinanie cięciwy 9 lis 2003 Nie można bogatych niszczyć podatkami, bo uciekną do życzliwszych krajów 8
    • Poczta 9 lis 2003 KONKURS na reportaż Wydział Filologiczny Uniwersytetu Śląskiego i Studenckie Koło Naukowe Językoznawców ogłaszają konkurs na najlepszy reportaż prasowy, radiowy i telewizyjny "Reportaż na staż". Konkurs przeznaczony... 9
    • Kadry 9 lis 2003 "To jest inny Janik. Janik, który podejmuje decyzje, który nie boi się podjąć decyzji" - Jerzy Dziewulski o ministrze spraw wewnętrznych i administracji w "Wiadomościach" TVP 9
    • M&M 9 lis 2003   NIE-CZYSTKA W POLICJI Dla tych, co śmią sprawdzać z SLD władze i podszyty mafią ich tknąć proceder, stworzy Leszek Szreder jak kanclerz Schröder Centrum Wypędzonych... Z Policji. W Hadze. 10
    • Playback 9 lis 2003 Lech Kaczyński, prezydent Warszawy, lider PiS, i Jolanta Kwaśniewska, żona prezydenta RP 10
    • Wojna o Puchatka 9 lis 2003 Prawa autorskie do postaci z książki A.A. Milne'a - Kubusia Puchatka, Prosiaczka, Tygryska, Kłapouchego, spopularyzowanych na całym świecie przez wytwórnię Walta Disneya - stały się powodem sporu między spadkobiercami autora oraz... 10
    • Z życia koalicji 9 lis 2003 Zaiste, pełne filantropów jest SLD. Ta znana prawda znajduje potwierdzenie w kolejnych numerach "Trybuny", która dopytuje postkomunistów o ich prywatne wyrzeczenia w związku z programem Hausnera. Taki poseł Marek... 12
    • Z życia opozycji 9 lis 2003  O dziwo, to nie Jerzy Kropiwnicki został przewodniczącym ChRS (Chrześcijański Ruch Samorządowy). Zamiast prezydenta Łodzi z ZChN został nim prezydent Białegostoku z ZChN, niejaki Ryszard Tur. Ale zagrywka! Już sobie wyobrażamy, jak... 13
    • Fotoplastykon 9 lis 2003 14
    • Układ z Rywinem 9 lis 2003 Grzegorz Kurczuk rozpiął parasol ochronny nad Rywinem i jego mocodawcami. 16
    • Odstrzelony 9 lis 2003 Kto się boi generała Adama Rapackiego? 20
    • Niemiecki nie-pokój 9 lis 2003 Niemcy - kim byli, kim są, kim chcą być 22
    • Telekom przyjaciół 9 lis 2003 Wiesław Kaczmarek buduje własne zaplecze biznesowe 26
    • Zabójcze nianie 9 lis 2003 Przyjmując opiekunkę do dziecka, możesz wpuścić do domu sadystkę. 30
    • Poczta 9 lis 2003 W 42. numerze "Wprost" opublikowaliśmy list, który do naszej redakcji przysłał Herbert Frankenstein, prezes zarządu BASF Polska. Na ten kuriozalny list odpowiedzieli nasi czytelnicy, odpowiedziały też instytucje i... 34
    • Giełda i wektory 9 lis 2003 Hossa Świat Jałmużna z bankomatu Muzułmanie w Singapurze mogą używać bankomatów, by przekazać jałmużnę zwyczajowo dawaną biednym podczas ramadanu, islamskiego miesiąca postu. Bankomaty z opcją dokonywania przekazów... 36
    • Gazoholicy 9 lis 2003 Kupujemy od Rosjan najdroższy w Europie gaz, którego na dodatek brakuje 38
    • Krach socjalkapitalizmu 9 lis 2003 Widmo krąży po Europie - widmo recesji 44
    • Konkurencja na całe zło 9 lis 2003 Korporacje zawodowe znów głębiej sięgają do naszych kieszeni 48
    • Żaglowa łódź podwodna 9 lis 2003 Czekamy na gospodarczy POPiS opozycji 52
    • Balcerowicz wprost - Niewydolnie i niesprawiedliwie 9 lis 2003 Tysiąc dni czeka się w Polsce na orzeczenie sądowe. Gorzej jest tylko w Słowenii, Serbii i Czarnogórze oraz w Gwatemalii 54
    • 2 x 2 = 4 Niewesoła perspektywa 9 lis 2003 Dzisiejsze kłopoty polskiej gospodarki to efekt błędów polityki ustrojowej 55
    • Supersam 9 lis 2003 "Wprost" dla Ladies Tygodnik "Wprost" patronuje akcji Ladies związanej z programem "Możesz zdążyć przed rakiem" Fundacji Porozumienie bez Barier Jolanty Kwaśniewskiej. W ramach akcji wydano płytę z utworami w... 56
    • Nowa Rosja 9 lis 2003 Piękne, seksowne Rosjanki zmieniają wizerunek brudnego, zacofanego kraju 58
    • Miłość wam wszystko wybaczy 9 lis 2003 Pedofilia i zoofilia mogą być wkrótce uznane za taką samą odmienność jak homoseksualizm. 62
    • Autokreacja 9 lis 2003 Auta zwyciężające w konkursie na samochód roku sprzedają się o 20 procent lepiej 64
    • Pamięć cmentarzy 9 lis 2003 W Izraelu, kiedy robotnicy natkną się na stare groby, zaprzestają robót: grodzą teren i zmieniają plany budowlane 66
    • Bikont do Makłowicza, Makłowicz do Bikonta 9 lis 2003 Bobeczku Drogi! Nadal większość czasu spędzam w Katowicach i tak będzie także przez cały następny miesiąc, ale nie jest to bynajmniej powód do jakichkolwiek narzekań. Między próbami w Teatrze Śląskim grasuję po mieście z olbrzymią przyjemnością. 70
    • Druga płeć - Gadu-gadu i biju-biju 9 lis 2003 Jedno jest pewne: umiejętność mediacji bliższa jest mózgom "sfeminizowanym" niż "zmaskulinizowanym" 71
    • Demon upokorzenia i odwetu 9 lis 2003 Jak w XX wieku Niemcy zaszczepili sobie poczucie historycznej krzywdy 72
    • Know-how 9 lis 2003 Krew w proszku Szpitale nie będą już mieć kłopotów spowodowanych brakiem krwi, zwłaszcza rzadkich grup. Naukowcy z Karolinska Institutet w Sztokholmie po raz pierwszy zastosowali w transfuzji rozpuszczoną sproszkowaną krew ludzką.... 76
    • Wdychanie śmierci 9 lis 2003 Jak skutecznie wywołać ślepotę, śpiączkę albo raka 78
    • Od kogo pochodzi Darwin 9 lis 2003 To szkocki przyrodnik James Hutton był twórcą teorii doboru naturalnego 82
    • Kliniki przemienienia - gdzie się leczyć (3) 9 lis 2003 Cierpisz na poważną chorobę przewodu pokarmowego? Musisz się poddać operacji żołądka, trzustki lub dwunastnicy? Takie zabiegi najlepiej w Polsce wykonuje się w Klinice Chirurgii Przewodu Pokarmowego Centralnego Szpitala Klinicznego Śląskiej Akademii Medycznej w Katowicach. To... 84
    • Bez granic 9 lis 2003 Popioły Kalifornii Staraliśmy się ocalić cokolwiek, ale nawet cegły rozsypywały się w popiół - opowiadała przerażona mieszkanka miasteczka Cuyamaca w Kalifornii, które pochłonął ogień. Szalejące od tygodnia pożary... 90
    • Europa Trzeciego Świata 9 lis 2003 Europa bez Ameryki, czyli pogrzeb Unii Europejskiej 92
    • Szejk Putin 9 lis 2003 Michaił Chodorkowski popełnił błąd, bo uwierzył w siłę pieniądza i demokracji 96
    • Więzień z wyboru 9 lis 2003 Jukos daje nam pracę i pomaga żyć" - głoszą billboardy reklamowe na całym terytorium Rosji. I w Moskwie, i w Nieftiejugansku na Syberii, stolicy Jukosu. 98
    • Ostatni pociąg do Palestyny 9 lis 2003 Jeśli Arafat przestanie być Arafatem, Izrael da mu jeszcze jedną szansę 100
    • Menu 9 lis 2003 kraj Miasto w mieście W Poznaniu tworzy się nowy styl miejskiego życia. Stary Browar to pierwszy w Polsce projekt łączący pod jednym dachem sztukę, handel i biznes. A wszystko to w odrestaurowanym budynku starego browaru w centrum miasta.... 104
    • McMuzyka 9 lis 2003 MTV stała się dla młodzieży tym, czym viagra dla impotentów 106
    • Festiwal życia 9 lis 2003 Żydowska kultura jest kulturą radości życia - dowodzą festiwale filmu, muzyki i książki żydowskiej 110
    • Płyty Kuby Wojewódzkiego 9 lis 2003 CASSANDRA WILSON Glamoured - **** Pani Cassandra ma dla niektórych słabszych smakoszy zmysłowy męski głos w zdecydowanie damskim ciele. Tak można się oszukać okrutnie na pierwszy rzut ucha. Rzuty oka rozwiewają wątpliwości.... 111
    • Sexy Rod 9 lis 2003 Brytyjczycy lubią Roda Stewarta bardziej niż The Beatles 112
    • Kino Tomasza Raczka 9 lis 2003  Kill Bill - ***** Reżyseria: Quentin Tarantino W rolach głównych: Uma Thurman, Lucy Liu, Daryl Hannah USA 2003 Czysty filmowy spirytus. Wszystko jedno, z czego Quentin Tarantino go produkuje: czy z banalnych kryminałów... 113
    • Sława i chała 9 lis 2003 teatr Perfumowane ciastko Słynny siedmiotomowy cykl powieści Marcela Prousta "W poszukiwaniu straconego czasu" znajduje się na każdej liście arcydzieł, choć mało kto go w całości przeczytał. Na kilometrowych zdaniach, wątłej... 114
    • Perły do lamusa? 9 lis 2003 Stolica nie jest już ośmiornicą pożerającą przyjezdnych, to raczej oni chcą ją wykorzystać "jak dziwkę" 115
    • Co media - Jak się oczyścić bez zamaczania? 9 lis 2003 Kluby naszej piłkarskiej ekstraklasy (co za myląca nazwa!) kupują sobie sędziów. Ale nie dorywczo, na jeden mecz, tylko na stałe. Prezesi nareszcie zaczęli liczyć - abonament zawsze wychodzi taniej. Poza tym lepiej przepłacić... 116
    • Szkiełko w oku 9 lis 2003 Wtym słowie szeleści modlitwa za duszki naszych zmarłych. Dzień Zaduszny nie jest jednak za duszny, jest raczej za wilgotny. 116
    • Organ Ludu 9 lis 2003 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 45 (58) Rok wyd. 2 WARSZAWA, poniedziałek 3 listopada 2003 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Przed nadchodzącym świętem państwowym Aktualne portrety przywódców W związku ze... 117
    • Skibą w mur 9 lis 2003 Czyż to nie piękny widok: murarze albo kombajniści chlejący w swym miejscu pracy martini z limonką zamiast jaboli? 118
    • Ranking szpitali - treść ankiet 9 lis 2003 Poniżej prezentujemy treść ankiet, które zostały rozesłane do szpitali 200

    ZKDP - Nakład kontrolowany