Pierwszy heretyk świata

Pierwszy heretyk świata

Odnaleziono mumię faraona Echnatona, twórcy religii monoteistycznej?
Potomkowie okrzyknęli go heretykiem, wrogiem i zdrajcą. Trzy tysiące lat później archeolodzy nazywali go pierwszą indywidualnością w dziejach ludzkości. Chodzi o faraona Echnatona, męża Nefertiti i prawdopodobnie ojca Tutanchamona. Od dawna badacze poszukiwali jego mumii. Dopiero teraz jednak wydaje się, że udało się ją odnaleźć, a raczej potwierdzić tożsamość odkrytej w Dolinie Królów mumii z grobowca KV 55. Prawie 30 metrów od niej pochowano Tutanchamona.

Faraon z komputera
W lipcu 2007 r. międzynarodowy zespół badaczy kierowany przez Zahiego Hawassa, szefa egipskiej Rady Starożytności, rozpoczął badania mumii z wykorzystaniem tomografu komputerowego. Ta nieinwazyjna metoda pozwala uzyskać wiele informacji bez rozwijania bandaży i niebezpieczeństwa uszkodzenia kruchych ciał. Tomograf wirtualnie „tnie" mumię na ponad 500 plastrów i pozwala na jej rekonstrukcję w trzech wymiarach. W ten sposób można ustalić wiek zmarłej osoby, odniesione za życia rany oraz choroby pozostawiające ślady na ciele, a także zobaczyć, jakie klejnoty i amulety zostały zawinięte w bandaże.
Pierwsze badania mumii z grobowca KV 55 wykazały, że mężczyzna w wieku 25-40 lat miał wiele wspólnych cech fizycznych ze słynnym faraonem Tutanchamonem (m.in. nadmiernie wydłużoną czaszkę i rozszczepione podniebienie). Archeolodzy zachowują jednak ostrożność przed ostateczną identyfikacją mumii jako szczątków Echnatona. Ze wszystkich królewskich mumii ta właśnie miała najmniejsze szanse na przetrwanie. Ciało znienawidzonego w Egipcie króla mógł kazać zniszczyć nawet jeden z jego następców.

Aton kontra Amon
Od początku panowania XVIII dynastii, do której należał Echnaton, rósł kult boga Amona. Jeden z bogów-stwórców został utożsamiony z Re–Słońcem i stał się głównym bóstwem Egiptu, strażnikiem państwa i praw moralnych. Razem z pozycją Amona rosła potęga jego kleru. W wyjątkowych sytuacjach sterowane przez kapłanów wyrocznie decydowały nawet o prawie do objęcia tronu przez władców, jak zdarzyło się to w wypadku królowej Hatszepsut.
Nowy władca, który w 1358 r. p.n.e. wstąpił na tron po śmierci swojego ojca, był czwartym, który nosił imię Amenhotep („Amon jest rad"). W czwartym roku panowania zerwał jednak związki z religijną stolicą Amona – Tebami – i w miejscu zwanym dzisiaj Amarna, na wschodnim brzegu Nilu, ponad 300 km na południe od dzisiejszego Kairu, założył nowe miasto. Tam zamiast Amona i setek innych bogów miał być czczony tylko jeden bóg – Aton.
Aton nie był bóstwem nowym. W Egipcie znany był jako uosobienie dysku słonecznego wędrującego po nieboskłonie. Za panowania ojca Echnatona, Amenhotepa III, jeden z pałaców ochrzczono imieniem „Aton jest olśniewający". Imię tego boga przyjęły też oddziały armii. Echnaton przeprowadził jednak radykalną reformę, wprowadzając pierwszy w dziejach świata monoteizm. Od tej chwili jedynie Aton rządził światem, tak jak jedynym władcą Egiptu był faraon.
Faraon ogłosił, że to właśnie Aton zaprowadził go do miejsca, gdzie miało powstać nowe miasto. Dysk słoneczny ukazał się władcy w dolinie między dwoma wzgórzami w taki sam sposób jak na hieroglifie używanym do zapisania słowa „horyzont". Nowa stolica została więc nazwana Achetaton – Horyzont Atona. Budowa miasta biegła błyskawicznie: rozpoczęto ją w czwartym roku panowania władcy, a już w ósmym roku przeprowadził się tam dwór królewski. Wraz z przeprowadzką członkowie rodziny królewskiej zmienili imiona dla uczczenia boga Atona.
Oficjalne imię faraona brzmiało odtąd Echnaton – „Ten, który jest użyteczny dla Atona". Główna królewska małżonka Nefertiti dostała nowy człon imienia Neferneferuaten, czyli „Doskonała jest doskonałość Atona", a cztery z sześciu królewskich córek nazwano: Meritaton, Meketaton, Anchesenpaton i Neferneferuaton Tasherit. Także imię późniejszego faraona, którego cały świat zna jako Tutanchamona, brzmiało początkowo Tutanchaton.
Miasto zapełniły świątynie ku czci Atona. W starych świątyniach Amona i innych bogów przestrzeń rozświetlonego słońcem dziedzińca stopniowo zamykała się przez coraz słabiej oświetlone sale, aż do „świętego świętych", gdzie za kotarą, w całkowitej ciemności mieszkał bóg, do którego dostęp mieli tylko najwyżsi kapłani. Świątynie Atona wypełniał blask słońca. Zmieniła się też rola kapłanów. Nie uczestniczyli już bezpośrednio w składaniu ofiar, nie podejmowali znaczących decyzji, zajmowali się po prostu utrzymywaniem porządku i administracją świątyni.
W nowym kulcie bezpośredni kontakt z bóstwem mieli jedynie król i jego rodzina. To oni składali Atonowi ofiary, a zamiast procesji religijnych odbywały się uroczyste parady króla i królowej na rydwanie, którego trasa naśladowała ruch Atona na nieboskłonie. Ogromnie wzrosła rola królowej. Na płaskorzeźbach Nefertiti pojawia się zawsze koło męża w scenach zarezerwowanych dotychczas dla samego faraona, na przykład składania bóstwom ofiar.

Kult klęski
Wielu badaczy uważa Echnatona za niepraktycznego wizjonera, który doprowadził do ruiny gospodarkę i politykę zagraniczną Egiptu. Posądza się go też o uległość wobec pięknej Nefertiti oraz matki, ukochanej żony Amenhotepa III, królowej Teje. Inni egiptolodzy uważają Echnatona za twardo kalkulującego polityka, który wykorzystał nową religię do osłabienia władzy kapłanów Amona. Herezja wzmocniła pozycję samego króla i zlikwidowała potęgę uciążliwego dla władcy kleru. Wskazują na to inskrypcje na 14 stelach granicznych ustawionych wokół Achetaton. Król oznajmia, że przyczyną wyboru miejsca pod nowe miasto była nie tylko wizja Atona, ale też to, że była to ziemia dziewicza, pozostająca poza władaniem kapłanów Amona i innych bóstw.
Te same założenia nowego kultu, które miały osłabić kler i wzmocnić władzę faraona, zadecydowały jednak o klęsce Echnatona. Aton nie był bogiem, do którego można było zanosić modły o urodzaj, szczęśliwe narodziny syna czy wyzdrowienie z choroby. Jego abstrakcyjna natura była niepojęta dla większości mieszkańców doliny Nilu, przyzwyczajonych do bóstw zajmujących się „konkretnymi sprawami". Echnaton rozkazał, aby bóstwa opiekuńcze usunięto nawet z ołtarzy domowych, zastąpiły je wizerunki pary królewskiej, która miała pośredniczyć w kontaktach między bogiem a zwykłym człowiekiem. Dla starożytnego Egipcjanina taka forma kultu była trudna do zaakceptowania.
Nawet w mieście Amarna archeolodzy znaleźli posążki innych bogów, w tym wyklętego Amona. Mimo że pod koniec panowania Echnatona rozpoczęła się prawdziwa nagonka na kult Amona, wielu innych bogów przetrwało – w Hermopolis kwitł ośrodek kultu boga Tota. Oficjalnie wszyscy dworzanie z Amarna byli wyznawcami kultu Atona, ale na przeznaczonym przez króla na cmentarzysko terenie wykopano niewiele grobowców i tylko jeden z nich został z pewnością użyty. Egipcjanie byli zbyt przywiązani do starych bóstw, aby zaryzykować oddanie się po śmierci we władzę Atona.

Kara za herezję
Grobowiec Echnatona, znajdujący się 6 km od Achetaton, na końcu Królewskiego Wadi, odkryto w latach 90. XIX wieku. Nie wiadomo, czy władca został tam w ogóle pochowany, a jeśli nawet tak, to raczej nie na długo. Tutanchamon kazał przetransportować mumię i część grobowego wyposażenia do Teb. Paleoentomolog Eva Panagiotakopulu odkryła w organizmach insektów zakonserwowanych gorącym piaskiem skamieniałe bakterie dżumy. Niewykluczone, że epidemia została uznana za objaw gniewu Amona. Po śmierci Echnatona kraj znowu zaczął oddawać część staremu bóstwu.
Członkowie rodziny królewskiej jeszcze raz zmienili imiona, Tutanchaton stał się Tutanchamonem. Niszczono też imiona i wizerunki króla oraz Atona. Damnatio memoriae rozciągnęło się także na trzech następców Echnatona: Semenechkarego, Tutanchamona i Aja. W oficjalnych egipskich annałach po Amenhotepie III następował Horemheb, ostatni faraon XVIII dynastii, któremu dodano 59 lat panowania, aby wypełnić lukę. Niespełna wiek po śmierci Echnaton znany był już jedynie jako wróg Egiptu, zdrajca i odszczepieniec, później zaś całkiem o nim zapomniano.
Dopiero w 1887 r. pewna Arabka, kopiąc w poszukiwaniu naturalnego nawozu sebakh, przypadkowo odkryła ponad 300 tabliczek glinianych, na których zachowała się korespondencja dyplomatyczna Echnatona i jego ojca Amenhotepa III z władcami całego Bliskiego Wschodu: królami Hatti, Amurru, Mitanni, Alaszija i Babilonu. Wtedy po raz pierwszy od trzystu stuleci imię faraona heretyka znów ujrzało światło słoneczne.

Ojciec i matka ludzkości
Do niedawna niektórzy badacze podejrzewali, że Echnaton był hermafrodytą, a może nawet kobietą. Jego wizerunki pokazują, że był wysoki, z nadmiernie wydłużoną czaszką, końską, długą twarzą, w której zwracają uwagę grube wargi i migdałowate oczy. Głowa osadzona była na nieproporcjonalnie długiej szyi. Miał wątłe barki, za to szerokie, kobiece biodra i brzuch oraz otłuszczone uda. Inni sądzili, że taki sposób przedstawiania władcy mógł mieć znaczenie religijne – w nowej religii faraon był jednocześnie ojcem i matką ludzkości, powinien więc mieć cechy męskie i żeńskie.
Badania tomografem komputerowym pokazały, że mumia z grobu KV 55 miała wydłużoną czaszkę – taką jak na wizerunkach Echnatona. Podobną czaszkę miał również Tutanchamon. Niewykluczone więc, że Echnaton cierpiał na schorzenie, które uchwycili artyści. Być może był dotknięty tzw. zespołem Fröhlicha, polegającym na upośledzeniu pracy gruczołów dokrewnych. Jednak zespół Fröhlicha zazwyczaj wywołuje bezpłodność i imbecylizm, a Echnaton spłodził przynajmniej sześcioro dzieci i z pewnością nie był opóźniony w rozwoju umysłowym.
Alwyn Burridge, egiptolog z uniwersytetu w Toronto, przypuszcza, że faraon cierpiał na zespół Marfana. To rzadkie upośledzenie powoduje deformacje ciała: wydłużenie mózgo- i twarzoczaszki oraz szyi i wszystkich innych członków (chorzy na tę chorobę często mają charakterystyczne długie, pająkowate palce, takie, jakie widać na niektórych przedstawieniach Echnatona). Zespół Marfana wiąże się też z deformacją gałki ocznej, niskim ciśnieniem krwi i wielką wrażliwością na zimno. Burridge przypuszcza, że choroba faraona mogła być powodem reformy religijnej: osobom cierpiącym na zespół Marfana jest zawsze zimno i słabo widzą, najlepiej czują się w miejscach ogrzanych i oświetlonych. Przedstawione na płaskorzeźbach córki Echnatona zdają się dziedziczyć po nim budowę ciała. Być może jest to jednak tylko konwencja artystyczna, w ten sam sposób przedstawiona jest królowa Nefertiti.
Kociogłowa bogini Starożytni Egipcjanie uważali, że znajdują się pod opieką ponad 800 bóstw, z których każde pełniło inną funkcję. Od niektórych bogów, na przykład Szu, który uosabiał powietrze, Tefnut - pani wilgoci, Geb – ziemi, czy Nut – sklepienia niebieskiego, zależał porządek świata. Inni, jak Ozyrys czy Anubis o głowie szakala, pilnowali świata umarłych. Lwica Sachmet była boginią wojny, kociogłowa Bastet opiekowała się miłością, płodnością i gospodarstwem domowym, pawian Tot był bogiem mądrości i wynalazcą pisma, a podobna do hipopotama Ta-urt pomagała kobietom podczas porodu.

Kociogłowa bogini

Starożytni Egipcjanie uważali, że znajdują się pod opieką ponad 800 bóstw, z których każde pełniło inną funkcję. Od niektórych bogów, na  przykład Szu, który uosabiał powietrze, Tefnut - pani wilgoci, Geb - ziemi, czy Nut - sklepienia niebieskiego, zależał porządek świata. Inni, jak Ozyrys czy Anubis o głowie szakala, pilnowali świata umarłych. Lwica Sachmet była boginią wojny, kociogłowa Bastet opiekowała się miłością, płodnością i  gospodarstwem domowym, pawian Tot był bogiem mądrości i wynalazcą pisma, a  podobna do hipopotama Ta-urt pomagała kobietom podczas porodu.

Okładka tygodnika WPROST: 38/2007
Więcej możesz przeczytać w 38/2007 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 1
  • billert@euv-frankfurt-o.de IP
    Warto w odniesieniu do tego problemu skontaktowac sie z prof. dr dr Gunnar Heinsohn. Wowczas otrzymacie fascynujaca opowiesc o falszywym datowaniu epoki Echnatona, o poczatkach religii monoteistycznej i o zwiazkach historii Zydow z okresem Echnatona. Rowniez o tym, dlaczego nie sposob skoordynowac Echnatona z historia Palestyny, a tam z kolei - archeologii z datowaniem historykow dla okresu Dawida i Salomona.
    Od prof. Heinsohna dowiecie sie rowniez, dlaczego historia starozytnego Egiptu jest o 2000 lat krotsza, niz sie to uwaza oraz o tym, skad sie wzial pieniadz, przesladowanie czarownic oraz Holocaust. Dalej o tym, ze Sumerow nie bylo, a Neadertalczyk nie zyl dawniej niz 5000 lat temu.
    Wystarczy do Profesora zatelefonowac do....Gdanska, bo chociaz wyklada w Bremie, to mieszka w Gdansku, a urodzil sie przypadkowo w 1942 Gdyni, gdzie jego ojciec sluzyl w marynarce na krazowniku Schleswig - Holstein.
    Nie wierzycie? No to internetu: \"Gunnar Heinsohn\". Znam go osobiscie i czasem, kiedz jestem w Gdansku, gawedzimy o wielkich pomylkach historykow - chronologow, ukrywajacych prawdziwa historie swiata, gdyz odrzucenie tej, ktora obowiazuje, oznaczaloby uniewaznienie tysiecy karier naukowych!
    Pozdrawiam
    Dr Andreas Billert Frankfurt (Oder) / Poznan

    Spis treści tygodnika Wprost nr 38/2007 (1291)

    • Na stronie - Donald Rasiak 16 wrz 2007, 22:00 Platforma Obywatelska cały czas gra na wyjeździe 4
    • Skaner 16 wrz 2007, 22:00 8
    • Balazs skazany za paserstwo 16 wrz 2007, 22:00 Kandydaci 8
    • ABW sprawdzi Sikorskiego 16 wrz 2007, 22:00 Służby 8
    • Fałszywy Sylwester? 16 wrz 2007, 22:00 Kampania 9
    • PSL Piast tajną bronią PiS 16 wrz 2007, 22:00 WYBORY 9
    • 16 procent Strzyczkowskiego 16 wrz 2007, 22:00 DEBIUTY 9
    • Dossier 16 wrz 2007, 22:00 "Kiedy premier całuje w rękę, to zauważam jakąś niezgrabność tego gestu. Donald zawsze całował bardzo zgrabnie, ale przy okazji chciał mi odgryźć palec"ZYTA GILOWSKA w "Kropce nad i", pytana przez Monikę Olejnik o... 10
    • Rzuca nami jak piłeczką 16 wrz 2007, 22:00 PYTANIA NIEPOLITYCZNE 10
    • Ludzie 16 wrz 2007, 22:00 Karski eleganckiGdy w sierpniu "Wprost" ogłosił, że jestem najgorzej ubranym polskim politykiem, żona powiedziała, że się za mnie weźmie - wyznał nam poseł PiS Karol Karski. Efekty widać. Broda posła jest równo przycięta, a... 11
    • Z telewizji do telewizji 16 wrz 2007, 22:00 TRANSFERY 11
    • Rokita odchodzi, jego ludzie zostają 16 wrz 2007, 22:00 Polityka 12
    • Gwiazdy z Internetu 16 wrz 2007, 22:00 Festiwale 12
    • Gross po wyborach 16 wrz 2007, 22:00 Książki 12
    • Kochanka Verheugena zagrozi koalicji? 16 wrz 2007, 22:00 NIEMCY 14
    • 500 prezentów dr. G. 16 wrz 2007, 22:00 DOWODY 14
    • Infowojna 16 wrz 2007, 22:00 TELEWIZJA 14
    • Sawka czatuje 16 wrz 2007, 22:00 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 14
    • Poczta 16 wrz 2007, 22:00 KAMPANIA NA BOISKUAutorzy notki "Kampania na boisku" (nr 36, Skaner), pisząc o sympatiach sportowych polityków, umieścili posła Waldego Dzikowskiego (zastępca przewodniczącego PO) w gronie fanów klubu Zagłębie Sosnowiec.... 16
    • Playback 16 wrz 2007, 22:00 Były prezydent Aleksander Kwaśniewski i Adam Michnik redaktor naczelny "Gazety Wyborczej"Fot. J.Ostałowski/East News 16
    • Z życia koalicji 16 wrz 2007, 22:00 Broń Panie Boże! - jęknął Zbigniew Religa, gdy rozniosło się, że wstępuje do PiS. Nawet on - weteran wielu formacji - aż takiego obciachu chce sobie oszczędzić. Będzie jednak startował do Sejmu z list PiS. Cena, jakš za to... 18
    • Z życia opozycji 16 wrz 2007, 22:00 Szalenie się wzbogaciła Platforma Obywatelska. Po Antonim Mężydle (nieustanne chapeau bas) do Tuska i kolegów dołączył Radek Sikorski, a to podobno nie wszyscy. Platformersi łażą po ludziach i opowiadają, jaką to bombę maja w... 19
    • Wprost przeciwnie - Modne słowo "naród" 16 wrz 2007, 22:00 Europa budzi się ze snu o szczęśliwej koegzystencji narodów, ras i wyznań 20
    • Fotoplastykon 16 wrz 2007, 22:00 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 22
    • Komu służy Kwaśniewski 16 wrz 2007, 22:00 Polscy politycy stają się za granicą kamerdynerami obcych interesów 24
    • Granat prasowy 16 wrz 2007, 22:00 Polskie media mają polskie obowiązki 28
    • Taniec z posłami 16 wrz 2007, 22:00 Mamy najciekawszą kampanię wyborczą od 1989 roku 30
    • Dilerzy polityków 16 wrz 2007, 22:00 Pierwszy w Polsce ranking spin doktorów: 1. Bielan i Kamiński, 2. Séguéla, 3. Ciesiołkiewicz 34
    • Zakładnik Kaczmarka 16 wrz 2007, 22:00 Co ukrywa Roman Giertych? 40
    • Profesor Masa 16 wrz 2007, 22:00 Świadkowie koronni będą szkolić policjantów? 42
    • Ryba po polsku - Oligarcha z jabcokami 16 wrz 2007, 22:00 W Polsce każdy większy złodziej, oszust i kombinator może być awansowany na oligarchę 44
    • Dobry, ale nierealny 16 wrz 2007, 22:00 Projekt budżetu na 2008 r. zakłada, że dochody wyniosą 247 mld zł, a wydatki - 275,2 mld zł. Dobre jest to, że deficyt wyniesie 28,2 mld zł, czyli prawie 2 mld zł mniej niż zaplanowano na 2007 r. Zła nowina wiąże się z tempem wzrostu... 46
    • Giełda 16 wrz 2007, 22:00 46
    • Rozrzutny jak Brytyjczyk 16 wrz 2007, 22:00 Zadłużenie Brytyjczyków (1,35 bln funtów) jest większe niż wielkość tegorocznego PKB Wielkiej Brytanii (1,33 bln funtów) - ostrzega firma Grant Thornton. W ciągu ostatniego roku aż 1,7 mln mieszkańców Wysp zgłosiło się Biur Porad... 46
    • Mała krzywda 16 wrz 2007, 22:00 Prawo narusza ponad połowa biur pośrednictwa sprzedaży nieruchomości oraz zarządców nieruchomości skontrolowanych przez Inspekcję Handlową. Na szczęście większość uchybień nie wyrządza szkód klientom. Zdarza się jednak, że... 47
    • Portfel w komórce 16 wrz 2007, 22:00 Abonenci Plusa jako pierwsi w Europie Środkowo-Wschodniej mogą płacić za zakupy, posługując się telefonem komórkowym. Wcześniej muszą się tylko zarejestrować przez infolinię (otrzymają specjalne konto, z którego będą rozliczane... 47
    • Krauze bez komputerów? 16 wrz 2007, 22:00 W ciągu najbliższych czterech miesięcy Ryszard Krauze prawdopodobnie pożegna się z branżą IT. Firma informatyczna Asseco Poland zaproponowała jednemu z najbogatszych Polaków oraz Prokomowi Investment przejęcie za 700 mln zł prawie 24... 47
    • Europejskie G-7 16 wrz 2007, 22:00 „Pozytywną niespodzianką" nazywa Komisja Europejska prognozowany na ten rok wzrost PKB w naszym kraju. Wśród siedmiu największych gospodarek Unii Europejskiej Polska jest zdecydowanym liderem. Nasz wzrost będzie większy od... 47
    • Sąd nad Kaczyńskim 16 wrz 2007, 22:00 776 dni, które nie wstrząsnęły polską gospodarką 48
    • Niezbędnik inwestora 16 wrz 2007, 22:00 W ciągu roku można zarobić miliard złotych, a w ciągu jednego dnia stracić sześćset milionów – pokazała historia Ryszarda Krauzego i jego spółek. To cena gry o duże pieniądze. W odpowiednich proporcjach podobne dylematy... 52
    • Hazard na parkiecie 16 wrz 2007, 22:00 Giełda jest miejscem, gdzie lokuję swoje ciężko zarobione pieniądze po to, aby je pomnożyć. Tak powie każdy giełdowy inwestor. I z jednej strony powie prawdę, a z drugiej – niekoniecznie. Na giełdzie w kilkanaście miesięcy... 60
    • Bawarska cola 16 wrz 2007, 22:00 Bionade to „miś na miarę możliwości” Niemców 64
    • 2x2=4 - Zły boks 16 wrz 2007, 22:00 Nie jest chyba dobrze, gdy z ust premiera słyszymy, że Polsce nie potrzeba miliarderów 66
    • Know - How 16 wrz 2007, 22:00 68
    • Geny na diecie 16 wrz 2007, 22:00 Dieta zmienia genom człowieka – dowiedli uczeni z University of California w Santa Cruz. Prowadząc badania nad enzymem rozkładającym skrobię na cukry proste, zauważyli, że organizmy mieszkańców krajów, w których spożywa się... 68
    • Ósmy dzień stworzenia 16 wrz 2007, 22:00 Czy nauka jest współczesnym mitem o stworzeniu świata, takim samym jak wypędzenie Adama i Ewy z raju? Tak twierdzą kreacjoniści. Teoria doboru naturalnego Darwina ma według nich taką samą wartość jak starożytne opowieści Sumerów o... 68
    • Wycinanie cukrzycy 16 wrz 2007, 22:00 Usunięcie dwunastnicy może wyleczyć cukrzycę typu 2. Zabieg ten zaczęto wykonywać u osób otyłych. Po wycięciu dwunastnicy żołądek zostaje połączony bezpośrednio z jelitem cienkim. To zmniejsza liczbę kalorii absorbowanych przez... 68
    • Choroba w twarzy 16 wrz 2007, 22:00 . 68
    • Zielone placebo 16 wrz 2007, 22:00 Jedzenie warzyw i owoców daje znacznie mniej, niż sądzono 70
    • Magia imion 16 wrz 2007, 22:00 Dlaczego Anny i Katarzyny robią większe kariery niż Andżeliki i Czesław 76
    • Żywe szybowce 16 wrz 2007, 22:00 Polatuchy, smoki latające, jaszczurki, zanim rzucą się w dół, wchodzą jak najwyżej. Początkowo spadają, nabierając prędkości, a gdy ta jest już odpowiednio duża, zaczynają szybować. Niektóre z tych zwierząt przenoszą się z... 80
    • Pierwszy heretyk świata 16 wrz 2007, 22:00 Odnaleziono mumię faraona Echnatona, twórcy religii monoteistycznej? 84
    • Damy i traktorzystki 16 wrz 2007, 22:00 Kobieta wjechała do PRL-u na traktorze. Jako milicjantka kierowała ruchem na największych skrzyżowaniach. A u schyłku PRL-u sprzedawała już tylko cukier na kartki.„To dzięki Stalinowi Polak z powrotem kocha kwiaty, spokojnie... 88
    • Bez granic 16 wrz 2007, 22:00 92
    • Cytat tygodnia 16 wrz 2007, 22:00 "Mhm..., nie"DONALD RUMSFELDbyły sekretarz obrony, zapytany, czy tęskni za George'em W. Bushem 92
    • Upadek księcia 16 wrz 2007, 22:00 KOMENTARZ 92
    • Prezydent tymczasowy 16 wrz 2007, 22:00 Nowy premier Rosji Wiktor Zubkow ma "przygotować struktury władzy" na wybory prezydenckie. Zubkow nie wyklucza, że sam w nich wystartuje. Nowy premier, przyjaciel Putina z Petersburga, był szefem Federalnej Agencji ds. Monitoringu... 93
    • Kapitulacja Watykanu 16 wrz 2007, 22:00 Rosja przestaje być terenem misyjnym dla katolicyzmu 94
    • Juan przebiegły 16 wrz 2007, 22:00 Sposób funkcjonowania monarchii to czarna dziura naszej demokracji - twierdzą krytycy hiszpańskiej rodziny królewskiej. W odpowiedzi król Hiszpanii Juan Carlos I mianował audytora do zbadania wydatków monarszej rodziny. Od 30 lat... 98
    • Dyplomacja w saunie 16 wrz 2007, 22:00 Pertraktacje za stołem konferencyjnym to już przeszłość. Światowa polityka rozgrywa się teraz w kurortach 102
    • Pasaż 16 wrz 2007, 22:00 104
    • Czas luksusu 16 wrz 2007, 22:00 Tylko w ciągu ostatnich dwóch miesięcy otwarto w Polsce sklepy Emporio Armani i Cacharel. W planach są Chanel, Louis Vuitton i kolejne butiki Burberry'ego, MaxMary i Zegny. Ich krajowa konkurencja patrzy na to wszystko ze spokojem - z... 104
    • Kalendarz na 577 lat 16 wrz 2007, 22:00 IWC Portuguese Schaffhausen Perpetual Calendar to zegarek wart 98,7 tys. zł. Nic dziwnego - wystarczy raz nastawić jego kalendarz, by wskazywał poprawną datę przez następne... 577 lat i pół roku. Zamknięty w złotej kopercie czasomierz ma... 104
    • Spa w operze 16 wrz 2007, 22:00 Lexus LS600hL odbierze operze wielu jej sympatyków. W przestronnym wnętrzu, jak w loży honorowej, nawet przy prędkości ponad 200km/h idealnie słychać smyczki z trzeciego rzędu orkiestry. Eksperci przyznają, że to najlepiej wyciszone auto... 104
    • Luksus Rubika 16 wrz 2007, 22:00 Giorgio Armani ubiera Julię Roberts, Beyonce, Toma Cruise'a i Katie Holmes. A w Polsce Piotra Rubika. Kompozytora widziano niedawno na zakupach w salonie Emporio Armani w Warszawie. W stylowych wnętrzach można nabyć m.in. męską kolekcję... 105
    • Eden w Warszawie 16 wrz 2007, 22:00 Cacharel to nie tylko znane perfumy Anais Anais czy Eden, ale także kreacje noszone przez Kate Moss czy Laetitię Castę. Teraz także przez Polki, bo słynny dom mody otworzył swój pierwszy butik w warszawskim centrum handlowym Klif. W... 105
    • Diabelskie buty 16 wrz 2007, 22:00 W jakich butach chodzi diabeł? Skoro ubiera się u Prady, to powinien nosić obuwie marki Church, należącej do tego słynnego domu mody. Ekskluzywne buty tej marki można już kupić w butiku przy warszawskim placu Trzech Krzyży. W salonie... 105
    • Brylanty na zamówienie 16 wrz 2007, 22:00 Diamenty są najlepszym przyjacielem kobiety, zwłaszcza gdy są oszlifowane i stanowią element oryginalnej biżuterii. A z takiej właśnie słynie fi rma Fozailoff. Jej pierwszy butik został właśnie otwarty w warszawskim Hiltonie. Można w... 105
    • Beza z brzytwą 16 wrz 2007, 22:00 Złote myśli z taśm polityków biją na głowę powiedzonka z "Misia i "Psów" 108
    • Zew stadionów 16 wrz 2007, 22:00 Polska liga śpiewa głównie o tym, jakie czynności seksualne kibice jednego klubu obiecują uczynić kibicom innych 112
    • Laser 16 wrz 2007, 22:00 114
    • 11 godzinna kulturę 16 wrz 2007, 22:00 Czarnookie fasolkiJeden z najważniejszych koncertów roku. Rzadko odwiedza nas aktualna (czyli o wiele droższa) gwiazda amerykańska. The Black Eyed Peas skolonizowali antenę MTV. Jakby tego było mało, piękna wokalistka Fergie przed rokiem... 114
    • Krzyk Katynia 16 wrz 2007, 22:00 Wajda przestał kręcić filmy. Patrzy tylko, do jakiej wzniosłej sprawy doczepić swoje nazwisko 116
    • Klątwa blokowisk 16 wrz 2007, 22:00 Rodzi się legenda wielkiej płyty 120
    • Wencel gordyjski - Nieszczęścia tańczą parami 16 wrz 2007, 22:00 Pani sobie zapisze numerek: 10. Bosak i Kajak 124
    • Ueorgan Ludu - LEKARZE STRAJKUJĄ – OBYWATELE ROBIĄ, CO MOGĄ 16 wrz 2007, 22:00 Ueorgan Ludu - Układ jeszcze się broni - Dzięki obecności pana premiera, nasza reprezentacja odniosła zwycięski remis nad układem helsińskim. Szkoda, że zabrakło ministra Ziobry. *** W okolicach Jasła nieco wylała rzeka, a PiS zastanawia się, jak zrobić, żeby powódź dotarła do... 125
    • Skibą w mur - Mydło i czekolada 16 wrz 2007, 22:00 Rokita powinien dostać grzechotkę, Olejniczak – pomadkę do ust, a Giertych – wojskowe oficerki 126

    ZKDP - Nakład kontrolowany