Hipermarket wiary

Hipermarket wiary

Polak katolik zachowuje się jak klient supermarketu, który wybiera z półki to, co mu akurat odpowiada
Polska jest krajem antyklerykalnych katolików. To oni, a nie rządy czy konkordaty, doprowadzili do pełnego rozdziału Kościoła od państwa. W innych krajach europejskich zdarzyło się to kilkadziesiąt lat temu. W Polsce przeżywamy obecnie swego rodzaju kryptoreformację (jak kiedyś zauważyła Jadwiga Staniszkis). Antyklerykalne postawy polskich katolików wynikają m.in. z tego, że jedynie 15 proc. z nich pogłębia swoją wiarę, reszta zaś przyjmuje ją na zasadzie świeckiego rytuału. Po niedzielnej mszy wracają do "normalnego życia", gdzie wskazania proboszcza czy wikarego nie mają żadnego znaczenia. Ta letnia religijność Polaków decyduje o tym, że nie ma u nas miejsca na fundamentalizm religijny, ale jednocześ-nie większość wierzących jest doskonale impregnowana na naukę moralną Kościoła (choćby na dziesięć przykazań). Zdumiewa fakt, że katolików jest w Polsce więcej (92 proc.) niż wierzących w istnienie Boga (91 proc.). Podobnie jak to, że 5 proc. osób uważających się za głęboko wierzące w ogóle nie chodzi do kościoła.
Jest zaskakujące, jak mało w polskiej religijności zmieniło się od stu lat. Stanisław Brzozowski pisał w "Legendzie Młodej Polski": "Polak wie, że msza się odprawia, że żona i służba chodzą do spowiedzi, że jest święcone i że przed śmiercią trzeba będzie o tym wszystkim pomyśleć. (...) A przecież ten martwy fakt przynależności do Kościoła pozwala nie myśleć o całym szeregu kwestii, pozwala zbywać niczym, ot, przeżegnaniem się lub zdjęciem czapki przy spotkaniu księdza, omijaniu Kościoła. (...) Co dzień po wszystkich kościołach odbywa się msza żałobna za setki tysięcy myśli nie rozbudzonych, sumień na wieki pogrzebanych. Ite missa est! Wracajcie dziateczki do swych zatrudnień, idźcie wszyscy razem, lichwiarz, sędzia, złodziej, adwokat, prostytutka".

Tożsamość przez wiarę
Statystyki dowodzą, że Polski nie sposób jednak pojąć bez katolicyzmu. Od wielu dekad w tej samej proporcji układa się odsetek osób głęboko wierzących, wierzących i niewierzących. Tych ostatnich, według różnych statystyk, jest nie więcej niż 10 proc., co czyni ich swego rodzaju mniejszością społeczną. A mniejszość i jej domniemani rzecznicy (na przykład senator Maria Szyszkowska) chętnie sięgają do języka zagrożenia i prześladowań, pomstując na nietolerancję większości.
Względnie stała jest liczba osób deklarujących swoje cotygodniowe uczestnictwo w mszach świętych. Aż 78 proc. Polaków twierdzi - jak się okazuje, mocno mijając się z prawdą, bo zbierane przez Kościół katolicki dane są znacznie ostrożniejsze - że regularnie bierze udział w mszach. Statystyki wskazują na systematycznie malejący odsetek osób uczestniczących w mszach (nieco mniej niż połowa narodu), zarazem wskazują na rosnącą (od 1980 r.) liczbę osób przystępujących do komunii. Tożsamość religijna odgrywa przy tym wybitną rolę w samookreśleniu ludzi. Najpierw definiujemy się przez swoją narodowość (87 proc.) - patriotów jest u nas dostatek - potem przez więzi rodzinne i zdecydowanie przez wiarę.

Wiara wyprana z wiary
Polska religijność ma charakter masowy i mimo otwarcia na świat, mimo szerszej niż przed rokiem 1989 obecności nowoczesnych wzorców życia, mimo rozszerzenia zakresu wolności, trudno mówić o postępie procesów laicyzacyjnych. Można natomiast mówić o postępującym wypraniu wiary z wiary. I nie kłóci się to z przywiązaniem do swojej tradycji. Straszenie Europą jako siedliskiem szatana okazało się kompletnie bez sensu. Również częste antydemokratyczne wystąpienia hierarchów i księży z początku lat 90. nie miały podstaw. Co najwyżej wywoływały jawnie antyklerykalne postawy. W każdym razie nasza demokracja w niewielkim lub w zgoła żadnym stopniu nie wpłynęła na popularność ateizmu czy środowisk antyreligijnych. Trwamy w wierze, nie bacząc na argumenty antykościelne, i wydaje się, jakby żadna siła nie mogła Polaków oderwać od ich kultu świąt, rytuałów chrztu czy ślubu.
Chętnie się mówi o różnych formach polskiej religijności: od ortodoksyjnej po - nazwijmy ją - popularną. Są osoby, które mówią o swojej głębokiej wierze i bezpośrednim intensywnym doświadczaniu bliskości Boga. Na tyle, na ile badania socjologiczne mogą tu być pomocne (bo jak ten rodzaj przeżyć badać - ankieta wydaje się narzędziem nieco siermiężnym i niestosownym), okazuje się, że 53 proc. Polaków odczuwa bliskość Boga, a 17 proc. wskazuje na dużą siłę tego przeżycia. Zarazem, co może zbijać z tropu, aż 83 proc. Polaków deklaruje, że nie odczuwa bliskości Jezusa ani Matki Boskiej. To fakt zaiste zastanawiający, bo stoi w sprzeczności z powszechnym i wydawałoby się oczywistym wyobrażeniem o wyjątkowym miejscu kultu Maryi w polskim katolicyzmie.
Z badań pallotyńskiego Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego wynika, że tylko 69 proc. wierzących uważa, że istnieje życie wieczne. W zmartwychwstanie wierzy 65,8 proc. badanych. Nauczanie moralne Kościoła akceptuje zaledwie 31 proc. młodzieży (połowa spośród chodzących w tej grupie do kościoła). Współżycie płciowe przed ślubem akceptuje niemal 70 proc. młodych katolików, a ponad trzy czwarte - używanie środków antykoncepcyjnych. Polscy katolicy bynajmniej nie mają ochoty święcić dnia świętego, bo wygodnie jest w niedzielę robić zakupy.
To, co wyróżnia religijność po upadku komunizmu, to rosnąca wiara w szatana i piekło - przewyższająca wiarę w niebo. Wiara w kary piekielne dziwnie łączy się z przeświadczeniem, że swoim bliźnim nie należy ufać i że więcej jest w nich zła niż dobra. Z nauk biblijnych z pewnością wyciągnęliśmy wniosek, że grzech pierworodny nie należy do sfery mitycznej czy odleg-łej przeszłości, ale przenika wszystkie sfery życia: od polityki po gospodarkę. Wszak gra społeczna toczy się, jak sądzimy, nie o moralne wartości - sprawiedliwość czy braterstwo, lecz o pieniądze i władzę. Jakże nie wzywać kar piekielnych i oczekiwać sprawiedliwości jeśli nie w tym, to przynajmniej na tamtym świecie?

Religijna schizofrenia
Kościół jest jedną z niewielu instytucji, która cieszy się nadal sporym, choć malejącym zaufaniem (spadek od 1990 r. o 12 proc.
- warto jednak zauważyć, że niemal w całej Europie Kościół jest jedną z nielicznych instytucji zaufania publicznego). Ale to zaufanie jest podszyte czymś więcej niż uważnym dystansem. Ponad jedna trzecia Polaków twierdzi uparcie, że Kościół jest przede wszystkim zainteresowany władzą doczes-ną, co oznacza, że jest naturalnym sojusznikiem bogatych i potężnych. Zdecydowana większość wiernych sądzi, iż jest to instytucja nader bogata. Często narzekamy na pazerność ojców dobrodziei. Dostrzegamy kontrast między naszym mniej lub bardziej prawdziwym ubóstwem, a rzekomą zasobnością kleru. To oczywiście musi budzić nie tyle zawiść, ile przekonanie o hipokryzji panującej w Kościele.
Nasz stosunek do Kościoła to zaawansowana schizofrenia. Nie życzymy sobie, by Kościół mieszał się do polityki. Nie chcemy go widzieć przy władzy. Uważamy, że jego wskazania w dziedzinie społecznej i politycznej są niewiele warte, a co ważne, nie życzymy sobie takich pouczeń z ambony. Ponad połowa wiernych nie chce żadnych porad dotyczących indywidualnego postępowania, tym samym powiadając, że nie będzie ich nikt pouczał, jak i z kim mają uprawiać seks czy robić interesy.
Dziwaczny stosunek Polaków do wiary i Kościoła nie wiąże się z liberalizacją postaw moralnych, bo rośnie odsetek osób twierdzących, że istnieją niepodważalne zasady, które pozwalają odróżnić dobro od zła. Mówi się wręcz o usztywnieniu postaw religijnych, a w każdym razie lubimy potępiać bliźnich za odstępstwa od wiary. Wydajemy surowe oceny, stanowczo osądzamy innych (rzadziej siebie), a zarazem sceptycznie odnosimy się do pouczeń Kościoła. Nie tylko zachowujemy dystans do nauk etycznych, ale również skłonni jesteśmy postępować i myśleć tak, jakby religia zaczynała się i kończyła w kościelnym budynku. W domu już obowiązują odmienne reguły.

Wiara jak zakupy
Nie bierzemy udziału w życiu stowarzyszeń religijnych - pod tym względem zaliczamy się do najbardziej zlaicyzowanych społeczeństw europejskich. Wyjątkowo wstrzemięźliwie korzystamy z prasy katolickiej, co zapewne świadczy o tym, że nie pogłębiamy ani wiedzy, ani wrażliwości religijnej. Prasa katolicka to obecnie jedynie 2 proc. nakładu całej prasy polskiej, podczas gdy przed wojną było to aż 27 proc.
Niekiedy mówi się o swego rodzaju subiektywizacji czy uwewnętrznieniu wiary. Twierdzi się, że ludzie szukają w Kościele odpowiedzi na swoje pytania, ale chętniej sami chcą dociekać prawdy. Fakt ten nie bardzo znajduje potwierdzenie w badaniach. Granica między subiektywizacją doświadczenia religijnego a zwykłą wygodną dla człowieka relatywizacją dogmatów jest nader płynna. Przekonuje mnie inna interpretacja, przedstawiona przez Sławomira Mandesa, który pisał: "Polacy oczekują od Kościoła, że będzie kimś w rodzaju terapeuty, który da wsparcie i wysłucha w obliczu spraw ostatecznych, usprawiedliwi złe postępki, rozgrzeszy i uspokoi sumienie, a jednocześnie nie będzie się wtrącał nie pytany do spraw klienta". Można rzec, że wielu wiernych zachowuje tradycyjny szacunek dla instytucji Kościoła, jest obyczajowo głęboko z nim związana, jednak często zachowuje się jak klient supermarketu, który wybiera z półki to, co mu odpowiada. I z tego powodu nie odczuwa poczucia winy.

Homo sovieticus w Kościele
W 1989 r. ksiądz Józef Tischner odkrywał obecność homo sovieticus w całym społeczeństwie, również w Kościele. Ksiądz profesor dramatycznie i wnikliwie pisał: "Zawsze pełen roszczeń, zawsze gotów do obwiniania innych, a nie siebie, chorobliwie podejrzliwy, przesycony świadomością nieszczęścia, niezdolny do poświęcenia siebie obracał się między Wawelem a Jasną Górą jako natręt i wyrzut sumienia duszpasterzy". Niemal piętnaście lat później możemy spytać: czy coś się od tego czasu zmieniło? Czyżby homo sovieticus, równie zadowolony z siebie, jak rozzłoszczony na świat niczym nie naruszona skamielina, trwał i nadal obnosił się między Wawelem, Radiem Maryja i Jasną Górą?
Okładka tygodnika WPROST: 44/2003
Więcej możesz przeczytać w 44/2003 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 2
  • Basia   IP
    Miejmy nadzieję, że za 10 lat Polska będzie całkowicie laicka, oprócz tego odrodzą się stare na prawdę polskie albo chociaż europejskie religie.
    • misio   IP
      Jak to polskości nie można pojąć bez katolicyzmu. Katolicyzm to zmora, która prześladuje ten kraj od 1000 lat, to nękający nas najeźdźca. Co mają Polska i polskość wspólnego z religią? Jesteśmy potomkami pogan!

      Spis treści tygodnika Wprost nr 44/2003 (1092)

      • Wprost od czytelników 2 lis 2003 Pomniejszanie mniejszości Nareszcie! Bardzo się cieszę, że w artykule Sławomira Sieradzkiego "Pomniejszanie mniejszości" ("Wprost" nr 42) został przedstawiony obiektywny obraz stosunków polsko-niemieckich.... 3
      • Na stronie - Gra zespołowa 2 lis 2003 Czy można wygrać mecz piłki nożnej, gdy część drużyny kopie swoich po kostkach i strzela do własnej bramki? 3
      • Peryskop 2 lis 2003 Spisek psuje złotówkę Od dwóch miesięcy wartość złotego spada. Od początku września (euro - 4,35 zł) nasza waluta bije kolejne rekordy: 4,50 zł (15 IX), 4,60 zł (29 IX), ostatnio (24 X) - 4,70 zł. Co się dzieje?... 6
      • Dossier 2 lis 2003 Marek BOROWSKI marszałek Sejmu, poseł SLD "Jest taki dramat komediowy napisany przez angielskiego autora Willy'ego Russela 'Edukacja Rity', dość znany. Zdaje się, że trzeba będzie dopisać drugą część 'Edukacja Anity'" Program... 7
      • Poczta 2 lis 2003 Marsjanie atakują! Zastanawiam się, skąd profesor Ryszard Legutko czerpał dane do swojego artykułu "Marsjanie atakują!" (nr 42). Czy zapoznał się z zawartością Zielonego Manifestu? Czy zna z imienia, nazwiska oraz życiorysu... 9
      • Kadry 2 lis 2003 9
      • M&M 2 lis 2003  WYJAŚNIENIE Opowiadał mi wczoraj znajomy krakowiak, że wreszcie mu się zgadza jak z pętelką hetka, bo właśnie się dowiedział od pani Błochowiak kogóż to Lech Wałęsa chciał puścić w skarpetkach. 10
      • Playback 2 lis 2003 10
      • Burza na Węgrzech 2 lis 2003 Nasza publikacja "Węgrzy NATO - nie" ("Wprost" nr 43) w Budapeszcie wywołała prawdziwą burzę. 10
      • Z życia koalicji 2 lis 2003 Dzięki najgorszemu ministrowi Eurazji od czasów paleolitu, czyli Polowi Markowi, od przyszłego roku zapłacimy za benzynę o 15 groszy więcej. Mamy hasło: "Rodacy, podziękujmy Unii Pracy!". Pol co prawda ściemnia, że za te... 12
      • Z życia opozycji 2 lis 2003 W parlamencie Europejskim Liga Polskich Rodzin szuka sojuszników wśród zachodnich partii prawicowych. Padło między innymi na brytyjskich konserwatystów. Doszło do sympatycznego spotkanka, na którym pierwsze skrzypce... 13
      • Fotoplastykon 2 lis 2003 14
      • Trąd 2 lis 2003 Policja kontra policyjna mafia 16
      • Hipermarket wiary 2 lis 2003 Polak katolik zachowuje się jak klient supermarketu, który wybiera z półki to, co mu akurat odpowiada 24
      • Agresja prawna 2 lis 2003 Już ponad 30 tys. Niemców żąda zwrotu mienia pozostawionego w Polsce. 28
      • Nałęcz - Żydzi, masoni, cykliści 2 lis 2003 Można się tylko modlić, by Pan Bóg przywrócił rozsądek liderom LPR 34
      • Zawracanie gitary - Państwu na ratunek 2 lis 2003 Opozycja przypuściła zajadły atak na projaśniepaństwową politykę SLD. Wstyd! 34
      • Giełda i wektory 2 lis 2003 Hossa Świat Wycena cala Wysocy są lepiej opłacani niż ich niżsi koledzy - wynika z badań Timothy'ego Judge'a z University of Florida. Wzrost wyższy o cal (2,54 cm) oznacza zwiększenie rocznych dochodów o 789 USD. Judge przyznaje,... 36
      • Związkokracja pod trybunał 2 lis 2003 O 25 procent podnoszą koszty pracy przywileje dla związkowców 38
      • Stachanowcy absurdu 2 lis 2003 Od Ajchlera do Woźniakowskiego, czyli alfabet szkodników gospodarczych. 44
      • Portfel strachu 2 lis 2003 Jak teraz oszczędzać, żeby zarobić 50
      • Ekonomista zdrowego rozsądku 2 lis 2003 Profesor Wacław Wilczyński skończył 80 lat 52
      • Załatwione odmownie - Filozof głową bije... 2 lis 2003 Europa, jaka marzy się marksizującym filozofom, na szczęście nigdy nie powstanie 54
      • Supersam 2 lis 2003 Minijaguar Koncepcyjny model jaguara R-D6 był jedną z gwiazd frankfurckiego salonu samochodowego. Głównie ze względu na tylne drzwi, otwierane do tyłu (tzw. kurołapy), klapę bagażnika uchylaną w bok i niewielkie - jak na jaguara -... 56
      • Miliard w rozumie 2 lis 2003 To mit, że Polacy są przede wszystkim humanistami - wynika z Narodowego Testu Inteligencji 58
      • Stypendium sukcesu 2 lis 2003 Przewodnik "Wprost" po zagranicznych stypendiach 62
      • Przyczajony Tygrys 2 lis 2003 Mistrz bez skazy i porażki na koncie jest odczłowieczony, plastikowy - uważa Dariusz Michalczewski 68
      • Bikont do Makłowicza, Makłowicz do Bikonta - Podróże po krainie kuchni 2 lis 2003 Drogi Przyjacielu! Spędzam właśnie dużo czasu w Katowicach, śpię w pokoiku gościnnym Teatru Śląskiego, a w przerwach między próbami buszuję po mieście. Jest tu co robić - spektakle, koncerty, muzea, wystawy, ale, powiadam ci, na najciekawszą ekspozycję trafiłem w sklepie Świat... 70
      • Ekran osobisty - Big Rywin 2 lis 2003 Polemika Anity Błochowiak z Adamem Michnikiem na temat kolorowych skarpetek przejdzie do historii telewizyjnej rozrywki 72
      • Amerykański szogun 2 lis 2003 Jak generał Douglas MacArthur wprowadził w Japonii demokrację 74
      • Know-how 2 lis 2003 Nowa epidemia w Europie? W departamencie Var na południu Francji po raz pierwszy wykryto przeciwciała wirusa Zachodniego Nilu zarówno we krwi człowieka, jak i konia. Tamtejsze służby medyczne ogłosiły alarm epidemiologiczny. Od... 78
      • Rewolucja w skali mini 2 lis 2003 Bilion dolarów wart będzie za dziesięć lat rynek nanoproduktów, cieńszych od ludzkiego włosa 80
      • Ewa i hormon Adama 2 lis 2003 Kobiety pragnące zwiększyć popęd seksualny i witalność coraz częściej sięgają po testosteron 83
      • Miażdżenie miażdżycy - gdzie się leczyć (2) 2 lis 2003 Najlepsze w Polsce szpitale kardiochirurgiczne i kardiologiczne oraz urologiczne 84
      • Bez granic 2 lis 2003 Snajper na celowniku W Virginia Beach w stanie Wirginia rozpoczął się proces snajpera mordercy. John Allen Muhammad - jeden z dwóch snajperów, którzy terroryzowali rok temu Waszyngton i okolice stolicy USA - jest oskarżony... 90
      • Demonstracja smoka 2 lis 2003 Azja niżej pokłoniła się prezydentowi Chin niż prezydentowi USA 92
      • Atomowy szantaż ajatollahów 2 lis 2003 Mosad otrzymał rozkaz przygotowania planów zniszczenia irańskich instalacji jądrowych 96
      • Pogranicze morderców 2 lis 2003 Śledztwo TVN i "Wprost": zagadkowe morderstwa kobiet zdarzają się już wzdłuż całej północnej granicy Meksyku 100
      • Menu 2 lis 2003 Wideo Czarownice z Nowego Jorku "Witaj w wieku bez niewinności", "Miłość i romans istnieją już tylko u gejów" - takie hasła usłyszeli zdumieni Amerykanie oglądający pierwszy odcinek "Seksu w wielkim... 104
      • Blues łgarzy 2 lis 2003 Dzięki białym Brytyjczykom muzyka czarnych Amerykanów podbiła świat 106
      • Czysty brudas 2 lis 2003 Nawrócony łotr zdobył najważniejszą brytyjską nagrodę literacką 110
      • Płyty Kuby Wojewódzkiego 2 lis 2003 Ladies Kocham piersi. Bez względu na to, czy są to Pierwsze Piersi Rzeczypospolitej, czy są to piersi Hey do przodu, czy też nie. A jako że podstawowym nośnikiem piersi, o których myślę, jest kobieta, ta płyta jest właśnie... 111
      • Gandziolatki 2 lis 2003 Amfetamina zastąpiła alkohol w roli pożywki literackiej mitologii 112
      • Kino Tomasza Raczka 2 lis 2003 Buffalo Soldiers Reżyseria: Gregor Jordan W rolach głównych: Joaquin Phoenix, Ed Harris, Scott Glenn, Anna Paquin Wielka Brytania/USA/Niemcy 2001 Historia żołnierzy USA stacjonujących w bazach na terenie Niemiec (tuż przed obaleniem... 113
      • Sława i chała 2 lis 2003 Teatr Order za szklankę wody Bohumil Hrabal nie pisał sztuk, ale jego proza pełna wyrazistych postaci (śmiesznych i jednocześnie wzruszających) aż prosi się o pokazanie ich w teatrze czy w filmie. Oglądając adaptację opowiadania... 114
      • Nowowizja - Fakty i hipotezy 2 lis 2003 Dobry tytuł to połowa sukcesu. Na przykład czasopismo mogłoby się nazywać "Informacje dla Ciebie", ale lepiej i bardziej międzynarodowo zabrzmi "Fakt you" 116
      • Śmiesznoty - Show Adama 2 lis 2003 Nic dziwnego, że Adam Michnik marzy o własnej telewizji. To prawdziwy showman. W gazetowych tekstach mentorski, niemiłosiernie poprawny politycznie, w rozmowach radiowych męczący wadą wymowy - jedynie na wizji tworzy prawdziwą kreację. 116
      • Organ Ludu 2 lis 2003 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 44 (57) Rok wyd. 2 WARSZAWA, poniedziałek 27 października 2003 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Spotkania I sekretarza z ludźmi pracy Ostatnio media i opozycja, powołując się na tzw. sondaże,... 117
      • Skibą w mur - Dwa wielkie Gie 2 lis 2003 Gangsterzy i geje jako bohaterowie mediów mają wielką siłę przyciągania. Ostatnio mocno ciągnie do gejów posła Romana Giertycha 118

      ZKDP - Nakład kontrolowany